‹ La maison de Laval, 1020-1605; étude historique accompagnée du cartulaire de Laval et de Vitré (volume 5)Chapitre 12 sur 91 · Gournay en Bray, Seine-Inférieure · texte numérisé non relu

Gournay en Bray, Seine-Inférieure

3. Ce texte est curieux à noter ; il en résulte que Guy I aurait eu le droit de conserver la jouissance de la dot de sa première femme, et eût pu ne pas s'en dessaisir au profit des héritiers de celle-ci. En outre, il semble que l'aîné ait droit au tout, car il n'est question nulle part des droits de Hamon sur la dot de sa mère.

pexit itaque divitias mundi, ut ditaretur paupertate Christi. Contempsitterrena, ut adipisceretur cœlestia. Respicit transitoria, ut consequi mereretur œterna.

Et diu excogitans uti plenius sua3 satageret voluntati conversationis locum, tandem sibi delegit hoc Majus Monasterium, confidens quod in eo minus possibile infirmitas haberet naturas, orationibus et meritis eximii confessorum Martini, se posse implere.

Sœculari igitur derelicto, sanctas conversationis sumens habitum, supradictum fundum et ecclesiam, cum terra, molendinis, acris prati, et hospitiis, sicut pater suus prius, et ipse postea possederat, huic monasterio dédit ex integro, libéra et quieta ab omni omnino consuetudinum inquietudine, jure perpetuo possidenda.

Qua de re domnus abbas Albertus, tune Majori Monasterio prassidens, quia non aliter sciret stabilem permanere posse hanc donationem, Willelmum Normannorum principem et ducem et, ut expressius dicatur, quod difficile in aliis reperies, totius terrœ suœ regem, de plurima in invicem familiaritate et dilectione prœsumens, adiit, atque ut donationem supradictam annueret et auctorizaret, exoravit. Qui nimiœ liberalitatis prerogativa, qua potens super alios eminebat, qua etiam monasterium nostrum plurimis gratuitisque beneficiis amplificaverat, quod petebatur insperata facilitate annuit et coram subscriptis testibus fîrmavit et auctorizavit.

S. Willelmi comitis, S. Maurilis arcliiepiscopi, S. Gervasii episcopi, S. "Willelmi episcopi, S. Rotberti episcopi, S. Rotberti comiti, régis Anglorum filii, S. Rotberti filii Rogerii de Bellomonte, S. Radulfi filii Erliani, S. Radulfi Pagani, S. Rotberti filii Rogerii, S. Ricardi comitis Ebroicœ urbis, S. Rotgerii de Monte Gomerico, S. Radulfi camerarii, S. Willelmi filii Osberti, S. Hugonis vicecomitis de Monteforti, S. Ricardi filii Onfredi, S. Teobaldi capellani, S. Rotberti filii Girogii, S. Gisleberti, S. Ingenulfi de Aquila, S. Hugonis de Grantamesnil, S. Gisleberti Crispini, S. Hugonis buteillerie, S. Odonis Instigandaî, S. Geraldi senescali, S. Hugonis archidiaconi, S. Balduini.

21. — 1055-1063. — Notice du don que Guy I fit au chapitre du Mans des autels de celles de ses terres qu'il avait

reçues de l'évêque Gervais : ce don, ratifié par ses fils Hamon, Guy et Gervais, fut consommé en présence du comte Herbert II (Livre Blanc, n° 183 et Piolin, III, 198).

22. — Vers 1060. — Don à Daibert, abbé de Saint-Serge d'Angers, souscrit par Robert de Vitré (Note du Trésor généalogique, d'après archives du château de Vitré).

23. — 1062, 26 février, Angers. — Liste des témoins d'un acte inconnu ; Hamon de Laval y figure (Abbé Métais, Cartulaire de la Trinité de Vendôme, n° CLIX).

24. — Vers 1062. — Sentence du comte Conan II prescrivant le paiement régulier des cens dus à l'abbaye de Redon ; Robertus, « princeps » de Vitré témoin (Morice, I, 405).

25. — 1055-1070. — Notice des moines de Saint-Florent de Saumur de la dispense, qui leur fut accordée, du payement de tous les péages, sur ce qu'ils feraient transiter par la ehâtellenie de Vitré ; don fait par Hervé de Vitré et Cécile, son épouse, pour Goranlon, son fils, et pour Riwallon, époux de sa fille ' [Morice, I, 493).

26. — 1055-1070. — Notice des moines de Saint-Florent de Saumur de l'acquisition faite par eux de l'église de Saint- Christophe, près de Livré ; Robert de Vitré reçut de l'un des donataires soixante sous pour son approbation (Morice, I. 416).

27. — 1063. — Notice dans laquelle les moines de Marmoutier relatent les conditions dans lesquelles Robert de Toësny, oncle de Jean de Laval, consentit à compléter les dons de celui-ci (B. N., Baluze, 77, 50).

Nosse debebitis si qui eritis posteri nostri Majoris scilicet hujus habitatores Monasterii sancti Martini, Rotbertum de Toeniaco, avunculum domni Johannis monachi nostri, filii Widonis de Valle, quicquid sibi reclamabat in possessione

1. Cet acte est des plus curieux à noter : il semble en résulter que du temps de l'abbé Sigon de Saint Florent, entre 1055-1070, un nommé Hervé, au détriment de Robert 1, fut seigneur de Vitré, avec une autorité suffisante pour disposer des droits seigneuriaux du fief,

de Guarniaco concessisse totamque ex integro possessionem illam auctorizasse sancto Martino et nobis, tali pacto : ut si quando monachus apud nos esse voluerit et frater ejus nomine Berengerius Spina cognominatus hoc velit, et concedit ille si vixerit, nec ipse refutetur a nobis. Si etiam hoc de se ipsis ipsorum neutri placuerit, et Rotbertus idem filium habuerit qui hoc de se petat et Rotbertus ipse si vivit, iieri velit, Berengeriusque se vivente concesserit, nec iste nobis refutandus erit, si modo œtatem annorum XX vel ultra habuerit.

Hanc Rotbertus conventionem primo cum aliquibus fratribus nostris coram Guillelmo Normannorum comité facit (sic), et postea veniens in capitulum nostrum, présidente nobis domno abbate Alberto, anno ab incarnatione Domini MLXIII, apud nos confîrmavit.

Afïuit cum illo : Berengerius fîlius ejus, qui factum patris auctorizavit.

Affuit et quidam homo ipsius nomine Galquelinus, qui de hoc testificari debebit.

Porro in curia Normannensis comitis, ubi primitus facta convencio fuit, affuerunt isti : Radulfus Taxoris, Tetbaldus fîlius Bernerii, Hugo Britto, Rotbertus films Gerogii, Ricardus fîlius Torestini, Giraldus senescalcus.

28. — 1064, Domfront. — Sentence par laquelle Guillaume le Conquérant, en présence de l'offre faite par Guy I de prêter serment, adjuge aux moines de Marmoutier les propriétés qui leur étaient contestées par ceux de la Couture (Original aux Archives du Loiret1).

Notum sit omnibus quod Guido de Valle dédit monachis Maioris Monasterii, ad burgum faciendum quandam terram iuxta castellum suum, hoc est iuxta Vallem ; et cum in ea burgum fecissent, calumniati sunt illis monachi Sancti Pétri

1. Nous tenons à remercier M. Doinel qui, après nous avoir fait voir à Orléans l'original de cette curieuse sentence, a bien voulu prendre la peine d'en effectuer la comparaison avec le texte que M. de la Beauluère avait publié dans fa Revue des Sociétés savantes (deuxième série, III, 515) ; il a ainsi purgé le document de tout un passage qui y avait été interpolé,

de Cultura terram illam, affirmantes eam pertinere ad ecclesiam de Alvers. Dicebant enim quod Guido olim dederat ipsam terram Guarino cuidam monacho, ita ut esset acclinis illi ecclesie.

Venerunt ergo utrique monachi de hac re ad placitum ante Guidonem, apud Vallem ; in illo placito narravit Guido se dédisse Guarino terram illam ad burgum faciendum, et ad monasterium construendum, cuius esset abbas ipse Guarinus, ea conventione ut Guarinus ecclesiam de Alvers, et quaecunque posset adquirere faceret acclinia illi monasterio.

Quod cum Guido narrasset, iudicatum est quod hoc deberet iuramento probare et iudicium portare1.

Ille ad utrunque paratus tradidit ibidem quendam servum suum nomine Sevaldum, Rainaldo, abbati de Cultura, asserens tamen non esse justum de hac re portari iudicium, nisi solum fieri iusiurandum.

De qua re iudices dubitantes prolongaverunt amplius terminum iudicii, ut intérim inquirerent an recte iudicassent. Sed cum ille terminus advenisset, illi iudices dei'uerunt ; Guido tamen presentavit suum hominem abbati Rainaldo apud Ebronium. Cum autem dicerent illi qui aderant cum Guidone et cum abbate magnum malum esse portari iudicium si iustum non esset, statuerunt Guido et abbas ire ante episcopum Andecavensem, et sequi quod ille iudicaret : posueruntque terminum quando ire deberent.

Euntibus autem, mandatum est episcopum adesse non posse ; sed episcopus, quia in illo termino adesse non potuerat, alium terminum posuit quando sine ulla dubitatione paratus esset ad causam illorum, ita ut nulla occasio eum inde retineret, nisi forte quœ evitari omnino non posset, hoc est

1. Porter le fer rouge afin de se soumettre au jugement de Dieu. Ce document, qui roule presque entier sur la question de savoir si oui ou non Guy I devait se soumettre au jugement de Dieu, est des plus instructifs. Guillaume le Conquérant décide que le serment de Guy n'avait pas besoin d'être accompagné du jugement de Dieu. Cette pièce a été connue par dom Martène qui l'analyse dans son Histoire de Marmoutier, I, 339 ; par contre, Bourjolly, I, 114, et M. Bonneserre de Saint-Denis, dans sa Maison d'Antlienaise, p. 65, n'en ont donné qu'une courte notice assez inexacte.

sanctae crucis exaltationem, in crastino festivitatis sancti Mauritii.

Quod cum Guido, infra octo dies quam episcopus hune terminum posuerat, abbati Rainaldo mandasset per Iohannem monachum, fdium suum, et Aimericum, Effarve cognomento, hominem suum, respondit abbas, audiente Fulcone de Boeria, se non deinceps illuc esse iturum.

Quod audiens, Guido remisit in crastino eamdem Johannem et Guselinum Britannum ad abbatem et obtulit ei per Guielinum planum ius iurandum, et, si nollet excipere a Guielino, expectaret usque in tertium diem, ut Guido ipse veniret, et ei ipse iuraret. Abbas autem, teste supradicto Fulcone de Boeria, utrunque recusavit.

Non multo post tempore transacto, cum Guillelmus, Normanise cornes, Cenomannicam urbem haberet adquisitam, tenuerunt iterum de hac re utrique monachi placitum ante illum ; se cum judicium variaret, et iudices alii faverent istis, alii illis, Cornes intelligens quod iudicium non ibat per rectum (utrique enim rectum habere non poterant) precepit differri placitum, quia ipse aliis curis occupatus ad hanc causam intendere non vacabat : et res quse in calumnia erant, de potestate monachorum abstulit, et Guidoni iussit, ut eas tamdiu in sua potestate liaberet, donec, causa diligenter examinata, illis redderentur quibus eas rectum apportaret. Guido autem tradidit eas cuidam homini suo, nomine Hugoni, fdio Natalis.

Post non longum tempus, cum Cornes teneret curiam suam apud castellum, quod habet nomen Domnus-Fronto, tenuit placitum de hacipsare1 et iudicavit tam ipse quam curia sua quod de hac re iudicium portari non erat sed tantum modo iurare debebat Guido quod rem illam quas in calumnia erat numquam Guarino monacho dederit, ita ut esset acclinis ecclesise de Alvers, nec monachis de Cultura, quando dédit eis ecclesiam de Alvers, prœsertim cum Guarinus ille nunquam fuerit monachus Sancti-Petri-de-Cultura, sed Sancti Carileflï.

Hoc iusiurandum cum Guido offerret Rainaldo abbati et

Page 1