Voy. Bibliogr., n
tosque insignibiis nostrœ urbis donuni liabebis; exiguum et pro œterno inuncre non iclcrnum sed lamen animi benevolentiasque nostrît! non rallacomtestem. IMisinius aulem pcculiaremhunc publicumque oppidi nostri nunlium, non tam miineris ejns ferendi causa, quam exponenda' nosU\T in re graviori volunlatis. Ea est : Academiani anle annos aliquot hic instituimiis, ornavimus et(cuni Deo) auximus. In qna ii progressas jani siint, ul nos minime inslituli pœnitere debeat, nisi quod magno incommode Ecclesiarum, et nostro, nullus adbuc Theologiic idoneus professor conligit nobis. Tua auteni, vir celeberriine, cum crudilio in divinis arcanisquc literis sit perspecta omnibus, tum etiam propensa bencvolentia in nos fiducia nobis meiito naUi pelendi, ut si quo modo inipelrari id potest, operam tuam adgeere (.s?>adjicerc?) atque addicere velis in rem scholœ nostrai. Ea legc ut primai'ia professio tibi deferatur jam nunc, cum annuo stipendie lïorenorum nostratium octingenliiim. Quos bona lidc in singulos très mcnses solvemus; itcmque viaticum ad iter lionestum, non inlra fïorenos ducentos''. Petimus a te, per communis Religionis et Ecclesiœ jura, uti juslas preces nostras non spernas : rationemque habeas ejus commodi, quod ex beneconstitula liac schola redundare ad circunijectas nationes potest. Nos tibi prœsenti humanitatis benevolentiicque omniajura pollicemur, reipsa priiestituri. Vale, vir Révérende. Lugduni Batavorum Kal. Decembr. MDLXXX. Consules et Senatus Lugduncnsi:^ tui studiosi J. van IIuut.
Reverendo etpricstanlissima virtute ac doclrina viro, D. Tbeodoro
Bezae S. Thcologiœ doctori eximio. Gencvam.
De Leyde, le 1" décembre 1580. — Arch. clef VUnlvcvsilé
de Leyde.
Sommaire. — Connaisant tout l'intérêt que vous portez au bien général de l'Église, nous vous annonçons, par les présentes, que nous avons appelé
U. Cette somme fut portée, comme on l'a vu ailleurs, de ;200 florins à 40l>.
M. L. Daneau à venir professer ici la théologie. Veuillez nous aider à le décidera se rendre à cet appel le plus tôt possible. S'il ne pouvait ou ne voulait, veuillez nous désigner quelqu'un d'autre. Nous conlions cette demande à votre plus sérieuse attention, vous assurant que des conditions honorables seront faites à qui vous enverrez.
Révérende Domine. Quia nota nobis fides tua studiuraque exiiniumin EcclesianietRemp. Chrislianam, visumnobisfuit, consilii nostri non habere te expertem. Vocavimus ad primai'ium in Theologia docenda locum fratrem et collegam vestrura D. Lamhertum Danœum ; nec quidquam nobis magis in votis quam ut parère is legilimœ vocationi possit, velitque. Eam ad i^em speramus auctoritatem tuam, quam ingentibus meritis jure consecutus es apud omnes bonos, voliturum. Petimus ergo, ut nobiscum allabores aut uti Danœus quam maturime veniat, aut si id jusla aliqua ralione non potest, consilio tuo alius aliquis idoneus sufficiatur, qui in eadem professione locura expleat Danœi. Serio enim banc rem committimus lidei jiidicioque luo, et adfirmamus quod ad stipendia viaticumque attinet, habituros nos rationem conditionis dignitastisque ejus, quem de manu tua trades. Pro prudentia tua non ignoras, quanti intei^sit rei communis, in bis locis scbolam extrui, in qua fundamenta jaciantur vene pietatis et doctrinie. Hanc rem, si ita tibi videbitur, communicare cum Senatu amplissimo urbis vestrcc poteris, et communi consilio auxilioque vos juvare. Deus opt. Max. te, vir nobis colende, Ecclesia^ suœ, et reip. diu conservet. Lugduni Batavorum [Kal. Decembr. 1580. Consules et Senatus Lugdunensis tui studiosi. J. yan Hout] *
Amplissimis viris ac magnificis Dominis D. Coss. Senatoribus ac
Secretario Urbis Leydensis, LAMBERTUS DANŒUS S.
De Genève, le 26 janvier 1581. — Arch. de VUniv. de Leyde.
Sommaire. — La lettre que vous m'avez adressée était remplie de tant de marques de bienveillance pour moi, que, bien que j'eusse antérieurement,
i. Cette seconde lettre ne portait ni date, ni signature. Mais comm* elle fut
et pour de justes causes, refusé de me rendre à votre appel, je u ai pu le faire cette fois-ci. J'accepte donc votre proposition, et plaise à Dieu que vous ne soyez point déçus. Je me prépare à aller vers vous, voulant profiter, s'il est possible, du retour de vos négociants de la foire de Francfort. J'ai retenu votre messager pour avoir en lui un interprète, vu mon ignorance de la langue allemande. — Je ne dois pas oublier votre beau présent, mais je pourrai mieux, étant à Loyde, vous en exprimer ma gratitude.
Ornatissimi viri. Accepi litei\is vesti\is, quas per peculiarem nuntiiim ad me misistis. Eas aiitem lanqiiam lociiplclissimas singiilaiis veslrœ ei^ga me benevolentiaî lestes iubentissime legi. Erant autem peramanter scripUe et honeslum de me judicium continebant. Itaque sic commoverunt meum animum, ut quamvis antea, et qiiidem justis de causis ita suadente amplissimo Scnatu Genevensi, vestr.'C poslulationi non fuei'imassensus', nunc tamcn qualemeunqiie meam opei'am vestne Academiœ tanto jam tempore destitutre denegai^e non potuerim. Ouod igitur felix et faustiim vobis mihique fuat, et quod ipsius Dei gloriœ commodum et vestiœ tum Ecclesia?., tum Academia?, tum etiam urbi gratiim ac jucundiim, siim vobis ad pi'oiessionem Theologicam ab utfoque senatu nostro politico et ecclesiaslico deslinaliis. Faxit Dominas Deiis, ut quam alacri animo vos videi'e cupio, imoaveo, illamque inter vos provinciam obire cogito, tam IVuctuose eam exercei'e possim. Tam exiguaî tamen sunt vii'es, ul vix exspectationi vestraî me satisfacei'e posse intellegam. nisi precibus vestris assiduis Deo rommendalus ab eo perficere accipiam a quo etvelle. Gieterum me quantum possurn ad itei' accingo, supelleclilem distraho, libros convaso et sai'cinas colligo, spei'oque fore ut in ipsum mercatus Francofurdiensis tempus profectionem meam adornem. Itaque obnixe peto ut si quos urbis vestroe vel vicinarum regionum mercatores ad eas nundinas profecturos noveritis, V. D. iis me commendai'e non dedignentur, quo et tutius et celerius vobis reddar. Quanto enim tardius, tanto peiiculosius, ut ego quidem judico,ad vos perveniant [perveniam?]. Tabellarium autem vestrum hic reécrite en même temps que la précédente, nous avons ajouté les indications entre crochets, conformes aux derniers mots de la lettre ci-dessus.
1. Ces mots confirment ce que nous avons dit ailleurs (eh. iv, |^ 1) sur un appel adressé à Daneau antérieurement à sa dédicace aux magistrats de Leyde de son Commentaire sur le premier hure des Sentences de Pierre Lombard.
tinui, quod sim linguœ Germanicce ignarus, et tam longuiii iLer sine interprète confici non possil. llle vero meam familiam (quse meipso, iixorc, tribus liberis nondum sex annos natis, et famulo constat) ad vos deducet. Reddidit auteiii luculentum illiid munus vestrum, quod urbis vestrn3 insignia scite insculpta quatuor aurais nummis ad me missa conlinebat. Cujus gratiludinis vestrœ nomine gralias ago vobis immortales, majores etiam prœsens ipse et coram babiturus. Valele, viri amplissimi. Dominus Deus vos vestramque urbem, Ecclesiaui acAcademiam sua benignitate tueatur et in dies augeat. Gencvrc Vil Cal. februar. [1581]. V. D. dcditissimus Lambertus Daînaeus.
XLYl
Amplissima} dignilatis viris Lugdunensis illustris apud Balavos
civitatis Coss. Dominis summe obscrvandis Tlieod. Beia, S. De GenèvCj le 1-' février 15(S1. — Arch. de VUnivcrsilé de Leyde.
Sommaire. — Autant nous avons été lieurouxde voir votre zèle pour le bien spirituel de votre Université, autant il nous a été dur de voir M. Duneau nous être enlevé. — Aucun choix ne pouvait être meilleur, et je perds, pour ma part, un excellent collègue et ami. Seuls l'aiii :)ur du bien général des Églises et la volonté expresse de M. Daneau ont pu nous décider à consentir à un pareil sacrifice.
Yaria3 nos alTeccrunt literaî vesLiU', amplissimi viri, quam enim jucundum fuit perspicere vestrani in illustianda Clirisliana scliola vestra constanliaiTi animique fortitadinem, ita nobis acerbum fuit liujus Ecclesiœ ornamento sanc insigni sj)oliari, Danœo videlicet nostro, cujus et doclrinam et diligenliam lanlam expeili sumus, ut vos neque melius vobis consulere, neque nobis (quantum ad Tlieologiœ professionem attinet) magis commodare poluisse sentiamus. Sed et milii privatim permolcstum fuit eo collega privari, cujus et amicitia maxime delectabar,et socielateplurimum adjuvabar. Vieil tamen omnia tam ipsius ad vestrum sequendum judiciuin propensissima volunlas, tum etiam noslii et Magistratus et Gollegii in
exlcris vel cum suo delrimenlo promovendis Ecclesiis studiuiii. Venit igitur ad vos Danams tantopcre expetitus, quem vel illud iinum vobis satis commendat, quod nonnisi a nobis qiiodamraodo extortum eum dimiltimus. Deum Opt. Max. precatus, uL sanclis vestris conatibus benignissime faveat et ut servum hune suum salvum et incolumen ad vos perductum, uobis subinde donis amplificando nominis ipsius gloriic vestiioque magis ac inagis illustrandœ scholœ, cumulare dignetur. Geneva; Cal. Februarii '1581. Yestrse amplitudinis addictissimus, Tiieodorus Beza, ex pastorum et professorum Genevensium coUegarum suorum sententia.
Ego Anto. Faius scholas Genevensis Rector et in ecclesia minister subscripsi*.
Erant prœterea literae hœEcclesise Genevensis conririnakesigillo in cera rubea, in quo videra erat solis. radiantis iraaginem cuui hac inscriptione ins Lux scholae Genevensis.
Attestation donnée à Spectable maistre LAMBERT DANEAU
par les Syndicques et Conseil de Genève.
De Genève, le 8 février 158i. — Arch. de r Univers. deLeijdc.
Voyez ci-dessus, ch. iv, § f , à la fin ^
1. Antoine de La Faije (voy. France prot., VI, 186) était recteur depuis lô80. En ITjS'i, il fut nommé de nouveau pour deux ans. Cf. Livre du Recteur (Genève, Fick, 1860j, p. 25, :l-2 et 37.'].
1. Nous avons cru devoir faire mention ici de ïatteslation donnéeà Daneau au moment de son départ pour Genève, parce qu'elle fait partie de l'ensemliio de lettres ou documents composant ce qu'on pourrait appeler sou dossier dans les Archives dt l'Université de Leyde.
XLYIII
Magnificis viris et Dominis D. Prietoribus et decurionibus urbis
Leydensis.
D'Amsterdam, le 3 mars 1581. — Arcliives de VUniv. deLeyde '.
Magnifici viri et Domini, reddilus est mihi fasciculus iste literarum a charissimo fratre et coUega D. Danœo ad vos missus, quem statim curavi ad vos deferri simulque vobis, et Académie Leydana? gralulor, qiiod is vobis contigerit, quem scio pium esse virum doctum et diligentem. Opio vos in Chrislo bene valere. Amsteledami, 3 iMartii1581. Veslraium Amplitudinum studiosissimus Vil-
LERIUS\
Yiro clarissimo et piis omnibus chariss. ac vigilantiss. Ecclesite Tigurime Pastori, D. Rodolpho Gualtero, parenti in Ghristo, plurimum observando. Tigurum.
De Leyde, le 5 mai 1581. — Ex autogr. in Episl. ad Giialterum,
Sommaire. — Je me hâte de vous annoncer mon heureuse arrivée à Leyde commeje l'ai annoncée à M. de Bëzc^. Vos prières m'ont certainement aidé à arriver ici sain et sauf, malgré tous les dan^j-ers de la roule. C'est le 13 mars, à trois heures du soir, que nous avons atteint Leyde, et l'accueil que nous avons reçu
1. On compriMidra facilement que nous jui^ioiis inutile de faire précéder cette li'ttre si courte d'un sommaire.
2 Pierre Loijseleur, seiijneur de ViUiers et de W'esthoi'L'ii. chapelain du Prince (IVrange. (Voy. France prot., Vit, lli, et ci-dessous, lettre XL iX, u. \''j.)
1. Nous n'avons malheureusement pu retrouver cette I;'.tre de Daiicau à Tli de lîèze.
a été excellent. — Jo ne vous dirai rien de mon aventure de Strasbourg; vous la connaissez sans doute déjà. — Vous ne sauriez croire l'état fâcheux dans lequel se trouve, en ce qui concerne l'enseignement tliéologiquo, l'académie de cette ville. Puissions-nous le relever avec l'aide de Dieu. Nous comptons sur , vous pour nous y aider. — La nation elle-même est assez aimable et cultivée. L'Université compte parmi ses membres Janus Dousa, Juste Lipse, Donenii et autres. — Le grand chef est le Prince d'Orange. — On attend beaucoup du Duc crAlençon (d'Anjou) ; mais pour moi, timeo Danaos. — Saluez Lavater et Stuckius et excusez-moi auprès d'eux de ne pas leur avoir écrit encore.
S. Postquain in hanc Leydenseni Academiam tanquam optatissimum poi'tum ex longa Rlieni navigatione et periculosa appuli, vif clarissime, nihil fuit mihi pi^iiis, qiiam ut te et D. Bezain de toto reruiTi mearuui statu cerliores facerem. Nec cniindubito, quin luis precibus fuei^m sœpe Deo Optimo Maximo commendatus, et ea benevolentitc testimonia absenti pi'œbuci'is, quœ pi\Tsenli dedisti. Quanquarn enim nihil ad eam humanitalem accedere posse mihi videtur, qua me una cuiti observandissimis mihi Dominis Lava- Ihero, Buliingero, Lemanno, Stuckio et aliis tum Pastoi'ibus, tum Professofibus liberalissime excepisti^, hœi'otqueimis animic meœ, ut ila dicam, medullis perpétua tanlio lamque mihi jucundie diei memoria : tamen quum vestris omniurn precibus sim in hanc usque ui^bem deducLus, iTiajus adhiic a vobis in me beneficium collatum esse judico. Quare Dei Patris misericordissimi gratia Leydam veni ad XIII Martis mensis ciixa horam tertiam pomeridianam cum tota familia salvus et incolumis, ubi peramanter et a Pastoi'ibus et a Professoribus et a magistralu hujus civitatis et Ecclesiie sum exccptus. Varia quidem in itinei-e pericula fuerunt nobis objecta. Nam et ssepe cum scevis procellis coUuctati sumus et videbamur vehi non tam Rheno secundo quam adverse, et in ostia Rheni, in quibus mari miscetur, incurrentps pêne naufragium Tecimus, et piratarum, qui in Rheno grassanlur tria praîsidia supcravimus, eorumque insidias evilavimus. PraMermillo, quic mihiamagistralu Argentoralensi ad eam rem ab Ubiquilariis subornalo faclasil injui^ia^ JNam eam jam vobis nolissimam esse pulo. Tandem igitur devenimus in eum, quem optabamus, locuin. Certe misei\a hic l'uil
i. 11 ressort de ce passage quo Daneau avait passé par Zuiicii en se rendaiil à Leyde, ci s'y était arrêté queliiues jours.