‹ Le Cartulaire de la Seigneurie de Fougères connu sous le nom de Cartulaire d'AlençonChapitre 25 sur 78 · SE · texte numérisé non relu

SE

velint curiam ipsorum hominum rehabere. Dicimus insuper et declaramus homines ipsorum Abbalis et Conventus non debere ire per resorlum ad alia molendina quam ad molendina ipsius comitis bladaria et draperia ad molendum, bladum, et folendum % pannos, quotienscumque ad molendina dictorum Abbatis et conventus non poterunt molere vel folare. Item dicimus ® et declaramus dictum Comitem esse potiorem in possessione alte justitie burgi de Rilleio, inhibentes eisdem religiosis et eorum procuratori ne ipsum Comitem vel suos turbent et inquietent super possessione predicta, salvo W dictis Comiti et religiosis jure super proprietate alte justitie supradicte, expedientes et dimittentes eisdem religiosis bassam justitiam dicti burgi, salvis dicto Comiti contradictis et resorto et aliis superius nominatis, salvis etiam tam ipsi Comiti quam ipsis religiosis reddiibus et coustumis ® et juribus aliis consuetis. Super combustione vero falsorum pannorum dicti burgi, illud precipimus observari, quod hactenus extitit observatum 4),

Lilterarum vero predictarum tenores sequuntur in hec verba :

Notum sit omnibus quod super negolio inqueste © quod verlitur inter nos Hugonem Bruni Comitem Marchie et Engolimensem ® Dominum Filgeriarum ex una parte, et nos Fratrem Thomam Abbatem Beatri Petri Filgeriarum et Conventum eiusdem loci ex altera, est dies lune vel die immediate sequens non feriata post festum omnium Sanctorum apud Pictaviam a nobis partibus unanimiter acceplata, ad videndum decisionem seu expeditionem dicti

) Ch. IX, folandi; P, follandum.

) omet dicimus.

) salvos; ch. IX, salvis.

) R, costumis.

1) Fin du passage reproduit par P.

) À, einqueste.

} Ch. IX, verum.

) Ch. IX, Engolisme.

Nc

negolii el inqueste faciende per nos Comilem predictum juxta formam et potestatem a dictis religiosis alias nobis datam, hoc acto de voluntate nostri predictorum Abbalis et Fratris Guillelmi Soant procuratoris dicli Conventus litteraltorie destinali, quod nos Comes predictus possimus (©) prolerre decisionem seu expeditionem predielam per magistrum Guillelmum Gabeti venerabilem prepositum Eclesie beati Petri Pictavensis ®, si dictis diebus contigerit nos abesse (2, qui loco nostri dictum nostrum ipsis religiosis in nostri absentia declarabit. Aclum de unanimi consensu nostrorum ” procuratorum predictorum sub testimonium presentium litterarum sigillis nostris Comitis predicti et Abbalis pro se et Conventu predicto sigillatarum © presente et consentiente procuratore predicto. Actum die dominica ® in festo beati Bartholomi apostoli anno Domini millesimo ducentesimo octuagesimo primo , et infra quindecim dies, nos Abbas et procuralores predicti reddemus magistro Leoni nomine dicli Comilis Htteras sufficientes quod Conventus rata habebit omnia supradicta. Datum ut supra. Noverint universi quod nos Conventus humilis abbatie beati Petri de Filgeriis ratifficamus et ratum habemus processum habitum et factum per religiosum virum Fratrem Thomam Abbatem nostrum et Fratrem nostrum # Guillelmum Soant canonicum nostrum procuralorem nostrum die dominica (in festo Beati Bartholoméi apostoli super negotio moto inter nos et dictum Abbatem ex una parte,

(0) Ch. IX, possumus.

(p) Ch. IX, prout.

(q) Ch. IX ajoute et.

(T) Ch. IX, ….consensu nostrum partium predictarum sub testimoniis presentibus litteris sigillis.…

(s) Ch. IX, sigillis.

(t) Ch. IX, decima. Mais La lecture dominica est tmposée par la date: Le 94 août 1281, jour de la Saint-Barthélemy était en effet un dimanche,

(u) Ch. IX omet nostrum.

(v) R omet procuratorem nostrum.

(w) Ch. IX, decima.

(3) 24 août 1281.

En RE

et nobilem virum Hugonem Bruni Comitem Marchie Dominum Filgeriarum ex altera, prout in litteris dictorum nobilis et Abbatis plenius continetur, et hoc % omnibus, quibus significandum est, significamus per presentes litteras in sigillo nostro una cum sigillo predicti Abbatis auctoritatem nobis prestantis. Datum die Sancti Augustini anno Domini millesimo ducentesimo octuagesimo primo .

Et ad majorem certitudinem premissorum et evidentiam pleniorem huic presenti instrumento quod scribi et publicari mandavimus et fecimus per notarium subscriptum qui premissis presens interfuit signoque suo signari sigillum nostum una Cum signo 1psius notarii duximus apponendum. Actum loco predicto anno Domini ART à ducentesimo octuagesimo primo, Indictione decima ©, pontificatus Domini Martini Pape quart anno primo Fr nonas Novembris ® presentibus Abbate et procuratore jam dictis, huis testibus presentibus : discretis viris Petro decano, Radulpho subdecano, Bartholomeo de Roff canonico Eclesie beati Hilaru Pictavensis, Seguino scolastico Engolisme, Johanne Farinelli presbitero, Elia capellano beati Bartholomei de burgo beati Hilarn supra dicti, et Arnaldo Sommini presbitero.

Et ego Stephanus Jocelin, clericus Engolisme diocesis sacrosancte Romane sedis auctoritate notarius publicus principum ® premissis presens interfui. Publicum instrumentum de mandato dicti Domini prepositi Ye et publicavi signoque meo una cum sigillo eiusdem ( prepositi

(x) Ch. IX, verum.

(UC EX AhIs,

(z) Ch. IX, principum; R porte une abréviation illisible. Le copiste de R «a dû éprouver de la difficulté à lire l'original.

(a) Ch. IX omet eiusdem.

(4) 28 août 1981.

(5) 3 novembre 1281. L'Indiction X correspond à 1282 Il s'agit en effet de l'Indiction dite de Constantinople commençant en septembre. L'Indiction X allait du 24 septembre 1281 au 24 septembre 1282.

(6) Martin IV élu pape le 2 février 1281.

Signavi rogalus, et rasuram superius in penultima linea contentavi ubi est scriptum hoc nomen : Roffr. Et ipsam scripturam propria manu feci (),

Item aliarum litterarum sigillis dictorum Comitis Abbalis et Conventus sigillatarum tenor sequitur in hec verba :

Universis (© presentes litteras inspecturis, nos Hugo Bruni Comes Marehie et Engolisme, Dominus Filgeriarum et nos Frater Thomas, Abbas beati Petri de Filgeris et Conventus eiusdem loci, salutem im Domino. Noverilis quod, cum alias questio esset inter nos Comitem (4 ex una parte, et nos Abbatem et Conventum ex altera, super jus- Ucia alta burgi de Rülleio existente apud Filgerias, et obedientia el resorlo quam nos predictus Comes, et que predicla asserebamus nos habere in tota temporalitate ipsorum Abbatis et Conventus sub dominio nostro existente W), de quibus usi fuimus tam nos quam predecessores nostri pacifice et quiete, ut asserebamus, et quibusdam als M), tandem inter nos Comitem et nos Abbatem et conventum ordinatum (® extitit in hunc modum : videlicet quod senescallus terre Filgeriarum Petrus Dorle miles et nos Abbas predictus Imquireremus super premissis pro utraque parte communiter ® veritatem et de explectis hinc mde factis inspiceremus mhilominus litteras nostras Abbatis et Conventus predictorum que faciunt ad premissa, quibus omnibus inspectis et inquisitis actum fuit quod ad nos Comi-

(b) Fin du passage reproduit par la charte IX de R.

(c) Cette charte est reproduite une seconde fois, fo 20 vo, [V. charte VIIT, D. 108 de notre édition). On la trouve également dans les papiers d'Hévin qui l’a copiée intégralement dans le Cartulaire de l'abbaye de Rillé (CJ. Archives I.-et-V., fonds Hévin, dossier 77, p. 10). En têle de sa copie, Hévin «a écril: Rillé Fougères.

(4) H a mis en marge de sa copie : « C’est le Comte de la Marche Hugues Le Brun, dit de Lésignan. »

(1) R, quia predictam; ch. VIII, quia predicta; H, que predicta.

(4) R, existentem; H, existente; ch. VIII, existentia.

(h) Æ, aliter:

(i) Ch. VIII, ordinatione.

(j) Ch. VIII H, noster.

(k) R, comitis.

tem transcripta literarum ® el facta inquisitio deferretur, et que Judicavemus expedienda (” juxla enquestam predictam et litteras antedictas expediremus eisdem Abbat el Conventur, reservantes nihilominus nobis Comiti 9) quod per inquestam et lilteras efficaces nobis judicavemus reservandum Ÿ, si vero aliqua ordinavemus seu proferemus contra ea que apparent inquisila el contra litteras dictorum Abbatis et Conventus, unde posset dubitalio seu questio rationabiliter ® suboriri, debebat dubitalio seu questio 1lla referri ad examen venerabilis viri magistri Henrici de Vezelay vel Domini Abbatis Sancti Dyonisu, ut,ad judicrum alterius eorumdem et per inquestam predictam et secundum explecta reperta in ipsa predicta ® dubitatio sedaretur vel etiam terminaretur; factaque inquesta, et litteris predictis ad nos Comitem delatis ®) et consideratis quia ® expedition: et ordinationi predictorum commode personaliter vaccare non poteramus, de assensu expresso dictorum Abbatis et Conventus nomine monaslern sui per venerabilem virum magistrum Guillelmum Gabet prepositum in Ecclesia Pietavensi super premissis dictum nostrum seu ordinationem nostram duximus ordinandam seu etiam promulgandam prolatoque ® dicto, et ordinatione per ®) predictum prepositum loco nostri dictus Abbas nomine suo et conventus et monastern sui super (#) dicto et pronunciatione ad prefatos magistrum Henricum de Vezelay et Abbatem Sancti Dyo-

(1) R, littera.

(M) , à. VIII, et que videremus expediendum:; ZZ, et que videremus expedienda. (n) Ch. VIII, reservantur.

(0) Ch. VIII, ...nobis conventui que ..….videmus reservandum. R, .nobis comiti que .…judicavemus resevando. HI |. nobis comiti quod .videremus reservandum. (D) Ch. VIII, preferremus; H lacune.

(q) R, rationabilis; H, rationabiliter, puis une ligne de points; ch. VII contient un bourdon de questio à questio.

‘) Ch. VIII, predictorum.

w) R, supra; ch. VIII-de.

(S) H, relatis.

(Es) ” quorum.

(u) R, prolatumque; ch. VIII, prolataque dicto; Æ (lacune) quod dicto. (vd) “à VIII, per; H omet quod: R, quod,.

Ir —

nisii querimoniam se asseruit ® detulisse supplicans per ipso vel per alterum eorumdem ordinationem predictam seu dictum corrigi seu emendari W, quam quidem correctionem seu emendationem in se suscipere recusarent ( et quilibet @ eorumdem ut asserit idem Abbas: tandem de proborum virorum consilio nos dictus Comes et nos Abbas et Conventus predicli nomine nostro et monasterii nostri pro bono pacis sic ad invicem convenimus ), volumus, et consentimus quod(@ vir religiosus Abbas omnium Sanctorum Andegaventium, vel, si nollet suscipere, frater Olivierus lector fratrum predicatorum in conventu Andegavensi, et venerabilis vir Clemens Ademari juris civilis professor dictam ordinationem inquestam predictas et alia omnia premissa tangentia inspiciant, audiant (@), et alte et basse de plano et sine strepitu ( advocatorum discutiant, corrigant et emendant que corrigenda judicaverint W seu etiam emendanda statuant insuper et ordinent prout sibi() viderint expedire pensatis el auditis rationibus hine et inde, si vero prefatus Clemens cum predicto Abbate Omnium Sanctorum vel cum Fratre Oliviero predicto, si predictus Abbas onus M) in se nollet suscipere super premissis et singulis in unam non polerunt concordare sententiam seu ordimationem, elegimus et eligimus communi assensu mediatorem venerabilem virum Guillermum Archidiaconum transligerem in Ecclesia Andegavensi si voluerit suscipere, vel venerabilem virum Oliverium Archidiaconum Andegavensem, vel venerabilem virum Laurentium Archidiaconum transmeduanensem in Ch. VIII, asserunt.

H, emendare.

R, recusaret; ch. VIII, recusarent.

, quibus.

conventum volumus.

R, quo.

Ch. VIII, inspicient, audient.

h. VIII, sine scriptura advocatorum: H, secundum scriptum advoca-

[) Ch. VIII H, viderint.

MORAVITICE-Seis:

) R. honus.

Eclesia Andegavensi, illum videlicet ex eis quem duxerint acceptandum, ita videlicet quod si discordes sint in premissis expediendis prefati Clemens et Abbas predictus Omnium Sanctorum, vel Frater Oliverus si Abbas idem noluerit in se suscipere ratum et firmum habeatur a nobis Comite et a nobis Abbate et Conventu predictis nomine monasteru nostri quidquid ® per unum ex eis una cum altero mediatorum predictorum super premissis factum fuerit © seu eliam ordinatum; actoque inter nos quod dum predicte persone premissam ordinationem modo et forma predictis in se susceperint, nos dictus Abbas et Conventus nomine quo supra consentimus executionem ex nunc (” et consentüemus et pro posse nostro curabimus ® interdictorum et excommunicationum sententias omnes latas in terram Filgeriarum et predictum Comitem homines quoscumque et allocatos eiusdem Comitis occasione cuiuscumque (° contentionis vel controversie inter nos habite vel auctoritate cuiuscumque 0) judicis ordinari vel delegati tolli absolvi et penitus annulari modo meliori el saniori quo res poterit expediri ad utilitatem Comilis et hominum predictorum, actumque inter non Comitem et Abbatem et Conventum ® sn quo supra extitit quod utraque pars utitur (0 his que sine questione et pacifice antea utebantur, volumus, etiam nos predietus Comes et Abbas et Conventus predicti quod omnes quesliones, controversie et querele mote et movende a tempore retroacto el que moveri poterunt inter nos pendente com-

CR. VIII, duxit; À, qui Auxerit.

R, nobili.

R, quod. - 1) Ch. VIII, una cum alio mediatore predictorum super primum factum fuerit; H lexte conforme à R.

) R omet ex nunc.

) R, cura unius 0) Ch. VIII H, cujusque.

(D) Ch. VIII H, conventus. À partir de ce mot, il y a dans la copie d'Hévin une lacune marquée par une ligne de points. Hévin ne reprend l& copie de la charte qu'à partir de sub pena quingentarum.,

(a) Ch. VIII, utatur.

(1) AR omel sine.

promisso per prefalas personas a nobis electas audiantur et discutiantur et etiam terminentur et quod Matheus et Petrus Mellus qui se applegiaverunt coram nobis predicto Comite contra dictos Abbatem et Conventum debent esse in statu in quo sunt hodie sine molestia et inquietatione donec premissa finem debitum sortiantur; promisimus insuper nos comes et Abbas et Conventus predicti nomine quo supra premissa et singula tenere adimplere et fideliter observare sub pena quingentarum librarum monete currentis committendi et solvendi a parte non parente seu parere (® nolente premissis et singulis parti parenti seu parere (lvolenti rato (® compromisso seu ordinatione predicta nihilominus remanente, et pro predictis inchoandis, et ut sciatur que ex predictis personis onus predictorum in se velint suscipere, teneantur ® sub pena predicta per nos vel per alios sufficienter institutos infra octo dies Andegavi interesse et arbitrium % firmare et alia facere que premissis et singulis firmandis et inchoandis necessaria fuerint prout personis electis videbitur expedire et ut premissa et singula robur perfectum in perpetuum valeant obtinere, nos Comes et nos Abbas et Conventus predicti presentibus litteris sigilla nostra duximus apponenda in testimonium veritatis. Datum apud Filgerias die mercurii post dominicam qua cantatur oculi mei, anno ab Incarnatione Domini millesimo ducentesimo LXXX®° primo @ (M,

) Ch. VIIT, pendentibus compromissis.

) Le texte d'Hévin reprend ici.

) R, rôto; ch. VIII, roto; H, rato.

z) R, tenentur; HA, tenendum.

) À, armitum.

) Fin de 1a charte VIII correspondant à la charte reproduite par Hévin.

en partie qui d’un costé représente un homme à cheval non armé tenant de la main droite les resnes, et portant sur la main gauche gantée un oiseau, et sur la croupe du cheval paroist un chien accroupy, le contreseel est un fascé de 20 pièces, les légendes rompues » ce qui tend à prouver qu'Hévin a copié sur L’original appartenant aux titres de Rillé.

(7) 4 mars 1282,

Item tenor litterarum aliarum sigillo bone memorie M. quondam Episcopi Redonensis sigillatarum sequitur in hec verba :

Universis presentes litteras inspecturis et audituris M. Dei gratia Redonensis Episcopus salutem in Domino. Noverilis quod super compromisso facto et faciendo inter nobilem virum Hugonem Bruni Comitem Marchie et Engolisme Dominumque Filgeriarum ex una parte, et religiosos viros Abbatem et Conventum monasteri Beati Petri de Filgerns ex altera, super controversiis motis et movendis inter ipsos el que movere poterunt à tempore retroacto, videlicet in religiosum virum fratrem Michaelem divina permissione Abbatem Omnium Sanctorum Andegavensium, et Clementem Ademari Juris civili professorem, arbitres electos (® a parüibus antedictis super premissis, et venerabilem virum Guïllelmum Archidiaconum transligerem in Eeclesia Andegaventium mediatorem electum a partibus predictis super hiis que in compromisso predicto continentur auctoritatem assensus el consensus (0 prestamus, prout actum est inter ipsos, salvo jure nostro et Ecclesia Redonensi. Daiïum die sabbati post Letare Jerusalem anno Domini 1281.

Item lenor aliarum litterarum sigillatarum nobilis vi Guidonis de Marchia militis Domini de Coyet et de Feria predicti Comilis patrui ae auctorum sigillatarum sequitur in hec verba :

Universis presentes litteras inspecturis Guido de Marchia miles Dominus de Cohet et de Fera nobilis viri Domini Hugonis Bruni Comilis Marchie et Engolisme Dominique Filgeriarum patruus et curator salutem in Domino. Noverilis quod super compromisso facto et faciendo inter nobilem virum predictum Dominum Hugonem Comitem Marchie et Engolisme Dominumque Filgeriarum ex una parte el

(a) R, clericos. Le sens impose electos.

(b) R, clericum, même observation.

(b1) R, assensu et consensu, 71 faut lire assensus et consensus,

religiosos viros Abbatem et Conventum monasterii Beati Petri de Filgeriis ex altera super controversii motis et movendis inter ipso et que movere poterant a tempore retroacto videlicet inter religiosum virum Fratrem Michaelem divina permissione (@ Abbatem Omnium Sanctorum Andegaventium et Clementem Ademari juris civili professorem arbitres elecios a partibus antedictis et venerabilem virum Guillelmum Archidiaconum transligerem in Ecclesia Andegaventium electum a partibus predictis super hiis que in compromisso a predicto nobili viro Comite Marchie et Engolisme et a predicto Abbate et Conventu facto et sigillorum eorum sigillato, continetur auctoritatem nostram et consensum nositrum nomine curalorio interponimus auctorisantes predictum compromissum vel ordinationem proinde ac Si lenorem elusdem compromissi totum his presentibus litteris inseruissemus. Datum sub sigillo nostro mense Aprilis anno Domini 1282° 0,

In quorum testimonium et munimen, nos Abbas Omnium Sanctorum et Clemens predicti presentibus litteris sigilla nostra, una cum sigillis dictorum Comitis Abbats et Conventus duximus apponenda, nos autem Comes, Abbas, et Conventus predieti confitentes et recognocentes duo sigilla in duabus superioribus caudis presentibus litteris apposita seu appensa essé vera et integra sigilla dictorum Abbatis Omnium Sanctorum et Clementis presentibus litteris sigilla nostra una cum dictis sigillis ipsorum duximus apponenda in testimonium premissorum, el nos Guillelmus Dei gratia Episcopus Redonensis qui prediclis modificationi et determinationi per dictos Abbatem Omnium Sanctorum et Clementem super premissis factis presentes interfuimus presentibus litteris ad majorem certitudinem premissorum

(€) R, promissione. Le sens impose la lecture permissione.

(8) 14 mars 1982.

(9) Avril 1982,

sigillum nostrum duximus apponendum. Datum die Sabbati ante festum Annunciationis dominice anno Domini 1286° 40,

10 Août 1277. —— Frère Thomas, abbé de Saint-Pierre de Fougères, se soumet à la décision d’'Hugues le Brun, Seigneur de Fougères, ayant pour but de trancher le différend élevé entre lui et les alloués de ce dernier, au sujet de diverses revendications exercées par ceux-ci à Folleville.

Universis Christi fidelibus presentes litteras visuris vel audituris Frater Thomas, humilis abbas Beati Petri de Filgertüis atque ejusdem loci conventus humilis, salutem in Domino. Noverint universi quod nos benigne submittimus nos voluntali et ordinationi nobilis viri Hugonis Bruni Comitem Marchie et Angolisme et Domini Filgeriarum visis et auditis cartis nostris et tenentis secundum quod visi fuimus conditioni () tempore predecessorum suorum : vide- Hcet super chalungia (® quam allocati ipsius dicunt se habere contra nos in Follevilla, in qua dicunt dictum nobilem habere garenam, el super allocalo tradendo in curia Filgeriarum, de feudis de quibus debemus et tenemus obedire, et de contradictione nostre curie super eisdem

(a) R, 1017 vo; Allusion dans P, p. 56 où on trouve : « Nota que dans certaines lettres desditz Abbé et Religieux de l'an 1277 ils parlent « de quodam duello quondam facto per curiam nostram » pour raison de quoy il y avoit contestation entre eux et le Seigneur de Fougeres. » Cette remarque se trouve à la suite du fragment et la charte V reproduit dans P, p. 55. Cf. supra, p. 96.

(b) R, verum. Lire Bruni. Comp. charte précédente.

(ce) R, condôni. Nous avons lu: condilioni.

(4) R, chalmigia. Le mot ne veut rien dire. M. le Vte Le Bouteiller a selon nous commis une inexactitude en le traduisant par chaumes (0p. cèt., t. III, ». 21). Nous croyons plutôt que Le copiste de R a mal lu, et que l'original portait chalungia. Le mot chalungia signifie réclamation judiciaire, ce qui correspond bien au sens général de La charte.

Dans le même sens, cf. T.A.C., Ed, PLANIOL, p. 165, ligne 1.

(10) 22 mars 1287,

feudis et de suspensione hominis judicati seu condemnati ad mortem in curia nostra et de evasione ejusdem hominis quondam detenti in prisione nostra cui imponebatur interfuisse fratrem Verdelli de plathea quondam gallatarum de quodam duello quondam facto per curiam nostram et de assisia pannorum de ressorto molendmorum nostrorum per vivierium vel diluvium, vel pro fracturam cessantium. Ita quod super premissis ordinet et statuat deum habendo preoculis et suam faciat voluntatem, promittentes dictam ordinationem si qua facta fuerit fideliter tenere et non contravenire, et ad hoc obligamus bona nostra et monasterii nostri et renunciantes exceptioni deceptionis et restitutionis [in] integrum et omnibus aliis exceptionibus que contra predicta possent obbici vel apponi. In cujus rei testimonium eidem nobhili presentes litteras dedimus sigillis nostris sigillatas. Datum anno Domini 1277, die Marts ante Assumplionem Beate Marie Virginis.

Page 1