E add : Amen
APPENDICE B
Le premier texte latin du Traité.
(Extrait rie : De re monetaria veterum Romanorum et hodierni apad Germanos imper ii libri duo Marquardi Fre/ieri, consilii Palatini, Accedit Nicolai Oresmii episcopi Lexoviensis, liber siibtilissimus, cum succincto tractatu ejusdem argumenti Gabrielis Bijel et Notis in utrumque locupletissimis. Lug-duni, apud Gothard. Voeg-elinum i6o5 in-4°. Bibl. Nat. Inv. Reserve J i652).
Càpitulum XV
Capitulum XX
Quod lucrum proveniens principi ex mutatione monete sit injustum l.
Videtur mihi quod principalis et finalis causa propter quam princeps vult sibi assumere potestatem mutandi monetasj est emolumentum vel lucrum quod inde potest habere ; aliter enim frustra face-
Si communitas potest facere taies mutationes monete i .
Cum moneta sit communitatis, ut ostensum est capitulo sexto, videtur quod ipsa communitas possit de ea ad libitum ordinare. Ig-itur eam potest quomodolibet variare, et super hoc capere quantum pla-
i. Ed. cit., p. 12. Cf. éd. Wolowski.c.XV, p.n4et XVII, p. n8-
i. Ed. cit., p. 30. Cf. éd. \Yolowski, c. XXII. p. 126.
APPENDICES
ret tôt et tantas mutationes * .
Volo igitur adhuc plenius ostenderequod talis acquisitio est injusta ; omnis enim mutatio monete,prœterquamin rarissimis, aecipit simpliciter involuntarie pecuniam subditorum, quod prohibet cursum prioris moûete melioris forte, etquam quilibetplusvelethabere quam aliam, deinde, praeter necessitatem, absque utilitate quae ex hoc posset provenire subditis, ipse reddit eis pecuniam minus bonam. Et si faceret meliorem quam ante, etc..
ceat,et de ea facere sibi potestatem mutandi monetas ; sed hoc est * contra honorem regai attentare, principem exhereditare, imo ipsum depauperare et statu mag-nificentie destitue^ non tam injuste quam etiam vituperabiliter pro tota communitate, quam non decet habere principem nisi excellenti statu pollentem .
Ed. Th. Kees : malam vel aliam.
i. Ed*. Th. Kees : deest sed hoc.
— Bibl. Patrum : sed hoc est.
APPENDICE C
Fragments de la traduction anglaise du Traité des monnaies.
(Ms Cambridge, Trinity Collège, 0 3. 1 1 Gustoms of London *).
i. Nous devons la connaissance de ce très intéressant manuscrit à l'obligeance de M. le conservateur de la Bibliothèque du Trinity Collège qui a bien voulu l'envoyer en communication à la Bibliothèque Universitaire de Gaen. Nous tenons à remercier tout particulièrement ici M. le conservateur du Trinity Collège de sa très gracieuse décision, et M. Bonnet, bibliothécaire de l'Université de Caen, de l'obligeance avec laquelle il a bien voulu faire pour nous cette demande.
APPENDICES
PROLOGUS «
Quibusdam videtur quod aliquis rex aut pïinceps auctoritate propria possit de jure vel privilegio libère mutare monetas in suo regno currentes, et de eis ad libitum ordinare, ae super hoc capere lucrum seu emolumentum quantumlibet ; aliis autem videtur oppositum. Propter quod intendo in praesenti tractatu de hoc scribere quid secundum philosophiam Aristotelis principaliter mihi videtur esse dicendum,incipiens ab origine monetarum ; nihil temere asserendo,sed totum submitto correctioni majorum, qui forsan
(Pas de titre)
To sum it semjth that any kyng or prince of his owne auctoritc may of right or privelage chaunge freely the money renning in his reaime, and of theym at his lust to ordeigne, and upon that to take thop lucre profite and wynnyng whatsumeveritbe.Forsoththop opinion of other it semyththerfor. For that I intende in this présente treatice of this towrite what after the philosophie of Aristotil principaly to me semyth to be saide, Bigynnyng fromthebigynnyngof moneys, nat to drede i to serche and sey, but I submytte al to the
i. Le texte latin que nous rapprochons ici est celui du M s Bibl. Nat. Lat. 8783», un des plus anciens du traité, et celui qui se rapproche le plus de la version anglaise. Cette version a été faite sur un texte de la seconde forme en 26 chapitres, et par un scribe peu au courant de la langue latine, car on y rencontre à maintes reprises des contresens grossiers. Le texte anglais lui-même paraît fort incorrect : pour plus de sûreté, nous avons demandé à M. le conservateur du Trinity Collège de vouloir bien faire collationncr à nouveau sur le manuscrit la copie que nous avions prise. Ce travail a été effectué sur les épreuves par M. Alfred Rogers.
1. Le traducteur a lu évidemment timere, qui n'offre aucun sens.
AITKNDICËS
ex eis guœ dicturus sum, poteruiit excitari ad determinantlum veritatem super isto, ita ut omni cessante srupulo omnes prudentes in unam possint sententiam convenire, et circa hoc invenire quod principibus et subjcctis, immo toti reipublicœ proficiat in futurum.
correccionn of more woitliv, whiche haply (of which) I arn to say they movvn bien excited to determyoe the trowth upon this, so as to al mcn ' ceesing scrupils and scrowis, and al prudent men mown in non sentence convenicntly bien g*adred, and com to guydre and about that to fynde that to princis and their subg-ettis, that in althyng- most rathest to the publique and com une weele may profite in tyme comyng".
Incipiunt capitula sequenéîs fractatas de origine, natura et jure et mutacio/iibus rnonetarum.
Capitulum primum, etc.
Hère bigynnen Ihe chapitres folowyng a Treatice oj the bigynnyng of natures lawe and right, and chaunges of money.
The first chapitre, etc.
Capitulum primum
Quandodividebat Altissimus g-entes, quando separabat filios Adam, constituit terminos populorum.Indc multiplicatisunt homines super terram, et pos-
i.Ed. Wolowski, p. XGIII.
Bridrey
Tue First chapitre 2
Wherfor and whi money ought to be.
Whan the hig-hest God di^ided folkes, whan he departed the sons of Adam, he ordeig*ned termes of peoplis, Therof bien men multiplied upon the
i. Contresens évident : le traducteur n'a point rattaché l'adjectif omni à scrupulo, et il rend comme s'il y avait omnibus hominibus .