‹ La maison de Laval, 1020-1605; étude historique accompagnée du cartulaire de Laval et de Vitré (volume 3)Chapitre 36 sur 84 · LA MAI SOIS DE LAVAL · texte numérisé non relu

LA MAI SOIS DE LAVAL

forestarii Giiillelmiis, filius Pétri, et filii ejus et Johannes et Henricus et Odo de Campellîs.

Ego autem Robertiis de VitreiQhanc concedoet confîrmo et, ut fîrma permaneat, sigilli mei impressione roboro.

Facta est autem predicta conventio annoM.C. LXX. II. ab incarnatione Domini.

His testibus : Gaufrido Hervei, Silvestro de Cornilleio, Guillelmo de Breillo, Abraham Clerico, Johanne de Combortile, monacho, et Radulfo Pisce et Bernardo fîlio Duranti.

Teste etiam Ragiiialdo de S^^ Melanio, et Herveo Lois et Roberto Durel et Gaufrido Bucerio, sacerdbte, et aliis pluribus.

161. —1172. — Accord entre Robert IV de Sablé et le chapitre de Tours au sujet des droits de celui-ci sur les bois de Précigné ; Guy V témoin (In-e.rtenso^ Maison de Cfaon, n° 148 du Cartnlaire).

162. — 1172, Vitré. — Lettres par lesquelles Robert III donne moitié de la foire de Saint-Biaise à Sainte-Croix. Don ratifié par Emma, sa femme, André, son fils, et ses autres héritiers; parmi les témoins Jean, doyen de Vitré, Rivallon, prieur de Sainte-Croix (Morice, I, 666).

163. — 1174, 19 août, Westminster. — Charte par laquelle Henri II ratifie un certain nombre de libéralités en faveur de Savigny ; parmi elles un don de Guy V et un don de Clémence de Fougères (Dugdale, Monasdcon Anglicanum^ 1661, V, 997 et original, A. N., L 967, 96).

Henricus Dei gratia rex Angliae, dominus Hibersige, dux Normaniae.... archiepiscopis... salutem.

Sciatis nos, intuitu Dei, et pro sainte animse nostrœ, et animarum antecessorum et hgeredum nostrorum, concessisse et hac carta nostra confirmasse abbati de Savigniaco et monachis ibidem Deo servientibus omnes donationes subscriptas, videlicet ex dono Willelmi filii Rodland de Sulton, totam terram de Froxton et Benyntone, scilicet, in dominicis, servitiis et consuetudinibus, tam liberorum quam villanorum, cum hominibus in eadem terra manentibus et sequelis eorumdem.

Ex dono Guidonis de la Val quinquaginta solidos redditus in manerio de Hammes ad sustentationem imius monachi.

Ex dono Ricardi de Kaerdif quadragenta solidos redditus in terra de Teppesfeld.

Ex dono Clementise, fîliae Wilelmi de Fugères, Thomam filium de Willelmi de Fostune, cum tota sequela sua, et quatuor bovatas terrse, quas dictus Willelmus pater ejusdem Tliomse tenuit in prgedicta villa de Fotstune cum tofto, et crofto, et prato et omnibus pertinentiis, et aisiamentis, et libertatibus ad praedictas quatuor bovatas terrse pertinentibus.

Ex dono ejusdem Clementia3 totum tenementum quod Walterius de Suynderby tenuit in villa de Benyngton, cum omnibus libertatibus et pertinentiis suis et toftum quod Molgeras filius Gulfridi tenuit in eadem villa, cum una bovata terrse et pertinentiis suis.

Ex dono ejusdem Clementise, omnes terras, res et possessiones, quas habuerunt in villa de Benyngton de Fostune, die illo quo Ranulplius comes Cestriœ et Lincoln obiit.

Quam volumus...

Data per manum venerabilis patris R. Cicerstrencis episcopi cancellani nostri, apud Westminster XIX die Augusti, anni regni nostri XIX...

164. — 1173-1184. — Charte dans laquelle André II de Vitré relate les conditions de l'accord établi entre Jean de Champeaux et Savigny au sujet de la terre de Fayelle (Cartulaire de Savigny, LXXI de \ Eçéché de Rennes).

Presentibus et futuris fidelibus ad quos presens scriptum pervenerit Andréas, dominus Vitreii, salutem.

Ut omnis in posterum litigandi tollatur occasio, pactum quoddam inter monachos Savigneii et Johannem de Campellis coram me factum litteris volui commendari.

Johannes siquidem predictus omnibus calomniiset reclamationibus erga monachos habitis renuncians, omnia jura sua in pratis, que sunt a vado de Broon usque ad sorcam de Nimella, et a sorca usque ad alnetum de Brouderia, et a Brouderia usque ad cheminum Monteis, et a chemino, usque ad Sabloneriam de Broon, et omnia jura sua in Tealderia et in terra et in pratis de Mesgaleri et in prato et terris de Faiel

et in prato de Vino fuso et in pratis de Booleia et de Dernière eis in perpetiiam elemo^inam dédit.

Dédit etiam et concessit ipse Joliannes predictis monachis ad usus grangiarum de Faiel et de Lovigneio illud quod ad jus siium pertinet in foresta mea : videlicet herbagium et pasturam et boscum mortuum, cocagium, septimagium et fanagium.

Hec omnia concesserunt Willelmiis et Gariniis et Herveus et Ruollanus et Robertus, filii predicti Johannis.

Monachi vero duodecim libras et très solidos andegavorum dederunt Johanni et fîliis ejus. Census in nativitate Sancti Johannis-Baptiste annuatim reddent.

Pepigerunt etiam monachi quod eidem Johanni, si ipse voluerit, religionis habitum dabunt, vel si in seculari habitu obierit, apud Savigneium illum sepelient et omnes filios ejus in fraternitate et beneficiorum sotietate (sic) susceperunt.

Hujus pacti tenorem fideliter et firmiter observandum sepedictus Johannes et Willelmus et Garinus, fdii ejus, in manu mea fidei sue interpositione afTirmaverunt.

Quod ut stabile maneat et ratum sigilli mei impressione munitum est.

Testibus his : Roberto de Combertille, Roberto de Landevrein, Raginaldo capellano, Angero Lesdobi, Willelmo de BroUio, Gaufrido capellano de Campellis, Georgio fdio Hai, Willelmo de Gevreseio, Georgio de Vitaher, Gaufrido de Teileio, Radulfo Pisce, Johanne Gruel, Roberto de Galola.

165. — 1173-1184. — Charte par laquelle André II de Vitré fait don à Savigny de sa terre de la Mégalleray ; il y nomme son père, Robert III, sçi mère, Emma, son épouse Mathilde et ses frères, Alain et Robert (Cartulaire de Sangny^ LX de \Es>échè de Rennes).

Universis fidelibus tam futuris quam presentibus Andréas, dominus Vitreii, salutem.

Notum vobis fieri volo quod ego Andréas de Vitreio, pro Dei amore, et pro sainte anime mee et patris mei Roberti et matris mee Emme et uxoris mee Mathildis et fratrum meorum et omnium amicorum meorum tam vivorum quam defunctorum, do et concedo Deo et ecclesie Sancte Trinitatis de Savi-

gneio et monachis ibidem Deo servientibiis, in piiram et perpetiiam elemosinam liberam penitus et quictam ab omni servicio et exactione seculari et consuetudine omnino absoUitam, totam terram meam de Mesgaleri siciit via dividit, ex una parte, a calceia stanni de Faiel usque ad criicem de Broon et. ex altéra, ductus aque siipradicti stanni et siciit in ambitii circumdatur territorio de Brohun.

Concedo insiiper supradictis monachis de Savigneio, libère liabere porcos in foresta mea sine pannagio, quando ipsa foresta illis porcis communis erit.

Concedo etiam eis atacheiam molendini de Campo Florido, ita tamen quod ibi non récipient ad molendum nisi quos ego voluero.

Has autem donationes concessitMathildis, uxor mea, et fratres mei, Alanus et Robertus.

Testibus his Mauricio de Creon, Herberto abbate Clarimontis \ Fvilcone tune priore Clarimontis, et monachis Johanne de Borgon, Radulfode Corneilleio, Rogero Britone, Gaufrido Evillart, Roberto de Galliola, magistro Gaufrido de Trembleio, magistro Willelmo de Baavilla.

Preterea ego Andréas do et concedo omnes donaciones . qiias fecit Robertus de Vitreio, pater meus, supradictis monachis de Savigneio. Scilicet totam terram, que incipit a Ponte Peregrinorum, et vadit per profundum rivum usque ad caput Brolis Faiel, et abinde, per mediam bœliam sicuti ipse signavit cum ense suo, usque ad caput Tusche, que vocatur Les Alvez, et inde, per viam Redonensem, usque ad bautam et a bauta, per viam que ducit Chastelbore usque ad supradictum Pontem Peregrinorum insuper, et ex altéra parte, ejusdem vie versus Viceconiam, quidquid ad forestam meampertinere dinoscitur et ad dominium meum et duo molendina.

166. — 1173-1184. — Charte dans laquelle André II de Vitré relate divers dons à Savigny (Cartulait-e de Savigny, LXII de VEi^êché de Rennes).

Universis fidelibus tam futuris quam presentibus Andréas, dominus Vitreii salutem.

1. La présence de Herbert, abbé de Giermont, ne permet pas de descendre la date de cette charte plus bas que 1184, époque où il fut élu évéque de Rennes.

NotTim vobis fieri volo quod ego, Andréas de Vitreîo, pro Dei amore et sainte anime mee et patris mei, Roberti, et matris mee, Emme, et nxoris mee, Mati],dis, et fratrnm meorum et omnium amicorum meorum tam vivorum quam defunctorum, do et concedo ecclesie Sancte Trinitatis de Savigneio et monachis ibidem Deo servientibus, in puram et perpetuam elemosinam liberam penitus et quictam ab omni servicio et exactione et consuetudine seculari, totam terram meam de Mesgaleri, sicut via dividit ex una parte a calecia stanni de Faiel usque ad crucem de Broon et ex altéra parte ductus aque supradicti stanni et sicut in ambitu circumdatur territorio de Brohun [etc. comme au 190 excepté un témoin] ...Rogero Britone, Gaufrido de Sancto Jacobo, Roberto de la Gailole [etc. et à la fin] duo molendina [il ajoute] et stannum que sunt apud Faiel et duodecim denarios quos habebat de Mangerio, in ea particula terre mee de Verneia juxta Tysie, quam ipsi monaclii a filiis Mainonis, fdii Déliée, ethominibus eorum habent et ipsam terram liberam penitus et quictam in perpetuum predicte ecclesie et monacbis concedo. Supradicta omnia ita libéra et quicta esse volo atque precipio quod nichil in eis michi vel successoribus meis pristini juris retineo, nichil omnino expecto nisi a Christo eternam remunerationem et contra omnes impugnatores ipsarum datarum firmam defensionem.

Ut autem hec omnia firma et inconcussa permaneant presenti scripto sigilli mei testimonio ea confîrmo. Testibus Mauricio de Creon.

167. — 1173- 1184. — Charte par laquelle André II abandonne à Savigny tous ses droits sur Taillis ; les religieux s'engagent à en affecter les revenus à la construction de leur église et, une fois celle-ci finie, au luminaire de la chapelle de Sainte-Catherine, où le corps de Robert III avait été enseveli {Cartulaire de Savigny^ LXXVII de \Evéché de Rennes).

In nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti amen.

Notum sit presentibus et futuris quod Andréas, dominus Vitrei, pro amore Dei et sainte anime sue et parentum et amicorum suorum, dédit et concessit in perpetuam elemosinam monasterio Savigneii omne jus quod clamabat in terra que appellatur Tealderia.

Monachi aiitem Savigneii ipsi concesserunt qiiod quicqiiid de illa terra aimuatim accipient, mittent in opus sue nove ecclesie, donec tota perfecta sit, et ciim perfecta fuerit, ad luminare capelle Sancte Katarine, in qua dominus Robertns de Vitreio sepiiltns jacet, in perpetuum assignabunt, et dominus Andréas de Vitreio eamdem terram, sicut propriam elemosinam suam, in sua protectione et custodia liberam semper et quietam monachis conservabit.

Quod ut fidelius conservetur presentis pagine inscriptione notatum et ejusdem Andrée sigilli munimine est roboratum.

Testibus his : Andréa de Vitreio, Roberto de Londavran. Hamelino de Pinel, Gaufrido Tehel, Herveo Pilet, Roberto de Sancto Desiderio, Radulfo de Domaigneio, Radulfo Capellano, Gaufrido Rabin, Guienodo de Redonis.

168-187. — 1163-1190. — Vingt chartes du cartulaire du Ronceray relatives à Emma de Laval, abbesse ( Cartulaire^ numéros 30, 447, 448, 110, 116, 159, 153, 146, 193, 211, 224, 256, 264, 272, 292, 297, 303, 389, 400, 442).

188. — 1175-1184. — Lettre d'André II de Vitré au duc de Rretagne Geoffroy {Cartulaire de Savigny LXX de l'eVechè de Rennes).

Domino suo karissimo Gaufrido, Dei gracia Rritannie duci, Andréas de Vitreio salutem et fidèle servitium.

Sciatis quod ego concedo et ratam habeo concordiam vel compositionem quamcunque abbas et monachi de Savigneii fecerint cum Willelmo de Sancto Egidio de terra de Mesgaleri, quam eisdem monachis dedi, pro Dei amore in elemosinam.

189. — 1175-1184. — Charte dans laquelle Geoffroy II, duc de Rretagne, relate l'accord établi entre Guillaume de Saint- Gilles et Savigny au sujet de la terre de la Megalleray que l'abbaye tenait du don d'André II de Vitré ( Cartulaire de Savigny ^ LVI du diocèse de Rennes).

Gaufridus, dux Rritannie et comes Richemundie, omnibus baronibus et hominibus suis salutem.

Sciatis controversiam inter monachos Savigneii et Willelmum de Sancto Egidio, super terra de Mesgaleri, quam eis-

dem monacliis Andréas de Vitreio in eleniosinam dederat, in liunc nioduni in curia mea coram me, terniinatam fuisse, quod dicta terra tam arabilis quam ea-€jue est in pratis in duas partes e(piales divideretur, quarum alteram dictnsWillelmiis et alteram monaclii pacifiée possiderent. Si vero Andréas dominas Vitrei predicto G. aliquod impedimentum inferre temtaret, quo minus quicte partem siiam possidere valeret, monachi ab illo impedimento eum libérant.

Quod ut ratum sit semper et firmum presens scriptum sigilli mei munimine roboravi.

Testibus his : Radulfo domino Filgerie, G. And., Rolland de Dinan, Bonabe de Rogeio, Herveo de Vitreio, Luca, Gaufrido, Johanne, monachis.

190. — 1173-1199. — Charte par laquelle André II de Vitré, avec le consentement de Matliilde, son épouse, et d'Alain et Robert, ses frères, donne à Savigny soixante sous de rente pour la pitance des moines, d'abord le jour anniversaire du décès de son père Robert III, puis le jour du sien (Cartulaire de Savigny. n° LIV de Vé^^êché de Rennes).

Universis sancte Ecclesie filiis Andréas, Vitreii dominus, salutem.

Sciatis me dédisse, concedente Mathilde uxore mea, et fratribus meis, Alano et Roberto, Deo et ecclesie Sanctae Trinitatis de Savigneio et monachis ibidem Deo servientibus, pro sainte anime mee et patris mei, Roberti de Vitreio et omnium amicorum meorum, tam vivorum quam defunctorum, sexaginta solidos in molendino foleret de Castillionio, in festo Sancti Martini, que est tercio idus novembris, annuatim reddendos, eo pacto quod supradicti monachi de ipsis denariis in anniversario patris, quamdiu vixero, per singulos annos generalem habebunt pitanciam, ut per ipsam obtineant peccatorum veniam, post obitum autem meum, habebunt monachi pitanciam illam in anniversario meo, que prius facta erat in anniversario patris mei.

Ut autem donacio hec rata et inconcussa permaneat presenti scripto sigilli mei testimonio confîrmo et ipsam dona* cionem in puram et perpetuam elemosinam omnino ab omni servicio absolutam concedo.

Testibus liis Willeliuo de Solariis, Herveo de Besiel, Roberto de Coiiiborteleio, G. de Brolio, Radulfo de Domeneio, Gaufrido de Laberto, monachis ; Roberto de Redone, Willelmo Denet, Ricardo de Spinelo, Guillelmo de Lac et pliiribus aliis.

191. — 1175-1184. — Charte par laquelle André II de Vitré, d'accord avec ses frères Alain, Robert et Joscelin, fait divers dons à Savigny, destinés à solder la pitance offerte aux moines lors de l anniversaire de Robert III, fixé au 11 novembre, et lors du sien qui devait avoir lieu à la même date que son àécès (Cartulaire de Sauigny^ LXXVI deVéçêché de Hennés et original, A. N., L 968, 291 j.

Notum sit omnibus fidelibus tam presentibus quam futuris quod ego Andréas, dominus Vitrei, concedentibus fratribus meis Alano, Roberto, Joscelino, pro sainte anime mee et pro sainte animarum patris et matris mee et omnium antecessorum et successorum meorum, dedi et concessi in perpetuam elemosinam liberam penitus et quietam abUacie et monachis Savigneii ataclieiarn calceie molendini de Campo Florido et moltani omnium hominum qui ad prenominatuni molendinum ire voluerint, exceptis illis honiinibus qui michi moltam reddere tenentur.

Statui etiam et firmiter precepi ut nullus baillivorum vel hominum meorum homines prenominatos ad molendinum de Campo Florido euntes vel redeuntes aliquo modo impedire vel disturbare présumât.

Insuper etiam dedi et concessi predictis monachis locum ad faciendum stannum et calceiam in loco qui dicitur Folia André, juxta Faiel, quantum aqua ejusdem stanni in terra plana vel sive in bosco circunquaque poterit occupare.

Dedi etiam eisdem monachis sexaginta solidos Andegavorumin molendinis meis de Chasteillon ita ut quisque molendinos illos tenuerit prefatos nummos, absque aliquo impedimcnto, eis annuatim in festo Sancti Martini hiemali persolvat et decem solidos Andegavorum quos Herveus de Florieria, vel lieres ejus debebat, eisdem monachis reddet annuatim in predicto festo Sancti Martini, pro domo que luit Daniel de Booleia et est apud Vitreium in Borriana.

Abbas autem et monachi Savigneii, pro his meis donacionibus michi tideliter coiicesserunt ut singulis annis ob memoriam anime patris mei et matris mee et antecessorum et siiccessorum meorum et omnium fidelium defunctorum una pitancia generalis fieret in conventu de pane albo et vino et piscibus in festo Sancti Martini hiemali et una alia pitancia predicte similis pro salute anime mee et patris mei et matris mee et omnium antecessorum et successorum meorum in die obitus mei annuatim eisdem monachis fieret.

Ut igitur hec donacio rata et inconcussa in posterum permaneat presentem cartam sigilli mei auctoritate munire decrevi.

Testibus his : Fulcone abbate Clarimontis, Willelmo abbate Savigneii, Andrae de Borgon, Rogero Briton, monachis, Roberto de Vitreio, Roberto de la Gailole converso, Willelmo de Loheiac, Guidone Britone, Johanne clerico et aliis multis.

192. — 1175-1184. — Charte par laquelle André II de Vitré, d'accord avec ses frères Alain de Dinan, Robert et Joscelin, fait don à Savigny d'une maison sise à Vitré ; Emma de Vitré témoin (Cartiilaire de Savigny, LXXV de Vé{>êché de Rennes).

Andréas, dominus Vitreii, presentibus et futuris salutem.

Sciatis me dédisse et hac carta mea confirmasse, pro salute anime mee et patris mei et matris mee et omnium antecessorum et successorum meorum, concedentibus fratribus meis, Alano de Dinano, Roberto, Joscelino, Deo et monachis Savigneii domum et plateam que fuit Danielis de Boleia in perpetuam elemosinam, liberam penitus et quictam ab omni servicio et theloneo et tallia et, costuma et omni consuetudine, quam ipsi monachi in presentia mea concesserunt Herveo de la Floreia et heredibus ejus tenendam, sub annuocensu decem solidorum Andegavorum in festo Sancti Martini hiemali eisdem monachis reddendorum ; qui decem solidi erunt in augmentatione pitancie, quam singulis annis facio monachis pro me et pro anima patris mei.

Predictus autem Daniel hanc donationem concessit et ob hoc dictus Herveus illi trigenta libras Andegavorum dédit.

CARTULAIKE (1130-1185)

Sciendum vero est quod se[)edicti monaclii medietalem omnium rerum et possessionum que cèdent in parte ipsius Hervei et uxoris ejus et heredum eorum, cum obierit, habebunt.

Preterea inter me et supradictos monachos talis est firmata conventio quod ipsi nullum hominum meorum nec eorum catalla prêter suos et sua in eadem domo quolibet modo contra voluntatem meam récipient sive garantizabuni nec alios aliquos homines vel eorum possessiones si voluerint sustinere judicium curie mee.

Hujus rei testes sunt : Robertus prior, Ricardus de Spineto, Nicolaus monaclii, Roberto de la Gailole, Roberto de Sancto Desiderio senescallus, Herveus de Besiel, Hamelinus de Pinel, Emma de Vitreio et plures alii.

193. — 1180. — Charte par laquelle Guy V, avec l'assentiment de Guy son fds, d'Hamon, son frère, et d'Emma, son épouse, renonce à ses droits coutumiers sur les vignes que la Trinité de Fougères possédait au Bourg-Hersent (Bulletin de l'Association Bretonne^ III (1851), 237).

Guido de Lavalle universis Ecclesise filiis salutem.

Quia ex litterarum muiiimine major accedit agnitio, sigilli mei attestatione notum volo fieri quod ego, assensu Guidonis fîlii mei, et Hamonis, fratris mei, et Emme, uxoris mee, in remissionem peccatorum coustumam mihi pertinentem libère et quicte monachis Sancte Trinitatis de Fulgeriis dono et firmiter concedo de vinea, quam modo habent in burgo Hersendis.

Super hoc testes sunt : Radulfus Fulgeriarum dominus, Petrus de Altenosia, Villelmus Havent, Wianus infans et quamplures.

Anno Domini 1180 factum est.

194. — Vers 1180. — Notice dans laquelle les moines de la Chaise-le- Vicomte relatent les dons qui leur furent faits par Aimery VÏI de Thouars ; Sibille, épouse d'Aimery, ainsi que Aumou, sa mère, et ses frères et sœurs sont mentionnés comme ayant donné leur consentement ^ (Mar-

1. M. Marchegay avait d'abord assigné à cette pièce la date de vers 1150 ; mais aux errata il a rétabli celle de vers 1180.

chegay, Cartiilaires du Bas-Poitou. XXIV'' charte de La Chaise).

195. — 1173-1191. — Charte par laquelle Henri, évéque de Bayeiix approuve le don fait par André II de Vitré à l'abbaye de Longues de ses droits sur Ryes, afin de compléter ce qu'elle tenait de Robert III, son père (P. de Farcy, Abbayes de ré^êché de Bayeux, Longues^ 70).

Omnibus Christi fîdelibus ad quos praesens scriptum pervenerit, Henricus, Dei gracia Baiocensis episcopus, salutem in vero salutari.

Noverit universitas vestra quod nobilis vir Andréas de Vitreio dédit Béate Marie de Longis et monachis ibidem Deo servientibus in puram et perpetuam elemosinam medietatem illius partis quani jure hereditario habebat in ecclesia de Ria, prseterea mansuram Guillelmi Gauterii quam Robertus, pater ejus, eis dederat. Et duas garbas decimœ feodi Banastre et forestarii et lieredum suorum confirmavit.

Nos itaque supradictam ejus largicionem et confirmacionem kartas habentes pro dictis monachis eas confirmamus, salvo jure episcopi et archidiaconi.

Et ut perpétua stabilitate subsistant kartae nostrse attestatione prosequimur.

His testibus : Rogerio cancellario, Bernardo abbate Sanctœ Mariae de Valle \ Nicolas priore de Plasiaco, Henrico precentore, Gilleberto canonico Baiocensi, Bernardo canonico de Valle et multis aliis.

196. — 1183, 25 mai, Velletri. — Bulle par laquelle Lucius III ratifie la fondation du chapitre du château de Laval (En partie dans Boullier, Recherches su/' la Trinité., 330).

197. — Vers 1184. — Notice de l'accord établi entre l'abbé de Saint-Melaine et celui de Beaulieu au sujet de l'église de Pleumandon ; André II s'était employé à le faire aboutir (Morice, I, 700).

198. — 1185, Rennes. — Cliarte par laquelle Geoffroy, duc de Bretagne, ratifie divers dons à Savigny « ex dono Roberti

Page 1