‹ La France et le grand schisme d'Occident (volume 3)Chapitre 294 sur 332 · V. plus haut, p · texte numérisé non relu

V. plus haut, p

l'adhésion de l' ARAGON A CLÉMENT 433

quoi, dans un même diocèse, ils ne pourront cumuler que deux bénéfices sans charge d'àmes et ne pourront obtenir qu'un seul office, une seule dignité ; érection en abbaye du prieuré de Monserrat, dans lequel le roi a fait élection de sépulture; concession au nouvel abbé, ainsi qu'à celui de Poblet, du droit de revêtir les insignes épiscopaux; enfin annulation de toutes les procédures faites en cour de Rome depuis le temps de Grégoire XI au préjudice d'aragonais qui n'ont pas osé comparaître de peur de contrevenir aux défenses du feu roi.

Supplicat Sanctitatcm Vestram humilis et dévolus filius vester Johannes, rex Aragonum, quatenus supplicationes infrascriptas bénigne adnaittere et pie dignemini exaudire, cum non ohstantibus oportunis, clausis ac excecut[oriis], ut in forma.

1. Sardinia. — Primo etenim, cum ipse rex teneat ab Ecclesia Romana Sardinie et Corsice regnum in feudum sub certo tributo seu censu ' [Semel in novitate essel recocjnoscenclum^] annuatim solvendo, et propter guerras que a multis citra temporibus in dicto regno fuerunt, et sunt etiam de presenti, pretextu rebellionis judicum Arborée, et etiam propter magnas ac importabiles expensas quas habuit pro sustentatione dicti regni subire, ipsum tributum sive censum ab aliquibus citra annis solvere cessaverit, quia rationibus supradictis non potuit : dignetur Sanctitas ipsa dictum tributum seu censum preteriti temporis gratiose sibi remittere. Et, habita consideratione cum quantis laboribus et sumptibus ac suorum naturalium strage prcdecessores sui dictum regnum eripuerunt a manibus tirannorum, adquisiverunt et sustinuerunt, ac sustinet ipse rex pro sancta Romana Ecclesia, dignetur eadem Sanctitas feudum et tributum predicta et omne Jus alodiale et feudale Romane Ecclesie pertinens in toto regno predicto ipsi régi et successoribus suis perpetuo, de gratia speciali, concedere et donare, ita quod regnum ipsum sit extunc dicti régis et suorum perpetuo successorum liberum et francum alodium, et ab omni presentatione tributi seu ceasus et alterius cujuslibet oneris quittum penitus et exemptum. [Consistoriale. Tempore scismatis non teneret alienatio. Et est pena.]

2. Patronatus. — Item, ut idem rex in capella et servicio suo ydoneos clericos habere melius valeat, dignetur Sanctitas ipsa eidem régi et successoribus suis in perpetuum concedere, in qualibet cathedrali ecclesia terrarum ipsius régis, jus patronatus unius dignitatis et unius officii et duorum

1. Les mots que j'imprime en italique sont soulignés dans le manuscrit.

2. Je place entre crochets les annotations qui se trouvent en marge dans le manuscrit.

canonicatuum cum prebendis et, in qualibet diocesi dominii ipsius régis, quatuor rectoriarum seu ecclesiarum curatarum ; quas dignitates, officia, canonicatus cum pi-ebendis et ecclesias curatas semel tantum, per ipsum vel suos elic/endos, dictus rex et successores sui, quociens vacaverint, possint conferre, vel ad ea personas ydoneas ordinariis presentare, qui ordinarii illis presentibus (sic) ydoneis habeant ea conferre. [Camerarius.]

3. CoNSANGumiTATES. — Item, quod, ne propter quamcunque dispensationem infrascriptarum matrimoniis obtinendam opporteat ad curiam Romanam haberi recursum, et ut viarum periculis obvietur, dignetur Sanctitas vestra archiepiscopis Terracone et Cesarauguste, qui nunc sunt, et qui pro tempore fuerint, committere et plenariam tribuere potestatem quod super matrimoniis contrahendis infra suum dominium inter quasvis personas, que sint etiam ex utroque latere tercio vel remociori consanguinitatis vel affinitatis gradu conjuncte, possint, videlicet dictus archiepiscopus Cesarauguste in provincia sua, et dictus archiepiscopus Terracone in aliis omnibus terris régie diccionis, si eis videbitur, auctoritate apostolica dispensare.

4. Décime. — Item, dignetur Sanctitas ipsa eidem régi concedere décimas ecclesiarum et beneficiorum ecclesiasticorum dominii sui per et ad quindecim annos, ut cum ipsis et suorum subditorum auxiliis possit recuperare patrimonium regni Arragonie pretextu dicti regni Sardinie et Corsice alienatum.

5. Remissio. — Item, dignetur Sanctitas ipsa eidem regigratioseremittere et penitus relaxare quicquid per illustrissirnum dominum Petrum, regem Aragonie, ejus genitorem, memorie recolende, et eum ac officiales ipsorum e fructibus et juribus Camere apostolice beneficiorum vacantium et absencium personarum ecclesiasticarum in ejus dominio habitum extitit et receptum, nec non concedere et donare omnes et singulas peccunie quantitates Camere antedicte, tam ratione habitorum (?) beneficiorum ecclesiasticorum, durante indifferencia dicti sui genitoris, ex commanda[mento\ ejusdem,aut pretextu bullarum Bartholomei antipape, per quoslibet possessores, quam alias, usque in diem obitus ipsius sui genitoris, intra ejus regnum [et] dominium pertinentes ; et abinde etiam omnino absolvere animam ejusdem sui genitoris. Item, si forte contra dictos officiales vel commissarios, clericos vel laicos, propterea conceperit eadem Sanctitas odium vel rancorem, illos dignetur ad gratiam suam admittere.

6. Cardinales. — Item, dignetur Sanctitas ipsa duos prelatos seu clericos ydoneos, quos ipse rex de dominio suo ad hoc duxerit eligendos et nominandos Sanctitati eidem, ad statum seu dignitatem cardinalatus, quam primum facultas ad id se obtulerit, promovere.

7. PmMOGENiTus. — Item, cum dictus rex, jure hereditario predecessoribus suis et sibi concesso per nobilem dominam Margaritam de Loria, comitissam Terracone, quod teneat et possideat locum et baroniam de Alcoy, in regno Valentie situata, hoc vinculo seu conditione quod dictam baroniam in alium quam in primogenitum Aragonie transferre seu alienare

l'adhésion de l'aragon a clément 435

non possit, alias quam {sic) dicta baronia Ecclesie Romane, ipso facto et revertatur et penitus adquiratur : dignetur Sanctitas predicta dictam conditionem seu vinculuni amovere omnino, et dicto régi gratiose concedere quod locum et baroniam predictas in inclitum infantem Martinum, ducem Montisalbi, fratrem suum carissimum, et suos perpetuo successores pro libito voluntatis alienare etiam et transferre, nullo propterea jure Romane Ecclesie adquisito, et obstante minime vinculo supradicto nec aliis quibuscunque. [Videalur forma.]

8. Instituti per ordinarios. — Item, cum, durante indifFercncia dicti domini genitoris ipsius régis, quam plurime rectorie, prcpositure, canonicatus, officia, capellanie et alia plurima bénéficia ecclesiastica vacaverint in terris suis que per episcopos, capitula, abbates et alios ordinarios auctoritate ordinaria coUata fuerint, queque bénéficia ipsi electi possident de presenti, ut igitur inter ipsius régis subditos qucstionum et discordiarum materie conquiescant, que alias exinde insurgèrent, et ex quibus bandositates et guerre et alia dampna infinita et scandala gravia l'esultarent, prout jam experiencia docuit, nam super istis neccs diverse perpetrate jamque fuerunt : dignetur Sanctitas ipsa illis qui dicta bénéficia obtinent, prout ea nunc possident, confirmare, seu de novo ipsis de dictis beneficiis nunc providere, etiam si vacaverint in curia, vel alias fuerint dispositioni Sedis Apostolice reservata, et non obstante quod de illis per Sedem Apostolicam sit provisum, nec aliis obstantibus quibuscunque, cum alias scandalis et malis predictis nullo possit remedio commodo obviari. [Oporlet speci/icare et scire de ydoneilate personarum, et potestate collatorum, et de gencralihus reservationibiis antiquis.]

9. Intekdictum. — Item, cum alias auctoritate apostolica concessum fuerit ipsi régi quod, tempore gcneralis interdicti, excommunicatis etinterdictis exclusis, possit cum suis familiis, januis apertis, audire divina : dignetur Sanctitas ipsa eandem licenciam impertiri illustri Yolande, consorti sue, ac primogenito ipsius régis, et perpetuo omnibus regibus et prim.ogenitis Aragonie ac eornm consortibus, ut in forma.

10. Contra extraneos. — Item, cum,quorumdam clericorum ambitio in tantum excreverit quod, non considérantes quod utroque jure, canonico scilicet et civili, quilibet in terra sua beneficiandus existit, quamvis de terris ipsius régis oriundi non existant, nec forte, quod deteriusest, ydioma ipsius terre intelligant aut sciant proferre, per importunitatem vel alias conati fuerint hactenus multa bénéficia ecclesiastica in dicti régis terra et dominio impetrare, vel verius usurpare ; et cum non resideant in eisdem, paratur ipsis materia per .seculum evagandi; bénéficia fraudantur suo servicio debito ; edificata corruunt; hospitalitas subtrahitur ; terra sua depauperatur pecunia, et clerici de terra propria, in qua, sicut alibi, secundum fragilitatem humanam, in scientia et moribus reperiuntur ydonei, in suo jure fraudantur. Cum ipsis eque sufficientibus, pocius quam extraneis, dicta bénéficia debeantur, idcirco dictus rex, cuj'us intentionis existit predictis

~i36 ÉCLAIRCISSEMENT II

malis de cetera obvinre, Sanctitati eideni supplicat quatonus de prelaliiris, dignitatibus et beneliciis ecclcsiasticis in dominio suo vacantibus vcl de cetero vacaturis, etiam si in curia vacare noscantur, aut alias fuerint dispositioni Sedis Apostolice reservata, clericis de dominio ipsius régis, [dejquibus est verisimile quod in eisdem personaliter residebunt, providere digne tur; hoc subjungendo quod, si Sanctitas ipsa, per importunittatem aut alias, de premissis prelaturis, dignitatibus et beneficiis extraneis provideret, ordinarii non teneantur admittere, imo ex hinc ipsos omnino expellere haheant ; sin autem quodeadem Sanctitas contra oi-dinarios ipsos velillos admittentes excommunicationis sententiam fulminet.

il. Contra cardinales. — Item, cum bénéficia cura ta residenciam personalem requirant — nam ex rectorum absencia beneficiis ipsis seu eorum ecclesiis plura incommoda subsecuntur — , dignetur eadem Sanctitas dicto régi concedere quod in terris sui dominii cardinales nullum possint curatum bcne/îcium ohtinere : nam et ita per dominum Innocencium et postca per dominum Urbanum, bone memorie summos pontifices, fuit laudabiliter observatum. [Déclara.^

12. Contra cardinales. — Item, dignetur Sanctitas ipsa eidem régi concedere ne cardinalis seu cardinales quicumque possint in una cathedrali ecclesia sui dominii nisi dignitatem unicam vel unam administrationem seu officium obtinere, que tamen dignitas post pontifiçalem major non sit, nec electiva ; quique in una diocesi possint nequaquam nisi duo bénéficia sine cura tantummodo obtinere, nec etiam valeant intra dictum suum dominium prioratum aut beneficium aliquod collegiatum [obtinere].

13. Abbatlv. — Item, cum, ex rationabilibus causis, desideret admodum rex predictus prioratum monasterii B. Marie de Monteserrato, abbatie monasterii Runpulli (sic ^) immédiate subjectum, quod sua conditione notabile ac vassallis et redditibus opulentum dignoscitur, in àbbatiam erigi, a dicta ahhatia monasterii Runpulli [sic) totaliter segreguatam : dignetur Sanctitas ipsa exemptionem et erectionem hujusmodi facere, commodo et honori expedientes non parum dicti monasterii Monlisserrati, ad quod ipse rex devocione afficilur singulari, et in quo ipse suam sepulturam eligit, et pontificalia insignia concedere abbati ejusdem, ac providere quod bénéficiât! clerici inibi convertantur in monachos juxta numerum in quo existunt. [Declaretur.^^

14. Mitra. — Item, cum monasterium Populeti, ordinis Cislerciensis, per progenitores ipsius régis fundatum sit, valde insigne et amplis facultatibus ac viris scientificis predotatum, in quo multa corpora regum Aragonie conquiescunt : dignetur Sanctitas ipsa abbati monasterii ejusdem episcopalia insignia bénigne concedere.

15. LiTEs. — Item, cum [diversa litigia seu questiones in curia Romana

1. Pour : Hifipulli. Il s'agit de la célèbre abbaye de Ripoll.

l'adhésion de l' ARAGON A CLÉMENT 437

fucriut ducta, et contra absentes, in contumaciam eorumdem,per edicta vel alias processuni extiterit, qui, scitati seu vocati durante indiferencia dieti genitoris ipsius rcgis et domini naturalis ipsorum, non ausi fuerunt comparere, virtute ejus mandati pcrdicionem personarum et honorum etiam continentis, et in contumaciam eorumdem judicia data et sententie promulgate extitcrint ; et sit consonum rationi quod impeditus jure pai-ere non potest aut débet vere contumax dici, et alia plura pericula et scandala ex hinc subsequi posscnt : supplicat Sanctitati eidem idem rex Johannes quod omnia dicta judicia, sententias atque processus dignetur totaliter revocare et anullare, et ad statum in quo erant tempore domini pape Gregorii XI, felicis recordationis, reducere pleno modo.

Contrariantur S et 7.

Consistoriales sunt /, 4, 6, 11, 12.

Non videntiir concessibiles secunda pars primi, item articuli 2, 3.

ModeramU videntur 1,2,4, 5, 6, 9.

Consulendus est rex super 7.

Consulendus clerus super 2,4, 5.

Specifica examinatione indigent 6, 7, o in parte; item simpliciter 8, 13.

Sine bulla 8, 10, 11, 12 ; et facile cum bulla moderata 4, 7 , 9, 13, 14, 13.

Un des personnages le plus mêlés aux affaires du Schisme et l'un des agents les plus dévoués du pape d'Avignon Clément VII est un nommé Pierre Gérard, qui, de l'emploi modeste de clerc de la chambre du pape, s'éleva progressivement au siège épiscopal de Lodève (17 octobre 1382 i), à celui du Puy (15 juillet 1384), enfin au rang de cardinal (17 octobre 1390).

J'ai eu l'occasion de faire connaître une des missions confiées par Clément VII à ce personnage ^. Plus tard, durant l'été de 1390, Pierre Gérard fut de nouveau envoyé par le pape vers le roi de France, vers divers ducs, comtes, barons et chevaliers, dans le royaume, et même hors de France, « pour les affaires de l'Eglise. » De nombreux pouvoirs lui furent, à ce propos, octroyés par bulles datées de Beaucaire, le 25 août 1390 ; on peut les lire, parmi les litterse de curia, dans le 68" registre avignonnais de Clément VII, aujourd'hui conservé aux Archives Vaticanes ^. D'autres traits de la vie de cet actif serviteur de la

1. J'ai cité (p. 233, note 1) des lettres du 21 septembre 1382 dans lesquelles Pierre Gérard est déjà qualifié d'élu de Lodève.

Page 1