‹ Le duc de Normandie et sa cour (912-1204)Chapitre 44 sur 45 · PIÈGES JUSTIFICATIVES · texte numérisé non relu

PIÈGES JUSTIFICATIVES

Jugement de la Cour du duc Richard rendu en faveur

de Robert archevêque de Rouen.

Hic scriptum est quomodo villa de Dowreoc de dominicatu archiepiscopatus exiil, et quomodo postea rediit. Dowenc fuit in domiDio Sancle Marie et Hugo Archiepiscopus tulit de dominicatu et dédit cuidara railiti Odoni iu raatrimonio sororis sue. Mortuo Odone dédit iterum sororenii suam cuidam Henrico cum eadem terra. Postea defuncto Heurico claraavit eam Walterus cornes de Medonta propter hoc quod Heoricus suus consanguineus erat et ita dédit ei Robertus Archiepiscopus. Postea redemiteam Robertus Archiepiscopus, qui eam sibi dederat pleno pilleo de denariis et ita redacta est terra de Dowrenc in dominicatu Sancte Marie. la quo Robertus Archiepiscopus dominicatu xxx annis et plus quiète tenuit. Sed postea amore capto filiorum suorum, Ricardo filio suo injuste tradidit. .Menbra ipsius terre sunt hec : Pilthan, Dowrendel, Puteolis, Amermeisnil, HagenoQ meisnil, Hugonis meisnil, Rannulfi meisnil, Lecoudret, Hupei, Cornepet et partes de Basiei scilicet : Montciit et Montane, Extrie Montes, quas acquisivit Robertus Archiepiscopus judicio Ricardi comitis et principium ejus in appendiciis Dowrenc, ad quarum divisionem et saisionera misit Ricardus cornes Gocelinum filium Hecdonis et Ricardura vicecomilcm filium Thecelini et Raduifum filium episcopi et Osbertus de Augis. Hii manducaverunt ipso die cum Archiepiscopo in silva que dicitur Blanca et flagelaverunt ibi plures pueros atque eos beoe refocillaverunt in recordatione et memoralione hujus facti. Fuerunt eliam quam plures compatriote scilicet Walterus et Wacelinus frater ejus de Evremou et muiti alii.

Cart. de la Cathédrale de Rouen, f" 31, Vali:* 17

De consuetudinibus et libertatibus quas habemus apud Wascolium.

(Vers 1047).

Eodem anno quo in coiDJugium sortilusest,Normannorum marchio, Willelmus nomine, Balduini comilis filiam, dédit Sancto Petro Pralelli consuetudines quas habebat in quadam terra quam Wascolium vulgo vocatur, scilicel haiofaram, ullac, rat, incendium, bernagium, bellum. Pro quibus abbas ejusdem loci, Anffridus Domine, ei dignam dédit pecuniam, id est x libras denariorum et oraliones loci Pratelli.

Cart. de l'Abbaye Saint-Pierre de Préaux, ch. 437, f» 137.

Testimonium Wilïelmi Winioniensis episcopi

(Après 1100).

Notum sil omnibus quod ego Willelmus W^intoniensis episcopus, secundi Willelrai Régis cancellarius, primi autem Willelqai capellamus, testimonium Rothomagensi ecclesie perhibeo, quod tempore primi Wilïelmi régis vel secundi, nullus cancellarius vel capellanus habuit potestatem in ecclesia Rolhomagi aliquid in choro disponendi, vel cantandi xpistus vincit, vel aliquid aliud faciendi.

Cart. de la Cathédrale de Rouen, f° 49, col. 2.

Ex dono Roberti comitis de Mellent libertatem terrenarum possessionum et consuetudinea judiciarie potestatis apud Salernam, salvo ordine monachormn.

A. I. D. m c sexto, Robertus cornes de Mellent, sedens in capitulo Beati Pétri de Pralellis, présente abbate Ricardo Baiocensi, conventu quoque monachorum circumsedente, concessit abbatie sue libertatem terrenarum jpossessionum, atque consuetudines judiciarie

potestalis salvo ordine monachorum sicul habel io sua terra ipse

cornes, hoc est : Memoratus quidem abbas forisfacturas suas habebit

quod secundum humaoas leges ab homicidis el furibus, céleris quo-

que capilali seolenlia convicLis, more palrio exigunlur. Quod si lalro-

Dera quemlibet famulus comilis in terra abbatis forte reppererit, sta-

tim capiet eum el cuipiam procuralori abbalis commendabit, vel

datis obsidibus in eadem terra retinebit.donec res ad aures perveoiat

abbatis. Denique quicquid habel io suo lalrone tabler capto, habiiurus

est idem abbas in suo. Preterea si fur aliquis de terra abbatis in terra

connilis captus fuerit, dabit abbas obsides pro eo, si illum habere vo-

luerit, et poslmodum in curia comilis causa ventilabilur. Quod si

coDviclus fuerit, in comilis poleslale remauebit, et totum quod super

lerram Sancli Pétri repertum fuerit ad abbalis dilionem traosibit.

Item coodonavit abbalie sue banleviam, et ullac, et hainfariam, et

incendium. Terminus autem banlevie hic est : A Sancto Gerraano

usque ad domum lazarorum, el usque ad pontem Giroldi, et usque a

la Foeteleie. Testes aulem islius donalioais isli sunt : Rogerius Ef-

flanc, Herluinus Toroville, Willelmus de Campiniaco, Radulfus de

Hispania, Rainowardus, Goscelinus presbiter Tursliniville, Herluinus

Aurifex, Hunfridus fijus Roberti, Saffridus de Pulafossa, Rualdus

Brilo Salernie, Saffridus Cemenlarius et Osbernus frater ejus, Gisle-

bertus filius Rainaldi Giii Martini, Ascelinus filius Oliverii de Monte

Rocart.

Cari, de S'-Pierre de Préaux, ch. 3i7, f° 115.

Bref de Henri Beauclerc proclamant que par jugement de la Cour il a été décidé quà tort un de ses justiciers avait connu de plaids criminels qui appartenaient à l'Abbé de Fécamp, et confirmant les droits de justice accordés à l'Abbaye par les Ducs ses prédécesseurs.

Ml09-li35)

(H)enricus etc. Sciatis quodjudilioel coosideratione curie mee et per privilegium Ecclesie Fiscannensis, ex dono el concessione predecessorum meorum, remaoserunt Rogerio abbati et convenlui Fiscannensi xx libras de placilis de quadam combustione el xx libras de placitis de quodam homicidio factis in terra Sancle Trinitatis Fiscannensis. Una justitia mea placitaverat et duellum tenueral de comtustione in curia mea. Ideoque precipio et volo quod ammodo teneat

predictaabbatiaSancte Trinitalis de Fiscanoo omnes digoilates suas et rectitudines et consuetudines tam in placitis quam in omnibus aliis rebus sicut unquam prefata abbatia melius, quielius et honorificentius tenuit tempore predecessorum meorum et sicut caria Ecclesie testalur, et sic per brevem meum precipio. Teste J[ohanne] Lexoviensi episcopo, etc. Apud Rothomagum.

Cart de l'Abbaye de la Sainte-Trinité de Fécamp, f 4 vo.

Notice constatant que la Cour du Duc a attribué par jugement aux religieux de Jumièges la propriété d'une maison fortifiée sise à Rouen et appelée la Tour de Renier. — Transaction ultérieure sur le même objet.

(1111 et 1138).

In Domine Domini Nostri, Jhesu Xpristi, ad noticiam presentivorum et memoriam futurorum ad evitandam in posterum rerum oblivionem et adverse partis controversiam, lilleris annotamus et apicibus subsequentibus necabolendistemporibus commendamus qualiter pontificante Papa Paschali anno ab Incarnatione Domini m c xi sub Rege Henrico, abbas Ursus et postea Ecclesiae Romanae présidente Papa Innocentio, régnante Rege Stéphane abbas Willelmus anno ab Incarnatione Domini m c xxx viij calumpniam quam heredes Clari, Balduinus videlicet et Glarus fraler ejus, super mansione que apud Rothomagum turris Rainerii cognominata, et a Beato Audoeno, Sancto Philiberlo et Ecclesise Gemmeticensi jure perpetuo possidenta donata sicut principali comitis Richardi auctoritate karta teste roboratum est, diffinierunt. Que res se ita habet : Dominante in Normannia Roberto comité, in urbe Rothomagensi gravis dissensio inter partes Pilatensium scilicet et Calloensium exorta est, que multa civitalem strage vexavit et multos nobilium utriusque partis gladio prostravit. Inter quos partis Pilatensium erat quidam rebus et nomine quem supra diximus valde Glarus qui abbati et monachis Gemmeticensibus pro suo actu et merito pluriraum erat carus. Hic ergo quia domus prefata in munitiori loco consistit, rerum metuens eventum, ut ibi hospes degeret expetiit, et pro sua probitate etbonitate ad tempus impetravit. Quo decedente, et Rege Henrico principante, filius ipsius Balduinus, hereditario jure mansionem ibidem violenter voluit oplinere. Sed abbate Ursone aequitate judicii repos-

cente in causam vocatus et nichil rationis dicere visus judicio optimatum eadem domo exire et deinceps carere jussus est. Qui videlicet judices hi fuerunt : Gaufridus Rolhomagensis Archiepiscopus, Johannes Luxovieosis episcopus, Rotbertus cornes Mellenti, Willelmus cornes Warenne, Gislebertus de Aquila, Willelmus camerarius de Tancardi villa, Willelmus de Ferrariis. Nonnullis postea evolutis annis cura Balduinus obisset in primordio excellentissimi Régis Stephani, Clarus ejusdem frater, super eodem negotio regias aures pulsare et abbatem Willelmum cepit vexare. Que causa multis locis et temporibus varie tractata est et multis modis ut penitus finiretur a nobilibus et prudentibus juris ulrioque amicis elaboratum est. Tandem in hocrei summa devenit, ut idem Clarus ab abbale quatuor marchas argenti accepit, et fide data quod nec ipse nec quisque suorum pro se vel per se super predicta domo ullerius calumpniam moveret, abjuravit, et filios suos qui tune non aderant, infraxl dies adventus eorum ab abbate conventus ad id se inclinaturum sub eadem fide promisit. Itaque, Willelmo de Roumara justiciam Régis in Normannia conservante, dominica Natale Domini proxima précédente, que idem Natale mortalibus cunctis honorandum, subséquente proxima idominica erat celebrandum, apud Rothomagum, in domo que fuerat Audoeni Postelli, ista pactio a Godoboldo de Sancto Victore recitata ac perorata est et pecunia claro tradita est, sub principibus et baronibus et testibus his : Ludovico abbate sancti Georgii, Gualeranno comité Mellenti, Willelmo comité Warenne fratre ejus, Hugonede Gornaco, Rotberto de Novo Burgo, Jobanne de Lunda, Rogerio de Paviliaco,Raduiro de Bosco Rohardi, Rotberto Wesnevalle, Osberto de Kailliaco, Ingelranno de Wascolio, Walterio de Cantelou, WalerannodeMellenteet Willelmode Pinu, JuhelconsanguineoClari, Luca Pincerna, Godoboldo de Sancto Victore, Alveredo fratre ejus, Stephano filio Radulfi, Radulfo fîlio Roberti, Urselino de Wanteria, Radulfo de Bello Monte, Johanne fratre ejus, Radulfo filio Ramboldi. Ex parte Abbatis, Gisleberto de Mara fidei susceptore, Geroldo ad Barbara, Rainoldo Vulpe, Willelmo Clarello, Rotberto Filiolo, Waltero de Eudonis villa, Radulfo Calcaterium fratre ejus, Rabello filio Goscelini.

Ar. S. Inf. H, Fonds de Jumièges.

Guillaume Talvas , comte de Pont hieu , f ait connaître que les droits de V Abbaye de Troarn sur le marais ont e'té reconnus par jugement de la Cour du Duc.

(Falaise, 3 juin 1129).

Nolum sit Domino NormaoDie et omnibus heredibus meis, baro- Dibus,preposiliset rainistris, quod ego,Guillelmus, cornes de Poolivo, cum essem apud Falesiara ante dominum meura Henricura regem Anglorum, habui verbum cum Rogerio de Gratapanchia, pâtre et filio, de maresco quod cakimniabantur contra Sanctura Martinum et monachos ejus, et rem gestam et tanto temporea meis anlecessoribus possessara et quomodo liberam et comraunem régi prefato ostendi. Dijudicavit autem rex et ejus curia per verba mea et iliorum, Sancto Martino et monachis remanere marescura quietum et liberum etampliusnon debere fieri inde contra eos calumniam. Quapropterprecipio omnibus heredibus meis in perpelnum ut bec firmiler teneant. Hujus finis testes mei ?unt : Hugo vicecomes et Robertus frater ejus, Paganus filins Hugonis de Mesdavid, Guillelmus de Corcella, Ascelinus et Serlo capeilani. Hec autem facta sunt anno ab Incarnatione Domini millésime cenlesimo vicesimo nono, in Pentecosten.

Ar. Calvados, H. Fonds de Troarn.

Communiqué parM. R. N. Sauvage, archiviste-paléographe.

La Cour du Duc-Roi Henri Beauclerc ayant été saisie par Roger Pel-à-Vilain^ agissant en qualité de tuteur deson beau-frère, Foulque.'^ Fils-Foulques, d'une action contre V Abbé de Troarn, renvoya la connaissance du Plaid à la Cour de VAbbé. Cette Cour ayant par jugement ordonné la bataille, il y fut procède devant elle. Dans le courant du même mois, la bataille fut recordée à Caen devant la Cour du Duc-Roi présidée par Jean évêque de Lisieux et Guillaume Tanetin. En conséquence de ce record, et par jugement de la Cour^ le demandeur fut débouté de son action. Postérieurement, Roger Pel-à-Vilain, en la même qualité, intenta une nouvelle action basée sur une cause différente devant la Cour du Duc-Roi, et par décision

de cette Juridictiortyla nouvelle action fut, commela première, renvoyée devant la Cour de l'Abbé. Sur ces entrefaites, Guillaume comte de Ponthieu, avoué de l'Abbaye, étant venu à Troarn, demanda à Roger s'il persistait dans son action. Celui-ci répondit que non et déclara abandonner sa demande, en présence du comte et de Guillaume Tanetin, justicier du Roi.

(Mai 1133).

Notum sit omnibus quod anoo millositno ceotesirao tricesirno tercio, in mense raaio, per claraorem Fulconis filii Fulconis et Rogeri Pelavillani vitrici ejus qui custodiebateura et terram illius, et per jussum Régis Henrici tenuit domnus abbas Andréas placitum et rectitudinem illis de procuratuunius horaioius et unius equi quem dicebant ipsum filiura Fulconis debere habere ab ipso abbate in feudo cum alio feudo suo. Et in ipso placito fuit inde duellum judicatum et captum inter Hugonem de Alimannia, qui testis erat filii Fulconis, et Radulfum filiura Fulberti. Deinde in eodem mense, apud Gadomnm recordatura est duellum coram justicia Régis et coram Johanne episcopo Lexoviensi et Willelmo Tanetin et aliis, et judicavit curia Régis quod habere non debebant quod requirebant, etc. Post fînem hujus duelli, fecit clamorem Rogerus Pelavillanus coram justicia Régis, quod abbas Troarnensis tollebat Filio Fulconis ecclesiam de Turfredivilla et xx acras terre. Et precepit justicia Régis ut abbas rectitudinem inde teneret illi. Interea venit Troarnum Willelmus cornes Pontivorura, dominus Troarnensis abbatie, et interrogavit ipsum Rogerum si de hoc vellet placitare, et respondit Rogerus quod in pace dimittebat ex toto in finem comiti et abbati, etc., totum id est placitum et ecclesiam et terram, coram ipso comité et Willelmo Tanetin justiciario Régis. Plures sunt testes.

Cart. de Troarn (Livre blanc), f* 35 v».

La possession du presbytère d'Etreville-en-Roumoiset de différentes terres sises au même lieu est accordée à l'abbaye de Saint-Pierre de Préaux par jugement de la Cour du Comte de Meulan siégeant à Brionne, rendu conformément à une jurée à laquelle il avait été procédé du consentement des parties en cause, par huit loyaux hommes. — Convention postérieure sur les mêmes objets.

(Avant 1147).

(I)nler ecclesiam Pratellensem et duos milites de Esturvilla scilicet Rogerum de Lesprevier et Ricardum filium Hunfridi presbiteri quadam conteotio surrexit, qui dicebant quod elemosine ecclesie Sancti Sansonis de Esturvilla, videlicetmanagia in quibus sacerdotes ejusdem ecclesie manseraut, Hunfridus, Durandus et Adelinus et relique elemosine erant de suo d(icto) fedo et tenore. Propler hoc itaque, dies stabililus fuit inter ipsos milites et Ecclesiam Pratell(ensem) et hoc justitia Archiepiscopi Rothomagensis et Gomitis de Mellent. In hoc autem stabililo die Ecclesia Pratellensis et predicti milites miserunt sein veridicto et juramento legalium hominum qui octo fuerunt et omnes juraverunt. Post juramentum autem, ipsi juratores perrexerunt primitus ad managium et deinde ad alias elemosinas causa solummodo ostendendi. Prepali {sic) tamea milites noluerunt hec omnia in elemosinam concedere. Propter hoc autem, contradictum dies iterum statulus fuit in curia Gomitis de Mellent apud Brionium, anle Willelmum fllium Roberti et ante Robertum de Novo Burgo qui curiam tenebant. Ibi fuit abbas Pratelli et milites predicti et ipsi juratores propler defendendum juramentum. Ipso etiam die Ecclesia Pratellensis saisita fuit de managio et de aliis elemosinis. Sed propter minas quas ipse Ricardus Ecclesie Pratellensi faciebat, ipso die fuit captus et missus iu turre Bellimonlis. Plegiis autem de pace tenenda inventis, ipse Ricardus et abbas Pratelli statuerunt die, présente comité de Mellent, apud Montem fortem. Consiliaverunt etiam ibi quod ipse Ricardus requireret ecclesiam Pratellensem et homagium faceret ipsi ecclesie et teneret predictum managium et alias elemosinas de ipsa ecclesia, servitium etiam reddendo, videlicet ut si abbas alicubi in Normannia perrexerit, et Ricardus cum eo super caballum proprium, Quod ita

factum et ila tenuil haDCConveotionem quieledonec perrexilJerusalem et reddidil ipsi ecclesiesicut quiele tenuerat.

Cart. de Préaux, ch. 474, f° U7.

Compositio et concordia que facta est inter Reginaldum abbatem de Prateliis ex una parte, et Engerrnnnum de Wa&cuil ex altéra, qui dhi discordes ad invicem propter rectiiudines et consuetudines de manerio nostro de Wascuil fuerunt, quas Engerrannus usurpando violenter ecclesie Pratellensi aiiferebat.

In nomine Sancte et IndividueTrinitalis. Notum sit presenlibus et futuris concordiam quandam factam esse inter Reginaldum abbatem Pratelli et Eingeranoura de Waiscuil qui discordes longo tempère fuerant ad invicem propter rectiiudines et consuetudines Pratellensis ecclesie quas predictus Eingerannus usurpando violenter eidem Ecclesie auferebat. Quapropter, jussu G[aufridi] Norman^oorum] ducis et Andegav[orumJ consulis, illis residentibus io curia Rothom[ago], coram judicibus et baillivis et dapifero, assensu procerum et consilio utriusque partis, predicte controversie talis compositio consulta est fieri. In primis scilicet Eingeranni horaines quos Ecclesia Pratellensis habet apud Wascuil clamât quietos et absolutos de furnagio, fenestragio, theloneo et penitus omni exaclione et consuetudine, excepto si aliquid vendiderint, vel emerint, vel aliquam in terra ejusdem Engeranoi negotiationem fecerint undeconsueludodari debeat, illa tanlummodo dabunl. Nemora autem ejusdem Ecclesieclamat quieta. Quare abbas Reinaldus ei concessit custodienda, tali condilione quod si abcisa vel vastata fueriut, Engerannus in curia abbatis emendabit vel inveniet qui pro se juditium subeat. Si vero predicti bomines Pratellensis Ecclesie in memora ipsius Engeranni ire voluerint consuetudinem dabunt sin autem quieli erunt. Insuper terram quamdam super quam domum edificaverat, eidem Ecclesie reddit quietam; et aquam que fluit juxta terram ejusdem Ecclesie clamât quietam ad piscandum abbali et monacbis. Pro décima molendinorum suorum quam eidem Ecclesie caritative juamdudum dederat, iij modios bladi concedit in eisdem molendinis. Decimam autem campartorum suorum de Valle de Waiscuil

coDcedit. Testibus : Reinaldo de Saocto Walerico qui dapifer Norraannie erat, Gaufrido Bertran, Roberto filio Hamel[ini], Baldrico filio Gisleberti, Godardo de Valle, Johaone de Lunda, Radulfo filio Urselioi, Stephaoo filio Badulfi. Ex parle abbatis : Wilielmo moDacho, Tafur, Ricardo de Tregevilla, Radulfo de Alneto, Radulfo de Hispaoia. Ex parte aulem Eiigeranoi : Osberlo de Cailli et filio ejus, Waltero de Waiscuil. Acta Rolhomago auno me xlix ab Incarnatione Doraini.

Cart. de Préaux, ch. 453, f 140 V.

Bref de Geoffroy Plantagenet ou de son fils Henri, portant déclaration des droits qui appartenaient au temps d'Henri Beauclerc, dans la forêt d\Uiermont, au Doyen du chapitre de la cathédrale de Rouen et au chanoine titulaire de la prébende d'Angerville, tels que ces métnes droits ont été établis par jugement rendu en la Cour ducale, conformément à un requeiioissant auquel il avait été procédé par trois loyaux chevaliers.

Dux Normannforum], Cornes Andegavensis, Archiepiscopo Rothomagensi,Episcopis,comitibnsetomnibusjustitiariissuisNorm[anniel, salutem. Sciatis quod recogoitum fuit coram me ia curia mea per juramentum legitimorura mililum Willelmi Sal (?) de Evremodo, Rogero [de Briquegny, Bartholomeo de Berengervilla, quod decaous Béate Marie Rolhoraagensis et canonicus ejudem ecclesie de brebenda de Angervilla habuerunt tempore H[enrici] Régis Anglie in foresta dalihermont omoesconsuetudinessuas libéras et quietas de vivo jacente et de morluo stante et ligna ad hebergagia et virgas ad clausluraset pasnagium et herbagiura etomnes alios redditus foreste etomnia placitaet omniacautalla foresfacta, et omnes misericordias et quicumque perlinebat ad Regem de hominibus eorum de Saoclo Vedasto et de Angiervilla, et quod non debent mitti in placitum de occasionibus foreste super hoc quod posseot affidare. T. Gauffrido de Clees, Roberto de Cur[ceio]. Apud Rolhomagum.

Cart. de Philippe d'Alençon, f» 349.

La Charte Saint Estienne de Caenpor Cabourc etpor Dive.

R[obertus] de Novo Burgo, dapifer locius Normannie, Ârchiepiscopis, Episcopis, Abbatibus. Gomitibus, Baronibus, vice comitibaset omnibus minislris et jusliciis Henrici Régis Angl[orum], Salutem. Scialis quod cum Willelmus abbas Cadumensis conqueretur quod Anselinus de Caburgo multa que ad jusecclesie Sancli Slepliani pertinebant occupasse, recognitum est coram me apud Divam, per juramentum decem legitimorum hominum, présente abbate, et ipso Anselmo présente et assenlienle cum fratibus suis etamicis, quod portus Dive proprius sancli Stephani totusest cum omnibus consuetudinibus venientium et recedentium per mare. Si autem Anselinus et homines sui, naves proprias habuerint licet per portum Dive intrare et exire cum suis propriis catallis tanlum, sine consuetudine si ad Caburgum redierint vel inde exierinl. Licet etiam Anselino et hominibus ejus emere ultra aquam ex parte Dive sine consuetudine ea tantum que ad victum pertinent et ligna tantum, que sufficere possint ad salinas unde abbas habet quatuor xx et viij qiiarteria salis per annura, sicut ibidem coram me recognitutn fuit. Recognitum est etiam quod tolaaquacum piscariis usquead tofumjuxta ecclesiam sancti Michaelis de Carburgo propria est Sancti Stephani. Licet autem Anselin> ineodemlofopalos figere etpiscariam facere. Ibidem etiam recognitum est quod totum warac de mari proprium est Sancti Stephani. Recognitum est etiam quod tota terra Durandi de Diva est consuetudinaria, unde ipse consuetudines retinueral et de dominio sancti Stephani vij masuras occupaverat. Recognitum est etiam quod Anselinus débet urium presentum afferre ad festum Sancti Stephani in auguste de pisce et lacté et butyro. Recognitum 'est etiam quod omnes masure de Diva consuetudinarie sunt, exceptis duobus mansuris. Ut autem hoc ratum et fixum in memoriahabeatur scripto nostro et sigillo teslificamur.

Cart. de Normandie, f*» 10 v" et s

Le Transcrit de la chartre à labé et au couvent de Caen.

Heoricus Rex Angl. et Dux Norman, et Aquita. et Cornes Andeg. Archiepiscopis, Episcopis, Abbalibus, Comilibus, Baronibus, justiciis, vicecomilibus, ministris et omnibus fidelibus suis tocius Anglie et Normannie, Salutem..... Sciatis me concordiam concessisse que facta fuit coram meinler abbatem de Cadomo et Jordanum de Veeiis, et Heldsendem uxorem ejus de fœdis Roberti de Willeio et Radulfi

de Hotot, ila scilicet Concedo eliam recognilionem factam per

juramentum decem legitimorum hominum coram Roberto de Novo Burgo,dapifero Normannie, et aliis ministris meis, présente abbateet Anseimo présente et assenliente cum fratribus suis et amicis de quibus abbas conquerebatur, quod portus Dive proprius est Sancti Slephani... (Reproduction à peu près littérale de la charte précédente).

Recognilum eliam fuit in plena assisia apud Abrincas per légales homines provinlie, quod homines abbatis Cadomi de manerio de Veim, quietanciam suam habent de omnibus rébus venditis et emplis in Abrincis, exceplo die mercati. Recognilum eliam fuit apud Rothomagum coram Roberto dapifero et baronibus Normannie, quod Stephanus filius Walteri de Rothomagi débet reddere per annum abbati el monachis Sancti Stephani de Cadomo 1 solidos rothomagensium pro cellario quod Rex Willelmus dédit Sancto Stephano apud Rothomagum. Et recognilum fuit quod predictis monachis remanserunt sua prala de abapalmis quiela unde Willelmus filius Thelionis de Fonle, qui in illis clamabal jus defecit se de jure et de consideratiooe recli coram Roberto et coram baronibus Normannie in curia Régis, et de assisia quam inde requisierat. Recognilum etiam fuit coram Rothrodo Ebroicensi episcopo, dapifero Normannie, et coram Philippo Baiocensi episcopo et aliis justiciis, quod Willelmus filius Gerowart et Rogerus filius Henrici et Robertus filius Gislemer debent reddere consueludines de domibus quas habent in burgo sancli Stephani et domos Hugonis Fabri esse consueludinarias excepta una el domos Radulfi Viluli, nisi caria Régis Willelmi teslarelur unam esse quielam; et domos servientium de Vileriis simililer esse consueludinarias, nisi quod unusquisque habet unam quielam et simililer domos portarii, excepta una simililer, domos facientium solulares monachorum esse consueludinarias prae-

ter unam. Et est judicatura nuliam quietarum domuum habere nisi

unam familiam et unara fenestraro Teslibus : Rolhroco Ebroicensi

episcopo, Philippe Baioceosi episcopo, Arnuifo Lexoviensi episcopo, Thoma cancellario, Gaufrido Ridel, Gaufrido Capellano, Willelmo filio Martini, Ricardo de Humelo, Manassei Biseit, Willelmo filio Johanoe, Godart de Vaus, Jordaoo Taixoo, Ricardo de Haya. Apud Cadomum.

Cart, de Normandie, f° 20 et ssq.

Henri II déclare couvrir de sa Paix et protection toute personne

qui se tiendra à la foire de Fécamj) ou en reviendra, chaque

année, depuis le jour des Rameaux jusqu après l'octave de

la Pentecôte.

(Henricus) Rex Anglorum et Dux Normanaorum et cornes Andegavorum, Archiepiscopo Rothomageosi, Episcopis, Abbatibus, Comitibus, Baronibus, Justiciis, Vicecomitibus, ministris et omnibus hominibus suis tocius Normannie, salutem. Sciatis me concessisse et carta mea confirmasse quod omnes qui venient ad indictum Sancte Trinitatis de Fiscanno singulis anois a die dominica in Ramis Palmarum usque adclausum Pentecosten habeant meam firmam pacem et custodiam. ut salvi et securi eant et redeant per totam terram meam, de quacunque terra sint, nisi sint fugitivi de terra mea pro muidro, vel furto, vel alio scelere. Testibus : Rotrodo Ebroicensi episcopo, Raginaldo de Sancto Valerico, Ricardo de Luci, Ricardo de Humeto constabulario, Godardo de Vallibus. Per manum Slephani capeliani, apud Lexovium.

Cart. de Fécamp, f 6 v°.

De summario quod debent Burgenses Fiscannenses

domino Régi.

(H)enricus Rex Anglorum, Dux Normannorum et Aquitanorum, et Cornes Andegavorum, justiciis suis Normannie, Salutem. Preci-

pio quod sicut recogDilum est, quod habere debeo summariura unum ad eundum in exercitumde hominibus Fiscanni de gildamercatorum, cum omnibus instrumeolis et apparamentis ad sumraarium pertinentibus, et quod ipsi homines habere debenl mercaluramsuam, io terra et io mari, et nominatim de makerello. Quod ita teoeatur securadum recognilum est et in rotulo meo scriptum. Testibus : Osberto de Caméra apud Bonam villam super Tolcam.

Cart. de Fécamp, flS v°.

Jtotrou évêque d'Évreux et Renaud de Saint-Valery déclarent que par des requenoissants jurés en l'assise de Bayeux, il a été établi qu'un certain nombre de terres relevaient de l'abbaye de Saint-Étienne de Caen.

R[olrodus] episcopus Ebroicensis et R[aginaldus] de Sancto Wal- Jerico, omnibus baillivis Henrici Régis totius Normannie, salutem. Sciatis quod recognitum fuit aole nos in Assisa, apud Baiocas, quod tiîrra quam tenuit Ivo Bos in Crisetot, etlerra quam tenuit Ricardus filius Hervei in Crisetot de feodo Locellarum sunt de feodo Sancti Stephani de Cadomo. Recognitum est etiam quod Alanus de Ceoignio tenuit x acras terre cum manssione ejus in qua mansit de feodo Sancti Stephani, et terra quam Henricus filius Herberti et Teoldus filius Rannulfi tenent de feodo Audoeni filii Golde est de feodo Sancti Stephani; et terra quam Willelmus Glius Teoboldi tenuit in Francavilla remansit in dominio Sancti Stephani. Testibus : Ernulfo episcopo Luxoviensi, A(chardo) episcopo Abrincensi, Ricardo filio Comitis, Godardo de Vallibus, Aitardo Pulcino, Osberto de Hosa, Roberto filio Bernardi, Graveranno de Everci, Ricardo de Vallibus et Rogero de Arre.

Trace de deux sceaux.

Charte originale, Ar. Calvados, H 1883, Fonds de S^-Étienne.

Scriptum Henrici Régis castellano Drincurie.

H(enricus), Dei gralia Rex Aoglorum et Dux Normannorum et Aquilaoorum et Cornes Andegavorum, Castellano suo et baillivis suis de Driocort, salulem. Precipio nobis quatimus manuteneatis et promoveatis res et possessiones et homines et omnia que ad ecclesiam Rolh(omagensem) spectant, sicut res meas dominicas et precipae pasluram suam de Londeoeriis que ipsi adjudicata est in assisa apud Rolbomaguno, in curia mea, nec patiamini quod aliquis ei inde injuriano aut molestiam, vel gravameo, aut vexationeno, vel violentiam inferat. Ipsa ecclesia et res omnes et possessiones et homines ejus in custodia et protectione mea sunt. Si vero aliquis ei in aliquo forisfactione presumpseril ut ei sine dilatione emendari faciatis. T[este] : Magistro Waltero de Constanciis. Apud \VeslmoD(asterium).

Cart. de la Cathédrale de Rouen, f» 49 vo.

Guillaume de la Mare^ vicomte de Sainte-Marie-Eglise, déclare quen l'assise de Montfort, devant lui et devant les autres Justiciers tenant l'assise, un accord est intervenu entre Robert Neveu, de Tourville et Gislebert dEudeville.

Ego Willelraus de Mara presentibus omnibus et futuris, notam facio concordiam que facta est inter Robertura Nepotem de Turovilla et Gislebertum de Eudonis villa, in assisia de Montfort, coram justitiis Régis, me scilicet, vicecomite Sancte Marie Ecclesie, et Willelmo Malelh constabulario de Ponte Aldomari, et Hugone de Creissi constabulario de Nonantcorl, et Alvredo de Sanclo? constabulario de Drincort, et quibusdam aliis. Robertus siquidera, movebat calumpniam contra Gislebertum de hereditagio suo de Turovilla, scilicet de hospite suo Willelmo Cave et de terra quam habet apud Maram de Becco et juxta domum Morini Planchun. Sed quoniam in eadem assisia coram predictis justiciis recordatum est et recognilum hoc esse rectum heredilagium Gisleberti pro concordiaetpace ab utrisque

partibus, definitum est ita, Roberto et Gisleberto conseacientibus et justiciis conformantibus : Gislebertus hominiura fecit Roberto et singulis aonis ad festurn Sancti Michealis, dabat ei duoJecim denarios publiée monete ut sit inter eos indicium et [?] firmissime pacis, Dichilque amplius faciet ei, et ita hoc modo Gislebertus de ista querela fînivit in assisia de Montfort, in curia Domini Régis, coram predictis justiciis ejus. Presenlibus his testibus : Rogerio Cellarario, Falcheranno..., Roberto Pychart, Radulfo Maisnerio, Rogero Filiolo, Roberto Clarel, Roberto de Leuga, Roberto Belfix, HermannoAnglico, Matheo Marescal, Hugone de Contevilla, et aliis pluribus, quo terapore Ricardus Wintoniensis episcopus in Normannia post regetn judex erat et major justitiae.

Original, Ar. S.-Inf. Foods de Jumièges.

Communiqué par M. Charles de Robillard de Beaurepaire.

Guillaume Fils-Jean de Weston. reconnaît avoir donné aux chanoines de Briioelon l'Eglise de S''^ Marie de Mandeville et une rente de quatorze setiers de froment de sa terre de Sècheville. Les ayants-droit du donateur jurent de payer la dite rente aux chanoines et leur font hommage à Caen en la chapelle de Saint-Georges martyr, devant les justiciers qui lors

tenaient l'Echiquier.

Universis sancte matris Ecclesie fîliis tam presenlibus quam futuris Willelmus filius Johannis de Westona in Christo, salutem. Universitati vestre notum facio quod ego Willelmus ecclesiam Béate Marie de Maodevilla, pro Dei amore, in perpetuam elemosinara, cum omnibus ad eaodem ecclesiam pertinentibus, in quantum ad me pertinet, ecclesie Béate Marie de Briwetona et canonicis in eadem ecclesia Deo servientibus, dedi et concessi et xiiij sextaria frumenti de redditu terre raee de Siccavilla, quam terram concessi Wimundo Bono Satis et Ricardo nepoti suo et heredibus eorum coram Willelmo filio Radulfi tune justicia Domini Régis in Normania, tenendam de predicta ecclesia et de prefatis canonicis eo tenore quod reddent eis annuatim in perpetuum predicta xiiij<*«':'™ sextaria frumenti, mense septembri. Et inde eisdem canonicis fidelitatem fecerunt et preoominatum redditum reddendura, in capella beati Geogii

{sic) marlirisapad Cadomum, coratn jusliclis tuQC Scaccarium teoeQtibus, juraveruDl. Prêter hoc predictis caoonicis UDura vavassorium terre in Sorlemvilla, quod Robertus Sacerdos el Thomas Sacerdos super ejus Qlii sacerdolis teouerunl; et totum demenium meuna in eadem villa, scilicet terra in qua fuit vinea, et unum bordagium quod Gaius tenuit. Preterea ad Dei servitium dilatandum et ad honorem béate Regonefe virginis liberam capellam raeam de sancta Regonefa in perpetuam eleraosinam dedi pro salute anime et corporis domini mei H[enricij et pro salute anime mee et parentum meorura. His testibus Willelmo filio Radulfi, justicia Normannie, Herberto de ArgeDt[om]o Rogero de Arri, Roberto de Curli, Roberto Almonario, Ricardo fiho Johannis, et Umfredo filio Johannis, Randulfo Russello, Alberto capellano de Lyons, Radulfo clerico, Roberto filio Rannulfius (lisez Rannulfi) Hugone filio Godefridi, Wimundo de Craucumba, Ricardo Brini, Willelmo Gaif[rerio], Gervasio de Sparkefordio, Radulfo de Hechtona, Nicbolao de Rosello, Willelmo Gaine), Petro clerico de Mandevilla et mullis aliis.

Cari, de Troarn (Livre Blanc), P 211.

Ysabel comtesse de Vareniie confirme à V Église et aux moines de Sainl-Saens le don que ses ancêtres leur avaient fait de la terre que Robert d' Equiqueville tient à Équiqueville, ainsi qu'elle a été délimitée par un requenoissant juré en l'assise du Roi, à Longueville, devant Guillaume Fils-Raoul, et quantité d'autres justiciers.

Comitissa Ysabel omnibus ad quos presens scriptum pervenerit, presentibus et futuris, salutera. Universitati vestre nolum facimus quod nos reddidimus et hac nostra carta confirmavimus Deo et S. M. et Ecclesie Sancti Sydonii et Monachi {sic) ibi Deo servienlibus illam terram quam Robertus de Eskekevilla habet apud Eskekevillam de feodo monachorum Sancli Sydonii sicut recognita fait in assisia domini Régis Heorici, coram Willelmo filio Radulfi, Senescallo Normannie el coram mullis aliis justiciis apud Longara Villara, prece et petitione mea, per preceplum et vira domini Régis H(ônrici), scilicet quinquaginla duas acras terre el dimidiam per campos el duo herbegagia infra villam Eskekeville et libertales que pertinent ad hanc Valin. 18

terram el ad hec herbegagia, in omnibus pertiaenciis tocius Eskekeville, in campis, in viis, in aquis, in bosco, in piano, in raolendino et in omnibus rebus, sicut recognitum fuit per jusjurandum decem militum patrie et decem hominum Eskekeville corara Willelrao filio Radulfi, Senescailo Norraannieet coram mullis aliis jusliciis in assista domini Régis H(enrici) apud Longara villam quod liée predicta terra data fuit et hec predicta herbegagia data fuerunt Deo et Ecclesie Sancti Sydonii in temporibus antecessorum meorum in puram et perpetuara eleraosinam.

(Suivent l'énuméralion et la délimitation des terres). Hanc predictam terram et hec predicta herbegagia debent sepedicti monachi habere et tenere apud Eskakeviliam in puram et perpetuam elemosinam de me et de heredibus meis libère et quiète et honorifice in omnibus perlinenciis totius Eskekeville, sibi et hominibus suis, ab omnibus redditibus el serviliis et taillagiis et eorveiis et siccis molturis et emendacionibus et omnibus consuetudinibus et rebus. Hiis teslibus : H(enrico) comité Augi, Radulfo de Novo Burgo, Willelmo de Humet, H(ugoDe) de Cresseio, Alvredo de SancloMartino Willelmo Bloes filio meo, Radulfo de Fresches et aliis.

Cart. de Saint-Wandrille, f" 298 v».

Depacefacta inter abbatissam et Robertum filium RicardideSd'otonia, de hoc quod predictus Roberlus clamabat in Willon.

Notum sil tam presentibus quam futuris quod talis fuit finis inter Johannam abbatissam Cadomi et Robertum filium Ricardi deScrotonia, in curia Domini Régis Henrici, filii Matildis Imperatrix (s/c), apud Cadomum in plenaria assissa coram Willelmo filio Radulfi tune temporis Senescailo Normannie et Roberto, comité Mellensi et Henrico episcopo Baiocensi et H[enrico],abbate FiscannensietPelroabbateCadomensi et Godefrido abbate Sancti Severi, Rogero de Arreio, Henrico de Novo Burgo, Comité Augi, Johanne de Solinneio, Waquelino de Ferrariis, Hugone de Gornaco, Ricardo de Belfou, Engerrano Patrie, Willelmo camerarioTancarville, Bertranno deVerd[un], Radulfo Taixnn, Henrico de Tilleio, Willelmo Pingui, Waltero de Brionia, Gaufrido Piquet, Jordane {sic) de Landa, Roberto de Curleio, Roberto de Liveto, Ricardo Gifardi, Albino de Vira, Reginaldo de Doit, Gau-

frido Dure Dent, flerberto filio Bernardi, Paride clerico, Radulfo de WarianomoDte, Radulfo vicecomile, Rannulfo de Pratariis, Doone Bardulfo, Willelmo de Manerio, Roberto de Manerio, Raonulfo de Graodivalle, Radulfo de Clinchamp, Willelmo Silvani, Radulfo de Breseio, Thoma de Botemonle, Roberto de Lunviler, HugoneBuschardi, Ricardo de Argentiis, Roberto de Capella, Hugone deLiveto, Alano de Pulot, Philippo de Croleio [Willelmo de Merula, Roberto de Briecuria, Hamone Pinceroa, Ricardo Bevrel] ', Philippo Suhardi, Ricardo de Graeio, Radulfo de Carun, Oinan de Carun, Thoma Portitore, Henrico Lupello, Willelmo Escorcheville, Gaufrido deBoesvilla, Roberto de Lu, Roberto Belet, Willelmo Belet, Willelmo de Calviz, Radulfo Abbate, Maugero Ferun, Benedicio de Loches, Johanne Britone, Arturo et Willelmo fratre ejus, sacerdotibus, Johanne de Graatia, Osberlo, sacerdotibus, Radulfo de Hospicio, Michaele Qlio Garini, Raonulfo uepote Nigelli, Gisleberto de Foro et multis aliis, quod prefata abbatissa dédit predicto Roberto x iibras andegavensium et coDcessit ei quod faceret raonialem unam de filiabus prelocuti Roberti, ita quod ipse ioveniret illi filie sue paonos etcarilatem daret monialibus quando reciperelur in sanctimonialem in abbatia sancte Tri- Dilatis de Cadomo. Et prefatus Robertus dédit et concessit predirte abbatisse illud juris et hereditatis quod habebat et clamabat apud Willun ex parte Rannulfi de Wlllun avunculi sui et obtulit super altare Sancte Trinitatis hujus modi donum pertextum ejusdem ecclesie, etjuravit super sacrosancta ecciesie, ia ejus capitulo, coram abbatissa et conventu et clericis et laicis qui aderant, quod prefatam teoeret conventionera, nec admodo reclamaret q uidquam ibidem nec quisquam per eura. Et hoc factum fuit ad octavas sancti Hylarii, apud Cadomum, uono ab incartione Domini m c. Ixxxij, quo tenuit Rex curiam suam ibidem ad Natale cum Duce Saxonio. Etibi adfueruQt Ricardus filius Henrici, Rogerus filius Laodrici, Martinus de Hosa, Johannes filius Luce.

Cart. de la Sainte-Trinité de Caen, fo 14.

1 Les mots entre parenthèses ont été rajoutés après coup par une autre main au bas du fo 14.

Notice constatant que Jeanne, abbesse de la Trinité de Caen, a obtenu par jugement de la Cour du Roi la propriété {ou la possession) de la ?naison de Wigan le Breton que lui disputaient Evain et Benoît.

Scieadum est quod Johanna abbatissa sancte Trinitatis Cadomensis annoab incarnationeDomini m. c. Ixxxiij, disrainavit domum que fuerat Wiguenoi Britonis adversus Evainnum et Benedictum qui faciebant se de parentela illius, in curia domini Régis, in plenaria assisa, Willelmo coram filio Radulfi, tune lemporis senescallo doraini Régis in Normannia, et Willelmo de Sanclo Johanne, Radulfo Tesson, Henrico de TiUeio, Willelmo de Mara, Ramone Pincerna, Rannulfo de Praeriis, Radulfo vicecomite, Henrico Lovet, Gaufrido Dure Dent, Jordano de Landa, Roberto de Livet, Roberto de Culleio, Ricardo filio H[enrici], Roberlo de Manerio, Wil'elmo de Caluz (sîc), Roberto Belet, Rogero de Arreio, Thoma de Botemont, etpluribus aliis tuDC presentibus.

Cart. de la Sainte-Trinité de Caen, f 87.

Littera concordie quod nullus monachus perficietur in prioratu de Evesquemont quin primo juret coram Archiepiscopo quod excojnynunicatos ab Archiepiscopo in ecclesia sua scienter non recipiet, nec eis communicabit, nec sententias ipsius Archiepiscopi impediet nec infringet.

Henricus, Dei gratia Rex Anglorum, Dux Normannie et Acquitan. cornes Andegavensium, Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, Comilibus, Baronibus, justiciariis, vicecomitibus et omnibus baillivis fidelibus suis, Salutem. Scialis quod controversia que vertebatur inter Walterum Rolhoraagensem Archiepiscopum et Henricum abbatem Fiscannensem super quodam monacho manente apud Aviscommontem quem Archiepiscopus excommunicaverat quiaasserebat eum excommunicatos suos in Ecclesia de Aviscommonte, dum ibi divina celebrarentur récépissé et eis communicasse, ulraque parte in me

compromittente, sic sospila est quod egohabilo consilio cum Episcopis et BaroDibus meis ila super ea proDunliavi, videlicet : quod prefatus mouacbus absolutionem ab Archiepiscopo pelerel, etArchiepiscopuseum sine jurameoloet pena absolveretelquod altariaajamdiclo Archiepiscopo dirupla et ab abbale postea reparata ilerum ab eodem abbate dirruerentur et ab ipso postea relevarentur. Et Episcopus Ebroiceosis ad predictam ecclesiam recoDciliandam aquam benedictam ferrel, vel defferre faceret. Et quod nuUus monachus preFate domni perficeretur qui priuscoram Archiepiscopo vel ejus Officiali, si Archiepiscopus abseos Fuerit, non juret quod excommunicatos Archiepiscopi in ecclesia sua scienter non recipiet nec eis communicabit, nec sentencias quas Archiepiscopus in suos parrochianos dîderit impeodiet aul ioFringet, sed quantum ad se pertinet, jurabit ut teneantur. Hec autem omnia fada sunt salvo jure utriusque Ecclesie. Teslibus H(enrico) Episcopo Dunelmensi, Roberlo filio Willelmi, Archidiaconi de Notingeham, Willelmo clerico de Caméra, Comité Willelmo de Mannevilla, Willelmo filio Radulfi, Seuescallo Normannie, Rogero filio HeuFredi, Secr. de Ervici, Hugone de Cressi. Apud

Rothomagum.

Cari, de Philippe d'Alençon, f° 220.

Sur un bref du Duc-Roi Henri prescricanl un requenoissant pour établir fjui,de Raoul F ils-Eudes , demandeur, ou de VAbbesse de Caen, de'/enderesae, avait présenté le dernier curé de l'église de Carpiguet, les Barons de l'Échiquier, sous la présidence du Sénéchal Guillaume Fils-Raoul, après avoir pris connaissance des chartes produites par VAbbesse et qui établissaient la propriété des religieuses sur ladite église, décident sur l'Échiquier, qu'on ne devait procéder au requenoissant et que VAbbesse ne devait plaider au sujet de Véglise qui était certainement sa propriété K

Anne ab incarnatione Dom loi m^cc. Ixxx v*' {sic), RadulFus filius Eu-

i Raoul Fils-Eudes ne se Uni pas pour baltu. Uoe dizaine d'années après, il intenta une nouvelle aclion lendanl aux mêmes fins, à l'abbesse de Caen. 11 fui à nouveau déboulé de sa demande : « De Radulfo filio Eudonis 100 sol. pro falso clamore ileralo versus abbalissam Cadomi de presenlalione ecclesie de Carpik'^t ». Gr. Rôle de 1193. M. A. N. XV, 58, col. 1.

doDisatIulitbreve domini Régis ad assisam apud Cadoraumad Willelroum filium Radiilfi tune temporis senescallum Normannie, et ad alias . justicias que tune tenebant assisas, perquod brève dominus Rex percipiebat eis quod faeerent recognosci per légales homines quis presentavit ullimam personam que morlua erat in eeelesia de Karpiket, unde conlentio erat inter abbatissam de Cadomo et Radulfum filium Eudonis. Abbalissa dixit quod eeelesia Sancle Trinitatis habuorat eam a fundamento ecclesie sue de dono Régis Willelttii et Mathildis Régine, que confirmata erat abbatie per carlam Régis Willelmi et per eartam Régis Henrici filii Mathildis Traperatrieis. Quibusaudilis, Barones Scaearii et Willelnous filius Radulfi et alie justicie donaini Régis eonsideraverunt super Scaceario quod illa recognilio non debebat fieri, nec abbatissa plaeitare debebat super eeelesia illa que confirmata est abbatie per cartas Dorainorum Normannie. Et ifa remansit inde quieta abbatissa versus Radulfum filium Eudonis de calumpnia quara faciebatin eeelesia illa, per judicium Baronum Seacarii, super Scaceario, coram Willelmo filio Radulfi, Willelrao de Mara, Hamone Pincerna, Roberto de Harecort, Johanne archidiacono de Arenis, Roberto archidiacono de NotiDg[eham], Ricardo Bevrel, Willelmo de Caluz, Jordano de Landa, Rogero de Arreio, Ansquilillo, Osberto capollano, Raduifo de Lexoviis, Roberto de Bernaio, Sehero de Quineeio, Raduifo Tesson, Gilleberlo de Teleriis, Raduifo de Wallemont, Petro de Argentomo, Nieholao Pigace, Johanne Pigace, Rohardo, Arluro, servientibus, Gaufrido de Rapendona, Roberto la Caille, et pluribus aliis, et Raduifo scriba de Cadomo, magistro Martino de Grainvilla, magistro Gaufrido de Haia.

Cart. de la Trinité de Caen, f» 87 v\

De Eeelesia sancti Dionisii super Sarton.

A. ab I. D. M» C LXXXVI", apud Cadomum ad Scaecarium quod erat per festum Sancti Michaelis, fuit recognilum quod eeelesia Sancti Dionisii super Sarton erat de donatione ecclesie et monachorum Sancti Martini de Sagio. Venit ilaque Robertus de Sancto Dionisio et Radulfus filius ejus primogenilus ad Scacarium eoram baronibus Scaearii, llaimone seilicet Pincerna, Willelmo de Moto, Ricardo Servein, Jordano de Landa et aliis pluribus, et recognoverunt quod

€cclesia Sancti Dionisii erat nostra et jus patronatus ejusdem ecclesie ad nos spectabat, et quod Paganus pater ipsius Rotberli nobis eam dederal, présente ipso Rolberto, et nobis illam donationem concedenle. Quod audientes barones nobis supradictam ecclesiam in pace tenendam adjudicaverunt et in rotulis Scaccarii scribi fecerunt, prœsenle eliam Silvestro archidiaoono Sagiensi.

Cart. de Saint-Martin de Séez, ch. 137, in foUiculo inter folium 42 et folium 43 posito.

Ti^ansactioji passée à Rouen devant la Cour du Duc-Roi réunie dans le cloit7'e du Prieuré Saint-Gervais, sur un procès pendant entre Paul de Baron et sa famille d'une part et les chanoines d' Ardenne de l'autre.

Sciant universi tam présentes quam futuri quod conlroversia que inter abbatem et canonicosde Ardena, ex una parte, vertebaturet pluries in curiis domini Régis et Episcopi Baiocensis fuerat recitata et cognita, et inter Pauluoî de Barun et uxorem suam et fiiios et universos lieredes suos, ex alia parte, super toto feodo et teneraento quod iiabuit Aiulfus de Foro et liabere de jure debuit duno viveret, et Walierus fllius ejus, et alii fratres sui, et sui heredes universi, in hune pacis modum, sine omni reclaraatione et dolo et calumpnia, fidetiter et amicabiliter fuit terminata.

(Suit la teneur des Conventions).

Actum est hoc apud Rothomagum in claustro Sancti Gervasii,

A. ab I. D. m c nonagesimo primo, in curia Régis. His presentibus : W(illelmo) senescailo Normannie et Roberto filioejus; W(illelrao) abbate de Mortuornari, W(illelûio) Tolemer, Gaufrido de Alteia, Galtero Clerico, Henrico de Cadomo, Rogero de Vetulis sacerdote, Ricardo de Caron clericis, Ricardo Servano, Ricardo de Argenliis, Radulfo de Magneville, Gisleberto canonico de Ardena, et pluribus aliis.

Original chirographe Ar. Calvados, H. 218, Fonds d'Ardenne.

Trace de deux sceaux sur double queue.

Transaction passée sous la médiation des Évéques et des Barons^ de la Province entre Jean de Coutances, doyen du chapitre de la cathédrale de Rouen, représentant l'Archevêque, et Guillaume Fils-Raoul, sénéchal de Normandie, pour mettre fin aux conflits de juridiction qui s'élevaient continuellement entre les Cours d'Église et les tribunaux séculiers.

H(enricus) Dei gracia BaioceDsis, et W(illelmiis) Ahrinceosis, et L(isiarclus) Sagieosis, et R(adulfus) Lexoviensis, et W(illelmus) Codstanciensis Episcopi, omnibus ad quos presens scriplum pervenerit, salulem in vero salutari. Ad universitatis veslre noticiaro volamus perveDire contenlionem motam inter Matrem oostram Rothomagensem ecclesiam, procurante eam in absentia reverendi patris nostri W(allerii) Archiepiscopi, vcnerabili viro I(ohanne) de Constantiis Rothomagensi decano, etWilielmum filium Radulfi senescallum Normannie, super quibusdam capilulis de quibus Ecclesia Dei conquerebatur sub presenlia nostra et Baronibus Domini Régis, assistantibus quoquequam pîuribusNorroannie noinistris,hoc tandeno fiDeconquievisse. In prirais delerminalum est de clericis qui nnnnulla occasione a secularibus potestatibus capientur nisi pro homicidio, furto vel incendie vel hujus raodienormi flagitio quod ad Palatiumgladii pertineat, et tune cum requisiti fuerintab ecclesiasticisjudicibus,eis quieti reddentur in ecclesiastica curia judicandi. Item, generaliter omnes de fidei lesioneet juramenti transgressione contentiones in ecclesiastico foro tractabuntur. Super treuge vero violatione antiqua consuetudo et cartarum H(enrici) et R(ichardi) illustrium Regum Anglie ténor observabilur. Item, contentiones super dote vel donatione propler nuplias quando mobilia vel se moventia petentur, ad ecclesiam referenlur. Questio vero super eisdem de immobilibus dominis noslris Régi et Archiepiscopo delerminanda reservatur. Item, in conventualibus Ecclesiis, abbalesvel priores aut abbatisse cum assensu diocesani episcopi, eligentur. Item, nonnulla (iet recognitio in foro seculari super possesione quam viri religiosi vel quecumque ecclesiastice persone xx" annis vel amplius possederint. Simililer nonnulla fiet recognitio si carta, vel alio modo, elemosinatam esse possesionem probare poterint, sed ad ecclesiasticos judices remiltentur. Item, distributio eorum que in teslamento reliquunlur aucloritale ecclesie fiet, nec décima prorsus bonorum utolim subtrabetur. De bonis vero de-

ricorum, si dicantur fuisse usurarii velquocumque génère mortispervenli, nichil pertioet ad secularem potestatem sed episcopali aucloritaie impias causas distribuenlur. Item quicquid laici in vita sua donaverinl vel quocumque titulo a se alienaverinl et si usurarii fuise dicantur, post mortem non revocabilur que vero post mortem non alienala invenientur. Si recognilum fueritipsos tempore mortis fuisse usurarios conGscabunlur. llem, si mortuus liabuerit aliquid vadium unde sortem suam perceperit, porlio ipsius libéra ad eum qui invadiavit vel ad heredes ipsius revertetur. Idem fiet de porlionibus uxoris et filiorum post mortem ipsorum. Si quis vero subilanea morle vel quolibet aiio fortuilo casu preoccupatus fuerit ut de rébus suis disponere non possit, dislribulio bonorum ejus ecclesiaslica auctoritale fiet.

Cart. de la Cathédrale, f° 56.

Par jugement de l'Echiquier siégeant à Caen sous la présidence de Guillaume Fils-Raoul et conformément à un requenoissant, la pi^opriété de la terre de Sap-Mêle a été adjugée à Guillaume de Bouquet ot exerçant les droits de sa femme. La charte ci-dessous transcrite constate qu'en exécution de cette décision Henri de Ferrières a restitué la terre de Sap-Méle à Guillaume

de Bouquetot.

Universis Sancte Matris Ecclesie filiis ad quos presens caria pervenerit, Henricus de Ferrariis salutem. Nolum sit vobis quod Ego H(enricus) de Ferrariis reddidi Willelmo de Boketot qui habet in uxorem Johannam filiam HugonisPanlof heredem de Sameele omne tenementum de Sameele intègre cum omnibus pertinentiis suis in boscho et piano, in eleraosinis et in omnibus aliis rébus, ad precem domini R(icardi) Régis Anglie et pro ducenlis libris Andegavensium quas propter hoc mihi dédit, sicut Hugo Panlof le Tort de Auberi et Hugo Panlof filius ejus idem tenementum habuerunt et tenuerunt. Tenendum ipsi et heredibus ejus per taie servicium quale dicli H(ugo) Panlof le Tort, et H(ugo) filius ejus fecerunt dominis et heredibus de Sapo, et sicul recognilum fuit ad Scacarium domini Régis apud Cadomum, coram Willelmo filio Radulfi, lune senescallo Normannie et . coram Baronibus domini Régis, per juramentum plurium legitimo-

rum militum et vavassorum. Et ut factum istud ratum et fîrmum in futuris temporibiis habeatur, id presenti caria et sigilli mei muniraine confirmavi. Teslibus his : Roberto abbale Sancti Andrée, Ricardo Servain, Radulfd Abbate, jusliciis domini Régis, Henrico Folins, Walquelino de Ferrariis, Hugone de Ferrariis, Gilleberio Malesmaiûs, Roberlo de Mortuo mari, Arturo de Sapo et aliis pluribus. Original Ar. Calvados H. Foods de Saint-André en Goufïern.

Double queue de parchemin, sceau perdu.

Declaratio juris quod habet Ecclesia Fiscanni in Ecclesia dé Blossevilla.

(Fin du xii" siècle).

[Qjuerela fuit inter Gaufridum Ridel, vicecomilem de Blosseevilla et Abbatem Fiscannensera, apud Rolhomagum super ecclesia de Blossevilla, ad quod summonili fuerunt ex precepto domini Régis milites et vavassores ad recognoscendum quid juris predictus Gaufridus Ridel in predicta ecclesia debebat habere. Dicebat enim et multicum eo, quod paler suusin predicta ecclesia ullimam personam mortuam presentaverat super quo in eadem assisia recognilio fieri debebat, Abbas vero et multi pro eo, allegabant predictam recognitionem de jure nec posse nec debere fieri vel audiri, hac videlicel ratione quod predicta ecclesia a Duce Normannorum Ricardo, fundatore Fiscannensis monasterii libère collata fuerat sicut res ad domlnicum suum pertinens. Unde adjadicatum fuit auctoritate predictarum cartarum, quas Abbas in médium produxerat, quod nulla recognilio contra earura tenorem super predicta ecclesia fieri debebat. Unde predicta ecclesia de Blossevilla, perjudicium Assisie, Ecclesie Fiscannensi quieta remansit.

Cart. de Fécamp, f 70 v».

Paci/icatio interfectionis Giray^di de Sancto Richerio.

(N)ota quod A. D. m. ce. j", Euslachius de Sanclo Richerio filius Willelmi de Contevilla et Hugo Morin et Rogerus et Willelraus fra-

très predicti Eustachii accusaverunt, in curia domini Régis Johanniés, Emmam uxorem Tustani de Contevilla super morte Girardi fratris eorumdera qui maritus extiterat predicle mulieris. Dicebanl enim adversus eara quod eum raurdrierat et hoc probareoiïerebaDl. Super que dominus Abbas Radulfus curiam requisivit suam et habuit. Cunque predicti fratres diu placitassent adversus ipsam mulierem et Tuslanum virum suum super morte primi raariti sui qui frater eorum extiterat, tandem de claraore pénitentes quia videbant se injuste in causa ipsa processisse, clamorem suum in Curia Fiscannense relaxaveruntet de falso clamore suc in misericordia Abbalis remanserunt. Predicta tamen raulier et vir ejus Tustanns ad recompensationem expensaram suarum dederunt prediclis fratribus novem libras andegaveosium, ipsique in plena curia bona fide juraverunl se de cetero in predicta causa nullatenus processuros. Testibus : Domino Radulfo Abbate Fiscanni, Hugone eleraosinario, Nicholao granatorio et multis aliis.

Cart. de Fécamp, f" 70.

Le transcrit du plet de lespee a labe de fescamp.

Ph(ilippus) Dei gratia Franc. Rex, Notum facimus aniversis tam presentibus quam futuris, quod nos, iitleras inclite recordationis precarissimi domini et geniloris nostri Ludovici Franc. Rex vidimus in hecverba : Ludovicus Dei gratia Franc. Rex, Notum facimus universis tam presentibus quam futuris, quod nos lilteras inclite recordationis Régis Philippi avi nostri, vidimus in liée verba : In nomine Sancte et Individue Trinitatis, Amen : Philippus Dei gratia Franc. Rex, Noverint universi présentes pariter et futuri quod nos pro sainte anime nostre et antecessorum nostrorum, Dilecto et fideli nos- Iro Radulfo Abbati Fiscannensi et monachis fiscannensibus imperpetuum concedimus placilum spate tocius terre sue quam tenebant illo die quo presens carta facta fuit in domanio et in feodis quatuordecim militum et vavassoriis, ut teneant illud in curia sua. Et quod ibi super hec terminaverint ad usus et consuetudines Normannie certum habeat finem et stabililatem omnimodam forciatur. Si autera deficerent de justicia super hoc facienda de defectu illo ad judicium curie o-allicane se continerent et emendarenl. Rémanent autem nobis

usurarii, recogniliones et judei, ilaquod liltere et carte alique, aliud

ne inslrumenlum si quidem poslraodo proferreot conlra nos super

hoc abbas vel monachi fiscannenses vel aliis pro ipsis eis de celero

contra nos non valerent. Quod ut perpeluum robur obtineat, sigilli

nostri auctorilate et regii nominis karactere, inferiusannolato, salvo

foagio noslro et salvo servilio decem mililura quod terra abbatis nobis

débet, présentera paginam feciœus confirmari. Actiam apud Ponlem

Arche, A, ab I. D. m ce undecimo, regni nostri anno tricesimo

secundo, assislantibus in palalio etc.. Cum igitur ob istud vocabu-

lum « recognitiones » supra positum inter nos et abbatem et mona-

chos fiscannenses dissensio raota esset, quia nos dicebamus omnes

inquestas, inquisitiones et recogniliones per hujusmodi vocabulum

ad nos pertinere dcbere, ipsis in conlrarium asserentibus et dicenti-

bus ad ipsosonnnes recogniliones, inquestas et inquisitiones quocum-

que nomine censeantur pertinere debere, exceptis recognitionibus

que pcr Lrevia fiebanf, Nos, auditis rationibus dictorum abbatis et

monachorunn fiscannensium, volumus et concedimus, quod ipsi in

pacem habeantet teneant in curia sua omnes inquestas inquisitiones

et recogniliones de omnibus rébus que in terris suis et locis sibi sub-

jectis evenicnt, exceptis solummodo recognitionibus que per brevia

hactenus usitata in Norraannia fient, quas nobis retinemus. Volumus

insuper et concedimus, quibusdam nobis casibus retentis, justicie et

citationes que per servientem nostrum fuerint faciende fiant vocato

et présente una secum serviente abbatis et monachorum predictoruna

si eum inveniri contingat in villa ubi justicie et citationes fuerint

faciende, et vocatus, volucrit intéresse. Quod ut ralum et slabile per-

maneat in futurum presentibus lilteris nostrum fecimus apponisigil-

lum. Aclum A. D. m ce Ix septimo, mense decembris. Nos vero,

predicti domini et geniloris nostri vestigiis inhérentes permissa omnia

prout superius continentur, volumus, concedimus, approbamus, et

auctoritate regia, confirmamus. Quod ut ratum et slabile permaneat

in futurum, presentibus lilteris, nostrum fecimus apponi sigillura,

. Actum Parisius, A. D. m Ixx ilj, mense julio.

Cart. de Normandie, f" 75 \° et ssq.

Carta Philippi Régis.

Jugement de la Cour de Philippe III qui constate que Vabbage de Troarn est en la garde et protection du Roi de France aux droits de Henri II roi d' Angleterre, Duc de Normandie, le co77ite [de Ponthieu] Jean ayant fait remise à ce prince des droits que lui-même avait sur l'Abbaye fondée par ses ancêtres.

(Juin 1280).

Philippus, Dei gralia Francorurn Rex. Notum facimus universis, tam preseotibus quam futuris, quod, cura carissiraus frater et fidelis Doster Petrus, Aleoçonis cornes, in nosLra curia proposuisset contra abbatem et conveotum de Troarno quod raonasterium de Troarno a prima sui fundatione fundatum fuerat a coraitibus Alenconis et erat situm infra mêlas comilatus predicti, et quod clare memorie carissimus dominus et genitor noster Ludovicus Francie Rex dederat dicto fratri ooslro comilatura Alenconis prediclum cum omnibus juribus et juslicia magna que dicitur placitum ensis et aliis comilatus predicti pertinentiis, sicut eas possidebat diclus dominus genitor noster et suu?, tempore quo vivebat, in comitatu prediclo, quare petebat diclus cornes fraler noster custodiam sive gardam predicti monaslerii et placitum ensis in terra dicli monastèrii et m homines ipsius monaslerii coosislentes in feodis comilatus predicti et in bonis eorum existentibus in feodis predicLis sibi liberari ralione sui comilatus predicti; diclis abbate et conventu e contrario dicentibus diclum monasterium non fuisse fundatum a coraitibus Alenconis, nec esse Je comilalu vel in comitatu Alenconis, nec de rébus dalis a dicto domino et genilore nostro eidem fratri nostro in comitatu prediclo, nec de perlinentibus ad predicla, et asserentibus quod quidam Cornes de Monte Gomerii qui vocabatur Rogerus Normannus, magni Rogerii filius, diclum monasleriura fundavit et de suo proprio dolavit et cum post decessum dicli Rogeri fundatoris, inler Johannem lune leraporis comitem de Moule Goraerii, successorem dicli Rogeri fundaloris ex una parte, et abbatem et convenlum monaslerii Troarnensis ex altéra, conlroversia mola fuisset, dicta controversia per quandam compositionem fuit sopila et lerminala coram Henrico quondam Anglie Regc, lali modo quod dicli abbas et convenlus diclo Johaooi commili et ejus heredibus quasdara possessiones suas dimiserunt et quilaverunt, et idem Johannes cornes

— ii86 —

per eamdem compositionem, spontaneus dimisil abbatiam de Troarno in mauu predicli Régis, custodia et protectioDe; ac plures alias ratioDes pretendentibus, per quas dicebant in garda, proLectione et jurisdiclione nosLra remanere debere; audilis hinc iode preposilis, visis deposiliooibus quoriimdam teslium super premissis receplorum, visis eliam privilegiis, carlis et lilleris a partibus exhibitis, et ralionibus parlium plenius intelleclis, pronuntiatum fuit per curie nostre judicium, moiiasterium de Troarno cura pertinentiis in garda et protecliooe noslra et heredum nostrorum Ducum Normannie remanere debere, et placitum ensis ad nos et heredes nostros Normannie Duces perlincre in locis prediclis. In cujus rei testimo-

nium, etc. Actum Parisius anno Domini ra ce Ixxx, mensejunio'. Hec carta est in viridi cera et filo serico et bis copiata sab sigilio prepositure Parisiensis, quarum dominus abbas habet unam; reliqua est in thesauro.

Cart. de Troarn (Livre Blanc), f° 17.

XXXUI

Le transcrit de la chartre deu contenz qui fu entre le roi et labe de Saint Pierre.

(Juillet 1280).

Ph(ilippus) Dei gratia Franc. Rex. Notum facimus universis tam presentibus quam futuris quod cum Ballivus noster Cadomensis pro nobis ex una parte et abbulem et conventum Béate Marie de Sanclo Petro super Divam ex altéra, contentio verteretur super hoc quod dieti abbas et conventus dicebant se habere omnimodam justitiam, allam et bassara seu ad Placitum spate pertinentem de universis casibus et querelis que accider'e possunt in terra ipsorum, ex donc et concessione Henrici quondam Régis Anglie et Ducis Normannie, excepto placito de expeditione sua et dueilum de moneta si exinde duellum orialur. Dictique abbas et conventus dicerent se exercuisse et exercendo tenuisse diclam jusliciam a Icmpore donalionis et concessionis predicte. Et ad docendum de jure suo parati erant ostendere cartam predicti Régis Henrici, et ad declarandum usum et pos-

1 Le copiste du cartulaire a mis en noie au bas du folio n» 17 r" : " Nola. Hec duo vocabula : placitum ensix, combusta sunt in origiadli, et propter hoc abbas Johannes qui eam fecit combustiouena seu arsurain fecit allam litteram in viridi cera et fîlo serico Tieri que coadrmat originalem litteram istam ».

sessioDem suam offerebaot se probaturos usus fuisse dicta justicia in casibus seu articulis qui secuolur, videlicet : de rébus gayvis, de dividendo cursus aquarum, vias et cheminos, de facieodo justiciam de falsis raensuris et ponderibus, de tenendo placitum de t'raragio, de dote, de retractu per bursam, de maritagio incombrato, de recogoitione per xij horaines, de gagio et plegio quod justicia facta est in loco ubi non potuit fieri, nec debere, de dono indecenti, de sanguine et plaga cum clamore et harou, de mehaigneio, de muldro, de raplu, de capiendo naalefactores et delinendo eos ullra diem et noclera, et de faciendo justiciam de ipsis post octo dies et amplius. Ballivo nostro Cadomensi et genlibus nostris pro nobis, e contrario dicentibus, videlicet, dictam altana seu placitum spade ad nos pertinere debere, et se Domine nostro usus fuisse dictajusticia in articulis supradictis. Tandem inter nos et dictos abbalem et conventum, dicta conlenlio sopita est in hune modum, videlicet, quod nos de universis articulis super hoc nominatis cognitionem habebimus, ita quod de omnibus articulis et singulis obventionibus proventibus et explelis exinde provenientibus, dicti abbi^s et coDventus per manus gentiura nostrarum medielatera intègre et perpetuo percipient et habebunt, depulato ab ipsis abbate et conventu servienle ipsorum proprio cum genlibus nostris. Quod videlicet predicta explela fieri et expleclari in casibus supradictis pro jure suo conservando, salva ipsis abbati etconventui forefacturam hereditatum tenentium suorum post perceptionem noslre medielalis fructuum primi anni. Remanet autem ipsis abbati et conventui in aliis casibus oranimoda justicia, excepto placito de expeditione nostra et duello de moneta si exinde oriatur, que nobis et successoribus nostris in perpetuum volumus remanere. Que ut perpétue firmitatis robur obtineant, présentes lilteras impressione sigilli noslri feciraus muniri. Actum Parisius A. D. m ce oclogesimo, mensejulio.

Cari, de Normandie, f° S;8 v° et ssq.

APPENDIGK

DIVISIONS AIIMINISTIUTIVES DR lA «lORMANDIE

Comitatus.

D'après l'enquête de 1172.

D'après le Grand Rôle de 1198.

a j Caletensis.

« i Todelensis.

Rothomageiisis.

G Vulcassinus.

Ebroicensis.

Ballia Galfridi de Rlôvilledc Galoto. lîallia Caloti.

Rallia do Archis.

! Rallia do Rouinois.

Rallia iiitor Rislam ot Socanam.

Rallia do Ponte Audomari.

Rallia do Valle Rodulii.

Ballia Willelmi de Malepalet Au Roi do France.

Rallia de Nonancourt.

Loxovionsis.

Oximensis.

Paioconsis.

Constantionsis.

Abrincensis.

Cenomannensis.

Vicecomitatus de Contaville.

Rallia do Kalesia.

Rallia de Oximis.

Rallia de Raiocassino.

l'.allia de Tonerchebraio.

l*>allia de Castro de Vira.

Rallia de Constantiis.

Ballia Osberti de Hosa (Cherbourg).

Vicecoinitatns de Cerenciis.

Rallia do Cerenciis.

Rallia do Ebrocino.

Rallia de Vernolii.

Ballia de Algia.

Rallia de Ronavilla.

Rallia Lexoviensis.

j Rallia de Alonchon.

I Rallia de Argentomo.

j Rallia de Falesia.

I Rallia de Oximino.

\ Rallia de Raiocassino.

Rallia de Cadoino.

Rallia do Condoio. f Ballia do Vira.

Rallia do Constantiiio.

Rallia de Waureio.

Rallia de .\brincasino.

RalliaVallisde.Moritonii Rallia de Porte-Orson

Rallia de Danfront.

Rallia de Gorran.

Valin.

Page 1