CHAPITRE IV
Documents se rapportant k la quatrième partie
A. — Canons du « Codex juris canonici »
Canon 1016
Baptizatorum matiimonium regilur jure non solum divino, sed etiam canonico, salva competentia civilis potestis circa mère civiles ejusdem matrimonii effectus.
Caput X
De Separalione conjugum
Art. I. — De dissolatione vincali
Canon 1118
Matrimonium validum ratum et consummatum nulla humana potestate nuUaque causa, prœterquam morte, dissolvi potest.
Canon 1119
Matrimonium non consummatum inter baptizatos vel inter partem baptizatam et partem non baptizatam, dissolvitur tum ipso jure per soUemnem professionem religiosam, tum per dispensationem a Sede Apostolica ex justa causa coiicessam, utraque parte rogante vel alterulra, etsi altéra sit invita.
Art, IL — De separatione tori, mensœ et hahitationis
Canon 1128
Conjuges servare debent vitae conjugalis communionem, nisi justa causa eos excuset.
Canon 1129
|1. Propter conjugis adulterium, aller conjux, manente vinculo, jus habet solvendi, etiam in perpetuum, viUr communionem, nisi in crimen consenserit, aut eidem causam dederit, vel illud expresse aut tacite condonaverit, vel ipse quoque idem crimen commiserit.
§ 2. Tacita condonatio habetur, si conjux innocens. postquam de crimine adulterii certior factus est, cum altero conjuge sponte, maritali affectu, conversatus fuerit ; prœsumitur vero. nisi sex intra menses conjugem adulterum expulerit vel dereliquerit, aut legitimam accusationem fecerit.
Canon 1130
Conjux innocens, sive judicis sententia sive propria auctoritate légitime discesserit, nuUa unquam obligatione tenetur conjugem adulterum rursus admittendi ad vitœ consortium, potest autem eundem admittere aut revocare, nisi ex ipsius consensu ille statum matrimonio contrarium susceperit.
Canon 1131
I 1. Si alter conjux secta? acatholicae nomen dederit ; si prolem acatholice educaverit ; si vitam criminosam et ignominiosam ducat ; si grave seu animae seu corporis periculum alteri facessat ; si sœvitiis vitam communem nimis diffîcilem reddat, haec aliaque id genus. sunt pro altero conjuge totidem légitimée causae discedendi, auctoritate Ordinarii loci, et etiam propria auctoritate, si de eis certo constet, et periculum sit in mora.
I 2. In omnibus his casibus, causa separationis cessante, vitge consuetudo restauranda est ; sed si separatio ab Ordi-
nario pronuntiata fueritad certum incertumve tempus, conjux innocens ad id non obligatur, nisi ex decreto Ordinarii vel exacto temporc.
Canon 1132
Institula separatione, filii educandi sunt pênes conjugem innocentem, et si aller conjugum sit acatholicus, pênes conjugem catholicum, nisi in utroque casu Ordinarius pro ipsorum filiorum bono, salva semper eorumdem catholica educatione, aliud decreverit.
Canon 1559
§ 3. Actor sequilur forum rei ; quod si reus multiplex forum habeat, optio fori aclori conceditur.
Canon 1565
§ 1. Ratione contractus pars conveniri potest coram Ordinario loci, in quo contractus initus est vel adimpleri débet.
§ 2. In actu autem contractus permittitur contrabenlibus, obligationis declarandae, urgendte vel implendœ gratia,locum eligere, in quo etiam absentes citari et conveniri possint.
LIBER QUARTUS Titulus II
Caput I De trïbunali ordinario primœ instaniiœ
§ 1. In unaquaque diœoesi et pro omnibus causis a jure expresse non exceptis, judex primae instantiee est loci Ordi-
424 LE MARIAGE CHRÉTIEX
narius, qui judiciariam potestatem excrcere potest ipse per se, vel per alios, secundiini lamen canones qui sequunlur.
Canon 1o73
§ 1. Quilibet Episcopus tenetui- ofiîcialem eligere cum potestate ordinaria judicandi, a Yicario Général! distiiiclum, nisi parvitas diœcesis aut paucitas ncgoiioruni suadeat hoc officium ipsi Yicario Generali comunitti.
§ 2. Offîcialis unum constituit tiibunal cum Episcopo loci : sed nequit judicare causas quas Episcopus sibi réservât.
§ S. Offîciali dari possunt adjutores, quibus nomen est vice-ofïlcialium.
Canon i574
§ 1. In qualibet diœcesi presbyteri probata? vitœ et iu juie canonico periti, elsi extradiœcesani, non plures quam duodecim eligantur ut potestate ab Episcopo delegata in litibus judicandis parlem habeant ; quibus nomen esto Judicum synodalinin aut pro-synodalium, si extra Synodum constituuntur.
§ 2. Quod ad eorum electionem, substitutionem, cessationem aut remotionem a munere attinet, serventur prœscripta can. 385-388.
§ 3. Nomine judicum synodalium in jure veniunt quoque judices pro-s\nodales.
Canon 1376
§ 1. Reprobata contraria consuetudine et revocato quolibet contrario privilegio :
\^ Causae contentiosae de vinculo sacrae ordinationis, et matrimonii, vel de juribus aut bonis temporalibus cathedralis ecclesise ; itemque criminales in quibus res est de privatione benefîcii inamovibilis aut de irroganda vel decla-
DOCUMENTS SE RAPPORTANT A LA QUATHIK VIF. PARUE Mo
randa cxcommunicalioiic, tribunuli coUcgiali trium judicum reservaiilur.
Canon 1577
§ 1. Tribunal collégiale collégial iter procedere débet, et ad majorem suftVagiorum parlem sententias ferre.
§ 2. Eidem pra?est offîcialis vel vice-officialis. cujus est processum dirigere, et decernere quae pro justitise administratione in causa quae agitur necessaria sunt.
Canon 1580
§ J. Potest Ordinarius unum aut plures auditores, seu actorum instructores, sive stabiliter sive pro certa causa constituere.
Canon 1o84
Tiibiinalis collegialis prœses débet unum de judicibus collegii ponentem seu relalorein designare qui in cœtu judicum de causa référât et sententias in scriptis redigat ; etipsi idem praeses potest alium ex justa causa substituere.
Art. III . — De Notario. Promolore jasUtiœ, vinciili Defensore
Canon 1585
§ 1. Cuilibet processui interesse opportet notarium, qui actuarii ofTicio fungatur ; adeo ut nulla habeantur acta, si actuarii manu non fueriut exarata, vel saltem ab eo subscripta.
|2. Quarejudex, antequam causam cognoscere incipiat, in actuarium assumere débet unum e notariis légitime constitutis, nisi ipse Ordinarius aliquem pro ea causa jam designaverit.
420 LE MARIAGE GHHÉTIEN
Canon 1586
Conslilualur in diœcesi promotor justitia^ et defensor vinculi ; ille pro causis, tum contentiosis in quibus bonum publicum, Ordinarii judicio, in discrimen vocari potest, tum criniinalibus ; iste pro causis in quibus agitur de vinculo sacra3 ordinationis aut matrimonii.
Canon 15(S7
§ ]. In causis in quibus eorum praesentia requiritur, prornotore justitiae aut vinculi defensore non citato, acta irrita sunt, nisi ipsi, etsi non citati, rêvera interfuerint.
I 2. Si légitime citati aliquibus actibus non interfuerint, acta quidem valent, verum postea eorum examini subjicienda omnimo sunt ut ea omnia sive voce sive scriptis possint animadvertere et proponere quae neccssaria aut opportuna judicaverint.
Canon 1o88
I 1. Eadem persona officium promotoris justitise et defensoris vinculi gerere potest. nisi multiplicitas negotiorum et causarum id prohibeaL
I 2. Promotor et defensor constitui possunt tum ad universitatem causarum tum pro singulis causis.
Canon 1589
1 1. Ordinarii est promoloremjustitifc et vinculi defensorem eligere, qui sint sacerdotes intégra^ fama\ in jure canonico doctores vel ceteroqui periti, ac prudentiir et justifia^ zelo probati.
I 2. In tribunali religiosorum promotor justitiae sit praeterea ejusdem religionis alumnus.
Canon 1590
I 1. Promotor justitiae et vinculi defensor electi aduniversitatem causarum a munere non cessant, sede episcopali vacante, nec a Vicario Capitulari possunt removeri, adveniente autem novo Praelato, indigent confîrmatione. ^
I 2. Justa tamen intercedente causa, Episcopus eos removeie potest.
Art. IV. — De Cursoribiis et Apparitoribas
CVTVON 1591
I 1. Ad acta judicialia intimanda, nisi alia sit probata tribunalis consuetudo, constituantur cursores sivepro omnibus causis sive pro causa peculiari ; item apparitores ad sentehtias ac décréta judicis, eocommittente, executioni mandanda.
I 2. Eadem persona utroque offîcio defungi potest.
Canon 1592
Laici ipsi sint, nisi prudentia in aliqua causa suadeat ut ecclesiastici ad id muneris assumantur ; quod vero ad eorum nominationem, suspensionem et revocationem attinet, eadem serventur reguhr qu;p pro notariis can. 373 statu tac sunt.
Canon 1593 Acta quse hi confecerint, publicam fidem faciunt.
Caput II
De tribfinali ordinarlo secandœ instcmtlœ
§ 1. A tribunali Episcopi Suffraganei appellatur ad Metropolitam.
§ 2. A causis in prima instantia pertractatis coram Metropolita fît appellatio ad loci Ordinarium, quem ipse Metropolita, probante Sede Apostolica, semel pro semper designaverit.
§3. Pro causis primumagitatis coram Archiepiscopo qui caret Suffraganeis vel coram loci Ordinario immédiate Sedi Apostolicae subjecto, fit appellatio ad Metropolitam, de quo in çan. 285,
428 LE MARIVGF. CnRÉTIE>^
§ 4. In ter religiosos exemptos. pro omnibus causis coram Superiore provinciali actis, tribunal secunclre instantia^ est pênes supremum Moderatorem : pro causis actis coram Abbate locali. pênes supremum Moderatorem Congregationis monasticœ ; pro causis vero de quibus in can. I.')79, § 3, servelur prîTscriptum § § l. 2. 3 hujus canonis. \
CA>o>io98
§ \. Tribunal ordinarium a Sancta Sede constitutum pro appellationibus recipiendis est Sacra Rota Romana, qua^ est tribunal collégiale constans certo Auditorum numéro cui praesidet Decanus. qui primus est inler pares.
Ca^on 1599
^ 1. Sacra Rotajudicat :
i" In secunda instantia causas quae a quorumvis Ordinariorum tribunalibus in primo gradu dijudicata? fuerint et ad Sanctam Sedem per appellationem legitimam deferantur
Titulus XX De causis matrimonialibus
Caput I De foro compefenfi
Canon 1960
Causa? matrimoniales inter baptizatos jure proprio et exclusivo ad judicem ecclesiasticum spectant.
Canon 1961
Causse de effectibus matrimonii mère civilibus, si principaliter agantur, pertinent ad civilem magistratum ad nor-
DOCUMENTS SE KAPPOKTANl' A LA QUATRIEME PAUTlË 421)
ma m can. 1016 : sed si incidenter et accessorie, possunt etiam a judice ecclesiastico ex propria potestale cogiiosci ac défi ni ri.
Canon 1962
Causas matrimoniales ad eos spectaiites de quibus in can. 1537, S 1. n. 1, illa Sacra Congregatio vel illud Tribunal aut specialis ea Commissio exclusive cognoscet, cui eas loties quoties Summus Pontifçx delegaverit ; causas dispensationis super matiimonio rato et non consummato, Sacra Congregatio de disciplina Sacramentorum ; causas vero qua? referunlur ad piivilegium Paulinurn, Sacra Congregatio S. Offîcii.
Canon 1963
§ 1 . Quare nuUus judex inferior potest processum in eausis dispensatlonis super rato instruere, nisi Sedes Apostolica facultatem eidem fecerit.
§ 2. Si tamen judex competcns auctoritate propria judicium peregerit de matrimonio nuUo ex capite impotentia? et ex eo, non impotentiae, sed nondum consummati matrimonii emerserit probatio, omnia acta ad Sacram Congregationem transmittantur, qua^ iis uti poterit ad sententiam super rato et non consummato fereridam.
Canon 1964
In aliis causis matrimonialibus judex compelens est judex loci in quo matrimonium celebratum est aut in quo pars conventa vel, si una sitacatholica, pars catholica domicilium vel quasi-domicilium habet.
Canon 1965
Si matrimonium accusatur ex defectu consensus, curet an te omnia judex ut monitionibus opportunis partem, cujus consensus déesse affîrmatur, ad consensum renovandum inducat ; si ex defectu formae substantialis vel ex impedimento dirimenti quod dispensari potest et solet, partes in-
LE MA Kl ACE GHKETIEN
ducerestudeal ad consensum in forma légitima renovandum vel ad dispensationem petendam.
Caput II De tribiinali constiliiendo
Canon 1966
Firmo rpra3Scripto can. 1576, § 1, unicus est judex instructor in inquisition e pro dispensatione super matrimonio rato et non consummato.
Canon 1967
Sive agatur de nuUitale matrimonii, sive de probandis inconsummatione et causis ad dispensandum super rato, citari débet delensor vinculi matrimonialis, ad normam can 1586.
Defensoris vinculi est :
1" Examini partium, testium et peritorum adesse ; exliibere judici interrogatoria clausa et obsignata, in actu examinis a judice aperienda, et partibus aut testibus proponenda ; no vas interrogationes, ab examine émergentes, judici suggerere ;
2° Articulos a partibus propositos perpendere, eisque, quatenus opus sit, contradicere ; documenta a partibus exhibita recognoscere ;
3^ Animadversiones contra matrimonii nullitatem ac probationes pro validitate aut pro consummatione matrimonii scribere et allegare, eaque omnia deducere, quae ad matrimonium tuendum utilia censuerit.
Canon 1969
Denfensori vinculi jus esto :
l°Semper et quolibet causae momento acta processus, etsi nondum publicati, invisere ; novos terminos ad scripta per-
hOCUMENlS SE RAPPORTANT A LA QUATRIEME PARTIE 43 I
ficienda flagitare, prudenti judicis arbitrio prorogandos ;
2^ De omnibus probationibus vel allegationibus ita certiorem fieri, ut contradicendi facultate^uti possit :
3° Petere ut alii testes inducantur vel iidem iterum examini subjiciantur, processu etiam absoluto vel publicato, novasque animadversiones edere ;
4° Exigere ut alia acta, quœ ipse suggesserit, conficiantur, nisi tribunal unanimi suffragio dissentiat.
Caput 111
De Jure acciisand'i mairlinomaia et poslalandi d'ispensalioneni saper raio
Tribunal collégiale nullam causam matrimonialem cognoscere vel defînire potest, nisi regularis accusatio vel jure facta petitio pra?cesserit.
Canon 1971
§ 1. Habiles ad accusanduni sunt :
1° Conjuges, in omnibus causis separationis et nullitatis, nisi ipsi fucrint impedimenti causa ;
2° Promotor justitise in impedimentis natura sua publicis.
§ 2. Reliqui omnes, etsi consanguinei, non habent jus matrimonia accusandi, sed tantummodo, nullitatem matrimonii Ordinario vel promotori justitiîr denuntiandi.
Canon 1972
Matrimonium, quod, utroque conjuge \i vente, non fuerit acciisatum, post mortem alterutrius vel utriusque conjugis ita pra?sumitur validum fuisse, ut contra hanc prsesumptionem non admittatur probatio, nisi incidenter oriatur qua^stio.
Canon 1973
Soli conjuges jus habent petendi dispensationem super matrimonio rato et non consumniato.
432 LE MAUlAGli (JllKKTlES
Gaput IV De proôationlhus
Aux. I. — De TEsriBLs
Ca-xon 1974
Consanguinei et affines de quibus in can. 1737. § 3, n. 3, habentur testes habiles in causis suorum propinquorum.
Ca^on 1 975
§ 1. In causis impotentiae vel inconsummationis, nisi de impotentia vel inconsunnmatione aliunde certo conslet, débet uterque conjux testes, qui septima? manus audiunt, inducere, sano^uine aut affînitate sibi conjuncto ., sin minus vicinos bonœ famée, aut alioquin de re edoctos, qui jurare possint de ipsorum conjugum probitate, et praesertim de veracitate circa rem in controversiam deductam ; quibus judex ad normam can. 1759, § 3 alios testes potest ex offîcio a dj un gère.
§ 2. Testimonium septima; manus est argumentum credibilitatis quod robur addit depositionibus conjugum ; sed vim plenaî probationis non obtinet, nisi aliis adminiculis aut argumentis fulciatur.
Aut. II. — De inspectione corporali
Cawn 197G
In causis impotentia? aut inconsummationis requiritur inspectio corporis utriusque vel alterutrius conjugis per peritos l'acienda, nisi exadjunctisinutilis evidenter appareat.
Cano^ 1977
In peritis eligendis, prœter normas in can. 1792-1805 datas, serventur praescripta canonum qui sequuntur.
bOCuMKNTS SE RAt»POi\TANT A LA. QUATKIEME PARtiE 433
Canon 1978
Ad periti muniis ne admittantur qui conjuges privalim inspexerint circa faclurn cui innilitur petitio déclara tionis nullitatis vel inconsummationis ; licet lamen hos tanquam testes inducere.
Canon 1979
§ 1. Ad inspiciendum virum, duo periti medici ex oflîcio deputari debent.
§ '2. Ad mulierem vero inspiciendam dua3 obstetrices, quse legilimum peritiae testimonium habeant, ex officio designentur ; nisi maluerit mulier a duobus medicis ex officio pariter designandis inpisci vel id Oïdinarius necessarium habuerit.
§ 3. Corporalis mulieris inspectio lîeri débet, servatis plene christianœ riiodestiae regulis et adstante semper honesta matrona ex oTicio designanda.
Canon 1980
§ 1. Mulieris inspectionem obstetrices vel periti, seorsum singuli, exsequi debent.
§ 2. Singuli medici vel obstetrices singulas relationes confîciant, intra terminum a judice praefinitum tradendas.
§ 3. Potest judex relationes ab obstetricibus confectas examini alicujus periti medici subjicere, si id opportunum existimaverit.
Canon 1981
Peracta relatione, periti, obstetrices ac matrona, seorsum singuli, a judice interrogentur, secundum articulos a vinculi defensore antea concinnatos quibus ipsi, praestito juramento, respondeant.
Canon 1982
Etiam in causis defectus consensus ob amentiam, requiratur sufFragium peritorum, qui infirmum, si casus ferat,^ ejusve acta quse amentiae suspicionem ingerunt, examinent
secundum artis-prœcepta ; insuper uti testes audiri debent periti qui intirmum antea visitaveriut.
Caput V
De publicatione processas, conclusione in causa et sententla
Canon 1983
§ 1. Publicato processu fas adhuc est partibus novos testes, ad normam tamen can. 1786, super diversis aiticulis indacere.
§ 2. Si vero testes jam excussi super iisdem articulis antea propositis denuo audiendi sint, servetur praîscriptum can. 1781, integro jure defensoris vinculi opportunas proponendi exceptiones:
Canon 1984
§ 1. Defensor vinculi jus babet ut in allegando, petendo et respondendo tam in scriptis quam in defensione orali, audiatur postremus.
§ 2. Quare tribunal ad definitivam sententiam ne deveniat nisi prius vinculi defensor interrogatus declaraverit sibi nihil deducendum vel inquirendutn superesse.
§ 3. Si vero ante prœfinitum a judice judicii diern defensor nihil deduxerit, prœsumitur eum nihil jam deducendum habere.
Canon 1985
In causis quse spectant ad dispensationem matrimonii rati et non consummati, judex instructor neque ad publicationem processus neque ad sententiam super ipsa inconsummatione et causis ad dispensandum deveniat, sed omnia acta una cum vote scripto Episcopi et defensoris vinculi transmittat ad Sedem Apbstolicam.
Gapiit VI De appellationihas
A prima sententia, qusB matrimonii nullitatem declaraverit, vinculi defensor, intra legitimum tempus, ad superius tribunal provocare débet ; et si negligat offîciuin suum implere, compellatur auctoritate judicis.
Canon 1987
Post secundam sententiam, quse matrimonii nullitatem confirmaverit, si defensor vinculi in gradu appellationis pro sua conscientia non crediderit esse appellandum, jus conjugibus est, decem diebus a sententiae denuntiatione elapsis, novas nuptias contrahendi.
Canon 1988
Décréta matrimonii nuUitate, Ordinarius loci curare débet, ut de ea mentio fiat in baptismorum et matrimoniorum regestis, ubi matrimonii celebratio consignata invenitur.
Canon] 989
Cum sententia) in causis matrimonialibus nunquam transeant in rem judicatam, causas ipsse, si nova argumenta praesto sint, retractari semper poterunt, firmo prœscripto can. 1903.
Caput VII De casibas exceptis a regulis hucasqae tradltis
Canon 1990
Cum ex certo et autlientico documento, quod nuUi contradictioni vel exceptioni obnoxium sit, constiterit de existentia impedimenti disparitatis cultus, ordinis, voti sollem-
nis castitatis, ligaminis, consanguinitatis, afïînitatis aut cognationis spiritualis, simulque pari certitudine apparuerit dispeiisationem super his impedimentis datam non esse, hisce in casibus, praetermissis sollemnitalibus hucusque recensitis, poterit Ordinarius, citatis partibus, matrimonii nullitatem declarare, cum interventu tamen defensoris vinculi.
Cano>- 1991
Adversus hanc déclara tionem defensor vinculi, si prudenter existimaverit impedimenta de quibus in can. 1990 non esse certa aut dispensationem super eisdem probabiliter intercessisse, provocare tenetur ad judicem secundie instantite, ad quem acta sunt transmitlanda quique scripto monendus est agi de casu excepto.
Ga>on 1992
Judex alterius iiistantia), cum solo interventu defensoris vinculi, decernet eodem modo de quo in can. 1990, utrum sententia sit confirmanda, an potius procedendum in causa sit ad ordinarium tramitem juris ; quo in casu eam remittit ad tribunal primae instantiae.
B. — FORMULES
i° Modèle de requête introductive d'une instance en nullité
de mariage ^
Monseigneur,
J'ai Thonneur de recourir à votre justice pour lui demander de déclarer la nullité du mariage que j "ai contracté le
dans l'Eglise de avec
Ce mariage est nul pour avoir été contracté au mépris de l'empêchement de qui n'avait pas été levé.
Je prie donc votre Grandeur de vouloir bien désigner les juges qui auront à décider de cette affaire.
Mon conjoint habite
J'habite moi-même . . ,
Je vous prie d'agréer pour mon procureur et avocat
M. l'abbé à qui je donne mandat par les présentes, pour
suivre l'instance et plaider ma cause devant rOffîcialité.
Je joins à cette requête une copie de l'acte de mon mariage.
Daignez agréer. Monseigneur, etc.
A le 49.
2^ Modèle d'une demande de dispense de « mariage non consommé »
Très Saint Père,
N prosterné aux pieds de Votre Sainteté a l'honneur
de lui exposer ce qui suit.
11 (ou elle) a contracté mariage le à l'église de
avec
,— 1 Nous avons noté p. 330 qu'aucune formule spéciale n'est exigée, que l'essentiel est de présenter une requête claire et aussi peu chargée de détails que possible. Ce n'est pas le moment de faire valoir des arguments et de présenter un plaidoyer.
Ce mariage n'a jamais été consommé.
Les circonstances 1 sont telles qu'il est impossible d'espérer jamais une vie conjugale normale.
Elle supplie donc très humblement votre Sainteté de vouloir bien lui accorder la dispense du mariage non consommé.
La plupart des témoins à entendre se trouvant dans le diocèse de le suppliant demande que l'enquête préliminaire soit commise à l'Ordinaire de ce diocèse.
Et que Dieu 2
A .... le 19.
1 On peut les indiquer succinctement : Il y a séparation de fait, séparation judiciaire, instance en divorce^ vie sous le même toit mais devenue intolérable, etc.
2 II n'y a iriçn à ajouter à ces trois mois comme formule de salutations au Saint Père.
