III-IV
61. — 1080, 25 décembre' . — Charte par laquelle Guérin de Saint-Berthevin donne à Marmoutîbr l'église de Saint- Berthevin et divers autres lieux (13. N , Baluze, 77, 28).
Egregius ille gentium doctor in fide et veritate, sicut non levi jaetantia sed veritate constantissima testatur ipse, hortatu prsecepti saluberrimi, t< Dum tempus habemus, inquit, operemur bonum ad ornnes, maxime autem ad domesticos fidei »
Ego quidem Guarinus vocabulo, qui apellor Guarinus de Sancto Berteviuo, sub fidei christianœ titulo, homo militise deditus seculari, putavi mihi obtemperandum tam salutifero monilori, obediendum prseceptori tam ulili, bonum videlicet operando ad quosdam fidei sanctœ. ut puto, lola devotione domesticos.
Pateat ig'ilur universorum noticionc morlalium douasse me sancto Martino, cujus excellentia nominis nulla eget adjectione cognominis, atque in suo Majori Monasterio Deo sibique famulantibus monachis, ecclesiam supralaxati sancti Bertevini cura oblatioûe, sepultura et décima, atque omnibus omnino pertinentibus ad eam, exceplis solummodo dnabus partibus décima? de annona. et juxta ecclesiam ipsam terram ad unam carrucàm, ita ab omni consuetudinecujuslibet exactionis liberam et quietam, ut ipse liabebam Ex hac autem terra et ex tota alia quam in illa parrochia sive emptam, sive donatam vel jam habebant vel habituri deinceps erunt, totam donavi ex integro decimam atque omnes omnino consuetudines quas in eis habebam.
Concessi etiam ipsis quicquid sibi unquam aut donaretur aut venderetur de hominibus mois.
évoque
e abbé
29 novembre 1081), de Thibaut, quatrième abbé de Coulombs (1078-1090), et d'Anségise, abbé de Saint Maixent (1080-29 septembre 1091), il est possible du dater exactement cette charte.
Dedi et in fluvio Vulcone unum molendinum cl terram ac vineam quas presbyter,tune Melis noinine, tenebat, habendam eis perpetuo, post illius obitutn.
Porro quicquid ad supradictam ecclesiam pertiucns intérim mihi retinui, non aliis a me quam ipsis aut vendendum unquam, aut donandum aut quoquomodo de mea manu dimittendum spopondi.
Hœc omnia suo Rrraavit aucloramenlo Cenomannensis episcopus, ici tempusErnaldus.apud supradictumMajus Mdnasterium, in locutorio secretariorum, die festojaatalis Domini, prsesentibus duobus abbatibus, Tetbaldo scilicet Colombcnsi et Ansegiso Saneti Maxentii, duobus quoque monachis ejusdem monasterii, hoc est Herveo, obedientiae do Valle preeposilo. el Gaufredo. prœposituram gerente de Sancto Bartholomœo, atque duobus nilulominus ipsius episcopi clericis, Gandelberto atque Ulrico.
Porro mese donationis testes affuerunt isli : Klis presbyter, Adelardus clerieus, Hub'ertus praepositus, Ermenaldus prsepositus. Rotbertus filius ejus, Tetbaldus pelliparius, Aubertus lilius ejus, Popardus molendinaiius, Lothd filius Alfredi, Vivianus seutarius Guarini, Rainardus lilius Rainardi de Sancta Susanna.
02. - Vers 1085. — Charte par laquelle Foulques du Pignon, l'ait don au Ronceray de tous les droits que son oncle avait dans l'église de Bonchamp; Guy II et sa mère, Ilersende, donnent leur assentiment (Imprimé, Car/ttlaire du Ronceray, n° CCCC1I).
63. — Vers 1085. — .- Notice par les religieuses du Ronceray de la tentative faite par Guy II, Sis de llainon, de les priver du profit des dons de son père, et de l'abandon de ses prétentions après avoir reçu soixante-dix sous. Denise, son épouse, eut vingt sous, Hugues, frère de Guy II, témoin (Imprimé, Cartulaire du Ronceray, n" CCCLXIII).
04. — 1080-1090. - Notice dans laquelle les moines de Marmoutier relatent l'achat l'ait par l'un d'eux, de Guy II de Laval, du bois de Montevert ' ; Hugues, frère de Guy II,
1. Monduluet = Montevert; Ceriset = Cerisay, Brolet Goscelini = Breil de Jut*seaume.
LA MAISON DK LAVAL
ainsi que Denise, son épouse, reçoivent des dons de l'acheteur. On y relate aussi les dons de Jean de Moral et de Richard le forestier (A. N., T, 1051 ,!', 204).
Nosse debetis, Majoris Monasterii monachi, quod domnus Rivallonus, monachus noster, émit a Guidone de Yalle boscum unum, qui dicilur Monduluet, et terram, sicutvia de Cociaco dividit usque in Ccriset, et de Monduluet usque in Brolet Goscelini, et sicuti rivulus currit ; et nostri homines, qui ibi bospitabuntur, habebunt pasturam et boscum ad edificandum et ad ignem. Non tantum bec sed omnia quecumque habebat ibi Guido concessit nobis, ita libéra et quieta sicuti habebat et ad capellara faciendam.
Propter hoc habuit decem libras
Quod concessit Hugo, frater cjus, qui vigenti solidos habuit et Dionisia, uxor ejus, qui trigenta solidos habuit.
llujus rei testes sunt, : Ilamelinus de Altanoisa ; Fulco de Buinone; Haimcricus Francus, Ernaldus prepositus, Jobannes tilius Rainerii, Popardus molinarius.
Postea Johannes de Meral feudum suum concessit beato Martino et nobis monacbis ejus quidquid habebat in eadem emptione et habuit inde quatuor libras.
Hujus rei testes sunt : Algerius de Genesta, qui partem suam nobis concessit, et babuit inde quindecim solidos : et Paganus, fîlius suus quoque, qui concessit.
Quod videruntetauctorizaverunt Armillius Rivalonus filius Tetbaldi et alii suprascripti.
Iterum Ricardus forestarius quidquid habebat in eodem concessit et habuit quindecim solidos.
Testes qui supra.
65. 1080-1090. — Notice dans laquelle les moines de Marmoutiers relatent le don de Montevert l'ait par Guy II au prieuré de Vitré et indiquent ce qui fut donné par les moines à Guy II, à Denise et à Hugues, frère de Guy(A.N., T. 105113, 200)."
Notum sit omnibus posteris Majoris Monasterii monacbis quod Guido, dominus Lavallensis, dédit in elemosinam monacbis Majoris Monasterii de Yitreio terram de Monte de Dovesti, usque ad callem, quai vadit ad Quocé, et usque ad nemus Gosellini, ita libère et absolute sicut ipse dominus Guido habebat ipsam terram.
CABTULAME (1080-1119) g5
Deditque ligna hujus te.™ ad domos corum faciendas îbi et ad Vitré e* omnium suorum liominum in terra manentium cum monachis, et similiter ad ignem faciendum ad se caleiaciendum.
Dédit etiam similiter pastum omnibus pecoribus monachorum et suorum omnium liominum in illa terra cum eis habitantium, pastum dieo et illius supradicte terre et alias passim extra, per totam communem suam aliam terram
Pro qua tamen re habuit ipse Guido decem libras Caenomanensiumdenariorum;et uxor sua, nomme Dionisia trigenta solidos ejusdem monetse ; et Hugo, frater ipsius Guidoms, vigenti solidos ejusdem monetœ, pro assensu suo
Unde sunl testes : Fulcode Buignon, Hamelinus Francus, Odode Dana, Boscherus seneschallus, Robertus Babolin Ermenaldus Portulas, Robertus filius ejus, Johannes filins Keneu, Popardus molendinarius, Huberlus filius Tebaldi Ladinus Stabilis, Garnerius frater ejus.
De monachis : Odo de Chamars, Hubertus Rivallo, prior tune de Vitreio, qui fecit banc emptionem, Lrinardus Re naldus.
66. -1082-1093. - Sentence de Jean, archevêque de Do , rendue contre l'abbaye de Saint-Jouin, maintenant à celle de Saint-Serge la propriété de la chapelle de Bréal sous Vitre,qu elle avait reçue en don de Rénier de Taillie et de ses fils Renaud et Méril, parla concession de Jean de Laval JHamon son frère et de Guy II, ainsi que de Robert I de Vitre et d André, son fils : furent témoins Geoffroy le Vieux seigneur de Mayenne et Geoffroy le Jeune son petit fils''' (Imprimé, Lobineau, II, 239, et Morice, I, 475).
67 - 1090, Marmoutier. - Notice dans laquelle les moines de Marmoutier relatent l'établissement par Guy II de divers droits sur le prieuré de Laval et l'abandon qu'il en
au^c^ifriw T'011 n/G s^"'ait ^tonner de ne pas rencontrer
P^cieux Lariulaire de Samt-Jouin de Marnes, mis au iour
en 1854 par M. de Grandmaison, et imprimé au tome XVI de il
Société âe stansnque des Deux-Sèvres1 a été de la part de M de
LA MAISON DE LAVAI
fit lors de la sépulture de Denise de Mortain, sa femme, à Marmoutier (B. N., Baluzc, 77, 29).
« Cor régis, ait Scriptura, in manu Dei est, et quo voluerit inclinât illud. » Et sic de principe, sic de omni prorsus homine credi débet quod tantum quisque possit quantum a Deo permiltitur Quod ad cautelam aliorum evidenti monstramus exemplo.
Cum post mortem Ilaimonis senioris de Valle Guidonis, Guido junior in paternum successisset honorem, ut assolet, illa œtas plus cupiditati studens quam elemosinis, plus de corporali emolumento quam de animœ salute cogitans, consucludines quas nos monachi Majoris Monasterii in burgo supradicti castelli cum ipso burgo ab antecessoribus ejus in elemosinani aeceperamus, et usque ad illud tempus solutas etquietas tenueramus, violentia sua nobis abstulit, et per multos annos in dominio suo cas retinuit.
Consueludines autein Jiœ sunt : scilicet teloneum totum de extraneis bominibus, qui in burgo nostro aut vendebant aliquid, aut negotiabantur, aut aliud quid operis exercebant, unde consuetudines aliquœ exibant ; quœ omnes per totam ebdomadam nostrae esse debebant, solo sabbato excepto, quando forum publicum celebratur, quod ad jus domini ipsius pertinet, cum omnibus consuetudinibus.
Post multum vero spatium temporis, quando voluntas Dei fuit ut jus nostrum recuperaremus, contigit supradicti domm Guidonis conjugem obire ; cujus dolore et amore compunefus ipse Guido, pœnitens injustitiœ quam nobis fecerat, ettimens ne hoc infortunium cum aliis quœ ei accidebant pro damno quod Ecclesiœ inferebat pateretur, advocato domno Guiardo monacho nostro, qui tune erat prœpositus obedientiœ illius, guerpivit totum quod de nostro injuste tenebat, faciens inde donum recens, quod per manum Clarenbaldi de Monte Frotinerii super altare Beati Martini transmisit.
Et ut donum illud lirmum et inviolabile in perpetuum permaneret, coram omnibus qui aderant, ipsum Deumfldejussorem inter se et nos posuit : forisfacto calumniam nobis aut violentiairi in re illa poneret, et cseteras res nostras carius quam antea faceret et fidelius amodo tueretur et defenderet. Hase omnia fecit pro sua et pro conjugis suas salute, et ut eam
CAHTULAIHK (1080-1119)
honorifice juxta patrem suum Haimonem sepeliremus quod et fecimus.
Accepto enim çorpore defunctae mulieris, domnus Guiardus, do quo supra diximus, attulit illud ad Majus Monasterium conduclu suo et expensis suis, quod nos sicut postulati fueramus loco suprascripto honorifice sepelivimus, et oraliones débitas impendimus.
Acta surit hsec anno ab incarnatione Domini MXC, sub domno abbate Bernardo.
68. — Vers 1090 '. — Notice des moines de Marmoutier de l'acquisition de la Maison Alard en Marcillé, faite par eux avec le consentement de Robert I de Vitré et d'Enoguen, sa mère (Imprimé, Dom Mo'rice, I, 403).
69. — 1085-1096. — Notice des moines de Saint-Vincent du Mans de la paix faite par eux avec Guy, fds d'Hélinand ; Guy de Laval et Hugues, son fils, sont au nombre des témoins * (Imprimé, Cartulaire de Saint-Vincent, n° 323).
70. — 1085-1096. — Notice des moines de la Couture du don par lequel Foulque, fils de Hunauld, fonde le prieuré de Neuvi ; parmi les témoins Hugues de Laval (Imprimé, Cartulaire de la Coulure, n° XXII).
71. — Vers 1094. — Notice des moines de Saint-Serge, dans laquelle ils ont résumé les conditions dans lesquelles ils ont acquis la propriété d'Astillé (Communiqué par M. l'abbé Angot d'après une copie défectueuse de dom Housse.au).
Antiquse est consuetudinis, ne oblivione res ecclesiarum dexeantur, prudenti consilio scriptis per posteros manifestari ; quippe, ubi per nepotes non continuatur progenies, sed ex diverso venientes angularis lapidis gratia in unius domus sedificationem consurgere didicerunt.
Ne igitur undecumquc congregati ignorent quomodo Sanctus Sergius habuerit Hastiliaoum, meminerint Hamclinum de
1. Il est question dans l'acte du comte Eudes, fils de Hoël II et d'Ayoise ; ce qui oblige à placer l'acte à une époque où celuici avait atteint ses vingt ans.
2. Le texte porte: Wido de Vallo, Hugo, fllius Widonis, probablement ces deux témoins ne faisaient pas partie de la maison de Laval.
Merallo, concedentibus filiabus suis, Dominella et Osanna, prius ecclesiam et quidquid ad ecclcsiam pertinebat, dédisse cumtota décima, quam in ejusdem ecclesiœ parochia habebat, et monachos Sancti Sergii annum et diem in vita ejus, vidente Isembardo Ragot et filiis ejus, collegisse.
Mortuo autem Hamelino, prius Isembardus, licet postea factus monaclius pœnituerit, et, post eum, ejus filius Vigianus Sancto Sergio queecumque Hamelinus in Ilastiliaco dederat abstulerunt.
Sed cum excommunicationis vindicta fere per tresannosin Vivianum procedcret, tandem liane concordiam cum domno Achardo abbate fecit. Convenerunt domnus abbas et Vivianus Ragot Hasliliaco et ex utriusque parte multi légitimités tes monaehi, elerici et laici, et sedatis utrobique controversiis neddidit Sancto Sergio Vivianus, cencedente uxore sua et fratre suo Hugone, ecclesiam cum omnibus adeam pertinentibus, id est, omnes oblationes, totam sepulturam, omnium annonarum et vini décimas, omnes priinitias, et insuper, pro anima patris sui et antecessorum suorum,juxta ecclesiam ad edificandam domum, aream dédit etquamdammasuram terrae cumpratis eamdem terram pêne circumplectentibus.Ac insuper per (idem suam promisit se abque malo ingenio bœc omnia contra omnes ealomniatores tueri, jurando scilicet, ac etiam.si necesse esset, pugnando. Quod si non posset, nummos quos ab abbate accipiebat, ad terminum abbatis aut alterius,si illeobisset.monacbis Sancti Sergii. ...trigenta libras cenomanensis monet;e Viviano donavit Et insuper concessit ut si monachus vellet fieri, censum nisi quem sponte secum afïerret, ab eo non exigeret.
Testes : Drocbo, filius Anscherici, Robertus, filius Willelmi, Engelgerius, Valtcrius, filius Marcheni, Richardus, frater ejus, lfubcrtus Bovet, Ratfridus, Aimericus, et multi alii.
72. 1093. — Notice du don de Hervé, fds de Goranton, accordant à Sainte-Croix de Vitré ses droits sur les foires de la ville ; André de Vitré et son frère Robert consentent à ce don (Imprimé, Dom Morice, I, 481).
CAI1TULAII1E (1080-1119)
73. — 1094, v. s., 14 janvier, Sablé1. — Ctrographe portant accord entre Marmoutier et Saint-Pierre de la Couture. A Laval, Marmoutier obtient la reconnaissance de ses droits sur la chapelle du seigneur, sur l'église de la Trinité et sur le monastère de Grenoa.v, et on se met d'accord pour la perception de la dîme des vendanges (Imprimé, Maison de Craon,\l, 309).
74. — 1095, 24 mai. — Notice par les moines de Saint- Vincent de la ratification des dons du vicomte Hubert donnée par le vicomte Raoul, l'année même où il avait épousé la sœur de Guyde Laval (Imprimé, Cartulairede Saint- Vincent, n° 620, et Ainplissima collectif), I, 504).
75. — 1095, v. s., du 10 au 16 mars2. — Notice des moines de Marmoutier du don qui leur avait été l'ait par Hamon de toutes les vignes dont ils devaient jouir après le décès d'Hersende. Celle-ci pendant son veuvage leur avait aussi fait don d'un bourg. Ces dons ne furent ratifiés par Guy II qu'après de longues hésitations (B N. , Baluze, 77, 34).
Noverint omnes quod Haimo, dominas Lataevaliis, dédit beato Martino Majoris Monaslerii et nobis ejus monachis omnes vineas suas quas sedificaverat. ita ut, post decessum uxoris sus Hersendis, eas haberemus, annuento ipsa Hersende, unde quidam nostermonaclius, Hervaeus nomine, tune temporis prœpositus Lataevaliis, revestitus est pro nobis per unum cyphurn ipsorum.
Post morlem vero ejus, id est Ilaimonis, dédit praedieta Hersendis beato Martino et nobis, propter suam et sui viri animam, burgum quoddam3, quod ipsa œdificaverat, cura
1. Il est intéressant de noter ici que cet acte est daté: « Anno ab inearnatione Domini MXCIII1, dominica prima post octobas Epiphanise, die scilicet festivitatis saneli Felicis in Pineis ». Or c'est en 1095 que la Saint-Félix de Noie est tombée le dimanche après l'octave de l'Epiphanie. L'acte prouve donc que dès cette époque le style de pàques était en usage.
2. Les synchronismes de cet acte sont importants à relever car ils prouvent que son rédacteur commençait l'année à Pàques ; en effet le concile de Tours eut lieu pendant la troisième semaine du carême de 1096, n. s. (Voir Migne, Patrologie latir.e, CLI, 199).