Arch. du Vatican, Reg. Avenion. XA'X/, fol. 44 r
2. V. les instructions des ambassadeurs que Henri III adressa à Charles VI vers le mois de juin 1403 : « Serenissime princeps, pridie nuper vestra regalis Majestas niisit suos ambaxiatores doniinum Maurcletum de Betencourt, militem, et mapistrum Guillelmum Bourratieri, doctorem leg;um, ad serenissimum principem et dominum regrem Castelle et Legionis, fratrem vestrum precarissimum. Qui quidem ambaxiatores vestri dictum dominum regem, fratrem vestrum, cum magna instancia ex parte vestre Serenitatis rogarunt quatinus, in facto restitucionis obediencie, quam pro tune jam dictus dominus rex, frater vester, volebat facere domino nostro pape Benedicto, supersederet, quousque vestra regalis Majestas suum habuisset consilium et deliberacionem maturatn, etc., sicuti dicti vestri ambaxiatores dicto domino régi, fratri vestro, latius retulerunt. Quod quidem, serenissime princeps, prefatus dominus rex, frater vester, libenter fecisset et vestre régie Majestati complacuisset, si bona mente et salva consciencia et sine scandalo facere potuisset. Sed quia nimium erat oneratus, opprcssus et astrictus sua conscientia propter multa pericula, dampna et scandala que jam fuerant secuta et sequebantur cothidie, et sperabantur sequi majora in futurum propter substractionem obedientie quam vestra regia Majestas et dictus dominus rex, frater vester, feceratis dicto domino nostro Pape, cum justa et bona intencione, credendo et informati quod propterea cicius et melius habuissetis unionem in Ecclesia sancta Dei, quod, proch dolor! experiencia docente, totum oppositum apparuit ; quinymo cothidie demonstrabantur majora impedimenta et majores turbaciones ad prosecucionem unionis Ecclesie : et hoc pro tanto quia reges et principes partis vestre et istius obedientie noluerunt istam viam prosequi... ; item quia reges et principes partis adverse... noluerunt eciam recedere ab obediencia Intrusi, ymo cum majori pertinacia et perfidia sunt in sua oppinione. licet fuerint pluries requisiti per vestros solempnes ambaxiatores et dicti domini régis, fratris vestri, dicendo quod vestra regia Majestas et dominus rex, frater vester, feceratis predictam substractionem diffidendo de justicia partis vestre ; item nec ipse Intrusus voluit viam renonciationis acceptare..., ymo, quod deterius est, ipse Intrusus allegabat dictam substractionem in magnum testimonium et approbacionem sue false oppinionis indurate ; item sequebantur multa pericula in conscienciis fidelium ppropter casus multos qui cothidie adveniunt et accidunt, etc. ; item propter mullas ecclesias tam cathédrales quam metropolitanas que stante
282 LIVRE m. — CHAPITRE III
ambassade à Charles VI dès le mois de février : il eût craint, paraît-il, en tardant davantage, de fournir un prétexte à une révolte de ses sujets K Plus tard, il s'excusa encore auprès du roi de France par l'entremise d'une nouvelle ambassade 2.
D'autres succès furent remportés par la politique française auprès des évêques de Metz et de Verdun, des ducs de Bar et de Lorraine, deux habitués de la cour de Charles VI ^, et auprès de l'archevêque de Besançon, auquel les princes avaient pris soin d'adresser une ambassade spéciale ^.
substractione vaccabant, et erant sine pastoribus et sunt adhuc et erunt quousque summus pontifex de eis canonice disponat : quibus omnibus consideratis, et eciam attentis multis et iteratis supplicacionibus dicto domino régi, fratri vestro, factis jam a duobus annis citra, per omnes de regno suo, tam duces, comités* barones, magistros ordinum militarium, prelatos, religiosos, vires litteratos, Universitates, communitates civitatum, bona mente non potuit excusare quin restitueretobedientiam..., proutjam omnia ista... nuper alia vice lacius notificavit vestre régie Majestati in presencia dominorum ducum avunculorum et fratris vestrorum et Magni Gonsilii vestre Serenitatis, per me, Johannem, suum servum... » (Bibl. nat., ms. Dupuy 564, fol. 263 r°.) — On trouve, dans le ms. latin 9789 de la Bibl. nat. (fol. 94 \°), dix considérations pouvant induire le roi de Castille à faire restitution d'obédience, celles-ci entre autres : « Quod in consilio de Alteia fuit concessum, si dictus papa B. acceptaret viam cessionis, quod restitueretur sibi obediencia ;... qùod dictus rex Henricus misit ambaxiatores suos aliis principibus et dominis utriusque obediencie inducendo et rogando quod pro bono unionis subtraherent se, sicut ipse fecerat, quod non fecerunt... »
1. Si, comme le rapporte le Religieux de Saint-Denys (t. III, p. 64), on ignora jusqu'au jour de l'audience dans quel sens parleraient les envoyés du roi de Castille, il faut que cette audience soit antérieure au 16 février 1403, jour où le Parlement s'occupa de la motion des Castillans {Journal de Nicolas de Baye, t. I, p. 56). — Le même langage était tenu à Benoît XIII, juste au même moment (16 février), par le frère Alphonse d'Arguello, cet envoyé castillan qu'on a vu s'entremettre entre le pape et le sacré collège (Martin d'Alpartil).
2. Don Bodrigue de Mendoza et un autre ambassadeur du nom de Jean furent envoyés à Charles VI, après que celui-ci eût fait lui-même restitution d'obédience, mais avant le mois d'août 1403. (Bibl. nat., ms. Dupuy 564, fol. 263-266; minute signée, provenant du Trésor des chartes, comme il résulte de la note suivante, inscrite au dos de la pièce : « Credencia ambaxiatorum régis Castelle et Legionis, mihi tradita ad reponendum in Thesauro V» augusti M° CCCC° tercio. »)
3. Mandement de Charles VI au sénéchal de Beaucaire, du 29 décembre 1398 : « Et aussi l'ont fait [la substraction] semblablement l'evesque de Mez et tout le clergié et autres de son diocèse, et ceulx de Verdun, des citez et diocèse, et de Tou, la cité et diocèse de Besançon, le chapitre, clergié et toute la cité de Cambray, et les ducs de Bar et de Lorraine. » (Bibl. nat., ms. Baluze 20, fol. 89.)
4. Composée d'Olivier de Martreuil, évêque de Chalon-sur-Saône, de Guillaume de Vienne, chevalier, et de M« Girard Bosand, conseiller du duc de Bourgogne. L'archevêque, Guillaume de Vergy, adhéra, le 30 octobre 1398, à la soustraction d'obédience, avec l'assentiment de son chapitre cathédral, de sept abbés et des représentants de plusieurs autres chapitres de son diocèse (Arch. nat., J 515, n» 17; J 518, fol. 354 r"; Amplissima collectio, t. VII, c. 601).