‹ Le pape Alexandre vi et les Borgia: Le Cardinal de Llançol y BorgiaChapitre 47 sur 53 · ÉLECTION D'ALEXANDRE VI · texte numérisé non relu

ÉLECTION D'ALEXANDRE VI

(d'apbês buagard, et l'anontme des bollandistes.)

c< Anuo 1492 (1), secundâ Augusti, mane, Rodericus Borgia, nepos Galixti, vicecancellarius, creatus papa, vocatusque est Alexander VI : et incontinenli dispersit bona sua. Gardinali Ursino dédit palatium suum (2) et Gastrum Moûticelli (3) et Sariani : Ascanium cardinalem vicecancellarium S. R. E. pronuncîavit; cardîuali Golumnse (4) abbatiam Sancti Benedicti Sublacensis cum omnibus castris

(1) Il est curieux de rapprocher le récit de cette élection et celui de Télection d'Innocent VIII. (Bollandistes, Propylseum maii, p. 475.) C'est ce que font les notes qui suiveat.

(2) c Item data fuit domus welpcdatium quodfuerat Dominipapœ dum erat cardinalis, etc. »

(3) c Primo cardinalis Sabellus habuit castrum quod dicitur Monticelli,,, »

(4) c Cardinalis Columnensis (habuit) castrum Ceperani, etc. . . «

ad jus palronatus concessit, ipsi domuique suae perpetuo.

Cardinali Sancti Angeli episcopatum Portuensem cum turri

et omni supellectile ibi existente, et in ter alia cella vinaria

plena vino : cardinalem Parmensem (1) de civitate Nepesinâ

patronum fecit. Item Sabello Civitatem-Castellanam et eccle-

siam S. Mariœ Majoris (2) : reliquis aliis multa millia duca-

torum concessisse fertur, prsecipuè cuidam fratri albo veneto

nuper in cardinalatum accepto, cui quinque millia ducato-

rum auri donavit pro habendâ ipsius voce (3) ; quod cum

scitum fuit a Venetis, denegati fuerunt omnes fructus bene-

ficiorum, et mandatum ne quis ulterius amplius eum asso-

ciaret. »

« Quinque tantùm cardinales nibil voluerunt ab eo acci-

pere, scilicet Cardinalis Neapolitanus, Senensis, Portugal-

lensis, S- Pétri ad Viucula, S. Mariae-in-Portiou (4), Dixe-

runt in pontificatu vojcejs dandas esse gratis et non XQuae-

ribus, Fertur etiam (5)^ antequam intraret conclave >

prsefatum Borgiam, pro habendâ vocâ Ascunii prœdicti et

sequacium^ misasse quatuor mulos oneratos argeato ad do* mum Domini Ascaxiii» sub eo prsetextu ut ibi custodiretur

(1) « Data fuit domus... S. Laurentii in Lucina Cardinali Par^ miusi... >

(2) Ard^ipresbfieraiwm SL JoannU Lm$eranêMi9... cardinal! S. Pe* tri ad vincula».. »

(3) t Pro hak$ndis 9ocilm» multa boDa eeeleslse promiserant.. »

(4) c Cum cardinali de Gomitibus, S. Marci, Gerundi, Lisbth- 'Mnsi, Semnsi^ Nmpolitano^ et aliqui dicunt de S, Maria-in-Por' tien,,» i

(5) i Qase, ui fertur, siedistributa fuerant... »

NOTES ET l'IÈGES JUSTIFICATIVES 307

dum essent in coaelavi, quod argentum fuit datum dicto Ascanio pro ejus voto. »

(Burcard : Diarium, ad ann. 1492) (1).

On voit que. Burcard n'était* pas de première force en latin, en admettant que ce passage doive lui être attribué* Les notes mises au bas des pages que parcourt en ce moment le lecteur disent aussi pourquoi nous croyons à l'existence d'une copie, maladroite et sans intérêt d'aucune sorte. Nous n'aurions pas surchargé ce volume de la présente pièce justificative, si le grand nombre des écrivains qui lexploitent ne nous avait fait uu devoir de la discuter ailleurs.

Voyons maintenant le récit de l'anonyme italien, cité par les BoUandistes, dans leur Conatus chronico-historicm ad catcUogum Pontificum (2). — C'est également le récit d'un contemporain, qui a sur Burcard cet avantage d'avoir été témoin oculaire des faits qu'il raconte, et d'avoir recueilli sans intermédiaire les. bruits favorables ou défavorables qui circulaient dans Rome.

« Obiit Innocentius Papa VIII, post longam infirmitatem, XXY Juin MCCCGXCII{3), inter quintam et sextam noctis... Corpus defunctî portatum fuit mature ad S. Pétri, comitantibus illud cardinalibus Beneventano, Albîensi, S. Anastastse, Medice et S. Severinî..., remansitque expositus venera-

(1) Ou bien : Infessura, Diarium urbis Bomae^ ad. ann. 1492.

(2) Propfflœum «dti, p. 477 et seq.

(3) Nous souligneronsi les âates afin d*aidier le leetetmir à comparer ce passage avec le récit de Burcard.

tioni populi ad plantas ejus deosculandas accurrentis... Verum Urbs tota erat in tumultu, volitantibus per eam maie feriatorum hominum catervis, nec paucos occidentibus, quia in tribunalibus nuUa ministrabatur justitia, dum Judices clausos se continebant metu mortis. Hâc de causa, ne in seditionem res verteretur, Cardinales deputaverunt viros duos, quorum unus custodise Palatii, aller civitatis prœsideret Gubernator autem Palatii fuit Gundisalvus Archiepiscopus Tarraconensis, nobilissimus et sapientissimus hispanus : cujus opéra pax fuerat conclusa in ter Innocentium Papam et Regem Neapolitanum, deinde seditio Âsculanorum composita, quemque Alexander Papa Urbis denique Praefectum feciU »

« Sequenti die cœptœ^fuerunt exequiae, quibus octavo Augusti finitis, cantata est Missa de Spiritu Sancto ; oui Cardinales omnes présentes interfuerunt. Finitâ Missâ, Bernardinus Caravaglia (1), Episcopus Garthaginensis, orator Régis Hispaniarum (2), eruditissimum elegantissimumque sermonem habuit : quae res, quoniam tune multi hispani ad publica munia adhibebantur, augurio fuit Papam quoque Hispanum futurum. Ad hujus electionem in conclave processerunt Cardinales XXIII, quos inter Maffeus Girardus (3) Gardinalis Patriarcha Venetus, ex Ordine Camaldulensi, homo decrepitus : qui, intellecta morte Innocentii, Romam

(1) Bernardia Carvajal.

(2) Celte appellation peut donner à penser que ce récit a été rédigé quelque temps après les événements.

(3) MafFeo Gherardo.

venerat ad recipiendum galerum, quamvis œgre movere se ac pedem figere posset. Fuit autem conclave constitutum in capellâ Sixti aulisque vicinis : ad cujus custodiam excube* bant principum oratores. »

(c Discurrebant par Urbem turmatim latrones, homicidae» exules, et quodvis genus hominum pessiraorum : palatiis autem Gardinaliun, ne expilarentur, prospectum erat per custodes sclopetarios. Tamen, licet tota in armis esset Roma, nullus notabilis tumultus exortus est ; solum inimicitiarum causa occidebantur impunè multi. Platese Burgi, repagulis trabalibus clausse, custodiebantur a militibus, et levions armaturœ équités continue circuibant Palatium. »

c Cardinales intérim multâ diligentiâ tractantes inter se die secundo omnes volentes accesserunt (1) ad adorandum Rodericum Borgiam vicecancellarium : qui omnem artem industriamque impenderat ut immoderatœ ambitioni su» faceret satis, modisque omnibus licitis et illicitis conciliaverat sibi animes omnium cardinalium potentiorum. Sub auroram, expositâ per fenestram cruce, publicatum est haberi Pontificem sub nomine Alexandri; et basilica S. Pétri stalim repleta est populi quasi innumerabilis multitudine spectatum accurrente. Dum ingrediebatur ecclesiam, eram ego altari majori vicinus : cui cum appropinquasset Papa, exceptus inter brachia fuit a Gardinali S. Severini positusque

(1) Ce passage parait indiquer que le pape Alexandre YI fut élu par mode d'accession, et nous explique comment on a pu dire qu'il fut élu à l'unanimité des suffrages.

tioni populi ad plantas ejus deosculandas accurrentis. . . Verum Urbs tota erat in tumultu, volitantibus per eam maie feriatorum hominum catervis, nec paucos occidentibus, quia in tribunalibus nulla ministrabatur justitia, dum Judices clausos se continebant metu mortis. Hâc de causa, ne in seditionem res verteretur, Cardinales deputaverunt viros duos, quorum unus custodise Palatii, aller civitatis prœsideret. Gubernator autem Palatii fuit Gundisalvus Archiepiscopus TarraconensiSy nobilissimus et sapientissimus hispanus : cujus opéra pax fuerat conclusa inter Innocentium Papam et Regem Neapolitanum, deinde seditio Asculanorum composita, quemque Alexander Papa Urbis denique Praefectum feciU »

« Sequenti die cœptœ]fuerunt exequiae, quibus octavo Augfisti fînitis, cantata est Missa de Spiritu Sancto ; oui Cardinales omnes praesentes interfuerunt. Fini ta Missâ, Bernardinus Garavaglia (1), Episcopus Garthaginensis, orator Régis Hispaniarum (2), eruditissimum elegantissimumque sermonem habuit : quae res, quoniam tune multi hispani ad publica munia adhibebantur, augurio fuit Papam quoque Hispanum futurum. Ad hujus electionem in conclave processerunt Cardinales XXIII, quos inter Maffeus Girardus (3) Cardinalis Patriarcha Venetus, ex Ordine Camaldulensi, homo decrepitus : qui, intellecta morte Innocentii, Romam

(1) Bernardin Carvajal.

(2) Celte appellation peut donner à penser que ce récit a été rédigé quelque temps après les événements.

(3) MafFeo Gherardo.

venerat ad recipiendum galerum, quamvis œgre movere se ac pedem figere posset. Fuit autem conclave constitutum in capellâ Sixti aulisgue vicinis : ad cujus custodiam excube* bant principum oratores. »

« Discurrebant per Urbem turmalim latrones, homicidae» exules, et guodvis genus hominum pessimorum : palatiis autem Gardiiialiun, ne expilarentur, prospectum erat per custodes sclopetarios. Tamen, licet tota in armis esset Roma, nullus notabilis tumultus exortus est ; solum inimicitiarum causa occidebantur impunè multi. Platese Burgi, repagulis trabalibus clausse, custodiebantur a militibus, et levioris armaturse équités continuo circuibant Palatium. »

€ Cardinales intérim multâ diligentiâ tractantes inter se die secundo omnes volentes accesserunt (1) ad adorandum Rodericum Borgiam vicecancellarium : qui omnem artem industriamque impenderat ut immoderatœ ambitioni su» faceret satis, modisque omnibus licitis et illicitis conciliaverat sibi animos omnium cardinalium potentiorum. Sub auroram, expositâ per fenestram cruce, publicatum est haberi Pontificem sub nomine Alexandri; et basilica S. Pétri stalim repleta est populi quasi innumerabilis multitudine spectatum accurrente. Dum ingrediebatur ecclesiam, eram ego altari majori vicinus : cui cum appropinquasset Papa, exceptus inter brachia fuit a Cardinali S. Severini positusque

(1) Ce passage paraît indiquer que le pape Alexandre VI fut élu par mode d'accession, et nous explique comment on a pu dire qu'il fut élu à l'unanimité des suffrages.

tioni populi ad plantas ejus deosculandas accurrentis... Verum Urbs tota erat in tumultu, volitantibus per eam maie feriatorum liominum catervis, nec paucos occidentibus, quia in tribunalibus nuUa ministrabatur justitia, dum Judices clausos se continebant metu mortis. Hâc de causa, ne in seditionem res verteretur, Cardinales deputaverunt viros duos, quorum unus custodiae Palatii, alter civitatis prsesidereU Gubernator autem Palatii fuit Gundisalvus Archiepiscopus TarraconensiSy nobilissimus et sapientissimus hispanus : cujus opéra pax fuerat conclusa inter Innocentium Papam et Regem Neapolitanum^ deinde seditio Âsculanorum composita, quemque Alexander Papa Urbis denique Prsefectum fecit, »

« Sequenti die cœptae]faerunt exequise, quibus octavo Augmti finitis, cantata est Missa de Spiritu Sancto ; cui Cardinales omnes prsesentes interfuerunt. Finità Missâ, Bernardinus Caravaglia (1), Episcopus Garthaginensis, orator Régis Hispaniarum (2), eruditissimum elegantissimumque sermonem habuit : quœ res, quoniam tune multi hispani ad publica munia adhibebantur, augurio fuit Papam quoque Hispanum futurum. Âd hujus electionem in conclave processerunt Cardinales XXIII, quos inter Mafieus Girardus (3) Gardinalis Patriarcha Yenetus, ex Ordine Gamaldulensi, homo decrepitus : qui, intellecta morte Innocentii, Romam

(1) Bernardin Garvajal.

(2) Celte appellation peut donner à penser que ce récit a été rédigé quelque temps après les événements.

(3) Maffeo Gherardo.

venerat ad recipiendum galerum, quamvis segre movere se ac pedem fîgere posset. Fuit autem conclave constitutum in capellâ Sixti aulisque vicinis : ad cujus custodiam excubeban t principum oratores. »

« Discurrebant per Urbem turmalim latrones, homicidae, exules, et quodvis genus hominum pessimorum : palatiis autem Gardinaliun, ne expilarentur, prospectum erat per custodes sclopetarios. Tamen, licet tota in armis esset Roma, nullus notabilis tumultus exortus est ; solum inimicitiarum causa occidebantur impunè multi. Plateae Burgi, repagulis trabalibus clausse, custodiebantur a militibus, et levions armaturse équités continuo circuibant Palatium. »

c Cardinales intérim multâ diligentiâ tractantes in ter se die secundo omnes volontés accesserunt (1) ad adorandum Rodericum Borgiam vicecancellarium : qui omnem artem industriamque impenderat ut immoderatse ambitioni su» faceret satis, modisque omnibus licitis et illicitis conciliaverat sibi animos omnium cardinalium potentiorum. Sub auroram, expositâ per fenestram cruce, publicatum est haberi Pontificem sub nomine Alexandri; et basilica S. Pétri statim repleta est populi quasi innumerabilis multitudine spectatum accurrente. Dum ingrediebatur ecclesiam, eram ego altari majori vicinus : cui cum appropinquasset Papa, exceptus inter brachia fuit a Gardinali S. Severini positusque

(1) Ce passage parait indiquer que le pape Alexandre VI fut élu par mode d'accession, et nous explique comment on a pu dire qu'il fut élu à l'unanimité des suffrages.

tioni populi ad plantas ejus deosculandas accurrentis... Verum Urbs tota erat in tumultu, volitantibus per eam maie feriatorum liominum catervis, nec paucos occidentibus, quia in tribunalibus nulla ministrabatur justitia, dum Judices clausos se continebant metu mortis. Hâc de causa, ne in seditionem res verteretur, Cardinales deputaverunt viros duos, quorum unus custodiae Palatii, alter civitatis prsesidereU Gubernator autem Palatii fuit Gundisalvus Ârchiepiscopus TarraconensiSy nobilissimus et sapientissimus hispanus : cujus opéra pax fuerat conclusa in ter Innocentium Papam et Regem Neapolitanum^ deinde seditio Âsculanorum composita, quemque Alexander Papa Urbis denique Prsefectum fecit, »

« Seqimiti die cœptœ]faerunt ezequiae, quibus octavo Augusti finitis, cantata est Missa de Spiritu Sancto ; oui Cardinales omnes présentes interfuerunt. Finità Missâ, Bernardinus Caravaglia (1), Episcopus Garthaginensis, orator Régis Hispaniarum (2), eruditissimum elegantissimumque sermonem habuit : quae res, quoniam tune multi hispani ad publica munia adbibebantur, augurio fuit Papam quoque Hispanum futurum. Ad hujus electionem in conclave processerunt Cardinales XXIII, quosinter Mafieus Girardus (3) Gardinalis Patriarcha Yenetus, ex Ordine Gamaldulensi, homo decrepitus : qui, intellecta morte Iimocentii, Romam

(1) Bernardin Garvajal.

(2) Celte appellation peut donner à penser que ce récit a été rédigé quelque temps après les événements.

(3) Maffeo Gherardo.

venerat ad recipiendum galerum, quamvis segre movere se ac pedem fîgere posset. Fuit autem conclave constitutum in capellâ Sixti aulisque vicinis : ad cujus custodiam excubebant principum oratores. »

« Discurrebant per Urbem turmatim latrones, homicidae, exules, et quodvis genus hominum pessîmorum : palatiis autem Cardinaliun, ne expilarentur, prospectum erat per custodes sclopetarios. Tamen, licet tota in armis esset Roma, nullus notabilis tumultus exortus est ; solum inimicitiarum causa occidebantur impunè multi. Plateae Burgi, repagulis Irabalibus clausse, custodiebantur a militibus, et levioris armaturae équités continuo circuibant Palatium. »

c Cardinales intérim multâ diligentiâ tractantes inter se die secundo omnes volontés accesserunt (1) ad adorandum Rodericum Borgiam vicecancellarium : qui omnem artem industriamque impenderat ut immoderatse ambitioni su» faceret satis, modisque omnibus licitis et illicitis conciliaverat sibi animos omnium cardinalium potentiorum. Sub auroram, expositâ per fenestram cruce, publicatum est haberi Pontificem sub nomine Alexandri; et basilica S. Pétri statim repleta est populi quasi innumerabilis multitudine spectatum accurrente. Dum ingrediebatur ecclesiam, eram ego altari majori vicinus : cui cum appropinquasset Papa, exceptus inter brachia fuit a Gardinali S. Severini positusque

(1) Ce passage parait indiquer que le pape Alexandre YI fut élu par mode d'accession, et nous explique comment on a pu dire qu'il fut élu à l'unanimité des suffrages.

iû Cathedra : ubi ei publiée obedientiam praestiterunt Cardinales pet pedum osculum. »

« Prius autem quam ab altari desoenderet Papa, vicecan^ cellarium creavit Ascanium-Mariam Sfarta : quia hoc ei promiserat in conclavi. Deinde cantata est more solito Missa : et Cardinales suam quique domum reversi sunt, manente apud Papam ad prandium Cardinali Sforza et paucUlis aliquot. »

« Tûtà urbe luculentissimi igneis instructi fuerunt, ejusque Senator (erat hic Ambrosius Mirabilis, Eques Medit>lanensis] in Capitolio signa Isetitiae inusitaTae exhibait : fuit enim in eâ dignitate confirmatus a Pontifice. y»

«t . . . Transacto ipsius cteationiâ die , sub horam secundaïû nôctis, Senatores, Conservatores etCapita regionum Urbis, cum plurima Romanae nobilitatis juventute, accesse* ruût ptilcherrimo ordine ad palatium pôntificium équités ômned, cum facibus in manu ard^tibus', et in area S. Petri quoddam quasi torneamentum instituerunt, varios inflèxus gyrOsqtie circumferendo eosdem fasces. Inde etîam fècerunt in atrioPapaiis Palatii, cum maximâ satisfoctione Suse Saïictitatis : qui de camerâ prôspiciens, srua eôs bene* dictiône impértivit. %

t "Posteà, die IXVI Augusti, corôiaatus est Papa maximâ cum ceremoûià : longe lamen majestuosior fait processus ejus ad S. Joannem Lateraaensem, pro ineundâ possessione supremi Ëpiscopatus : in quo ceteros omnes Papas antecessores suos splendore et magnificentià superavit : cum plateœ omnes ornats essent corymbis et flmbiu; in arcus

triumphales oonlexUs , ad imitâtioaem velerum triuoi-

LfiTtUt L

PHIUPPE DE GOMMINES (mémoires, liv. tu, chap. xn). reproches adressés au pape

lLtEîiLllt)llE VI PAR IIES CAtlDTNAtX RÊtmiS AV CàMP DE CfiABtES VIII.

« Le my esldil eisooïo à Rome, où il séjourDa enviroti » ^ingt jours^ iiù {dusiears choses se traictoiefit. Avec lui I» «skmat hbsa dix^hmi (mrdinaui; et d'aulxes qui veuoieat in de <Mté €it d'aullres; et y esteit ledit menseigueur A»^ » eaigne» vicÊHtdiancelier, et f rère du duc de Mikii) et Petri^ i> «d-^Viiicula {qui e^toienjt deux grands enncanys du pape, » etamys Tua de i'auitre)) celoy <le Gurce, Saiuct^Denis, » Saiact-Séveria^âaviBlly, Goukume^ et autres, qui tous vou* » Ment faire éleotion nouTelie et qu'au pape f ust fait prooès^ » lequel estoiA au dit chasteau. Deux fois ftit l'artillerie 9 pimie, oonune m'dnt dit les ^hm grands : mais tousjours I» le roy par sa boulé y résista. Le lieu n'est pas deffensable; » tar la lueaie est de main d'homme faite et petite. Or^ alle^ i> gttoieat^b bî^i que ces murs estoient tombés par mi-- » rade; et le chargeoieiit d'avoir acheté cette saincte di- » guité ; et disoienl vray : mais ledit Aecaigue eu avoit esté » le principal iMrchand, qui avoit tout guidée et en eut

» grand argent ; et si eut la maison du dit pape, luy estant » vice-chancelier, et les meubles qui estoient dedans^ et son » oflEice de vice-chancelier et plusieurs places du patri- » moine ; car eux deux estoient à Tenvy à qui seroit pape. » Toutesfoisje croy qu'ils eussent consenty tous deux d'en » faire un nouveau, au plaisir du roy, et encore d'en faire » un françois ; et ne saurois dire si le roy fit bien ou mal. »

Ce passage est à méditer, plus qu'il ne semble d'abord. Sous des formes légères, Philippe de Gommines résume les diverses opinions qui se produisaient autour de lui. Il affecte d'être indépendant et de rester neutre dans le conflit : il fait môme davantage, et il se pose en censeur du Pontife accusé, parce que la majorité des suffrages était contre Alexandre, dans les conseils de Charles VIII. Si haute et si ferme que soit la raison d'un homme, elle ne peut se défendre de pencher du côté où se trouve le plus grand nombre. D'ailleurs, que faisait à Gommines l'innocence ou la culpabilité d'Alexandre ?

Mais c'est précisément ce qui donne du relief à son opinion sur les cardinaux rebelles. La Révère et Sforza sont devenus amis, parce qu'ils se sont faits les ennemis du Pontife. Sforza crie très-fort à la simonie, pour faire oublier qu'il a été le « principal marchand; » encore personne ne s'y trompe, d'après Gommines lui-même, « combien qu'on » croyait qu^Ascaigne faisoit cette feinte, et qu'au cceur estoit » content du pape. » — Tout le reste de cette troupe de révoltés ne lui parait guère digne de respect, et il en parle avec un sans-gêne remarquable : c'est pour lui « la séquelle du » dit vice-chancelier et de Sainct-Pierre ad vincula. d

Ce qu'il importe de remarquer ici, c'est que Commines ne dit rien des prétendus désordres d* Alexandre VI. Le silence en pareil cas a plus d'éloquence que tous les discours du monde. Le chroniqueur rapporte tout ce qu'il a entendu dire dans le camp, parmi les cardinaux, dans le conseil du roi : bruits d'attaque ordonnée et contremandée, — accusation de simonie contre le pape et de vénalité parmi les prélats^ — projets de réformation pour l'Église, — conseils à rencontre, etc. Il n'oublie rien, et ses commentaires prouvent qu'il a voulu voirie fond de tout ceci. Cependant il n*y a dans tout le livre VII aucune allusion, même éloignée, aux mauvaises mœurs d'Alexandre VI, ou à celles du cardinal de Valence, dont il est question plusieurs fois. C'est donc que l'auteur n'a rien entendu : et s'il n'a rien entendu, c'est qu'on n'a rien dit.

J'ajouterai une observation. Quinze ans après, le pape Jules II étant sur le trône, Louis XII, successeur de Charles VIII, rentra en Italie et sembla près de renouveler les exploits du vainqueur de Fornoue. Lorsqu'il eut posé son camp devant Pise, il vit venir à lui cinq cardinaux, qui demandaient la déposition du pape, coupable d'avoir acheté la tiare. Jules II put alors se souvenir de Julien de la Rovère : la justice de Dieu lui rendait ce qu'il avait fait souflFrir à son prédécesseur.

Louis XII fit comme Charles VIII et n'écouta point les cris des cardinaux révoltés. Après une tentative ridicule de concile à Pise et à Milan, Saint-Séverin, que La Rovère avait formé à la rébellion, Carvajal, Briçonnet, Bajosaet Cozenza,

314 LB PAPB ALBXANDRB VI

ses oomplices, songèrent à Mre letir paii. Mais Jales se

montra moins facile qu'Alexandre, Celui-ci avait cru meit

leur de pardonner : son ancien rival préféra refuser le par*-

don. Gomme il était près de mourir, on lui d^nanda s'il

voulait bien oublier la faute des rebelles : « Non, répondit-»

% iL Julien de la Rovère leur pardonne ses injures ; mais

» Jules II ne peut leur remettre Tinjure faite à l'Eglise de

n Dieu. 7)

La parole est vraiment belle. Toulefois, il est pmmisde trouver que l'action d'Alexandre valait encore mieux.

Lettre Ht

EXTRAIT DU LIBER CHRONtCARUM (i)

€ Anno mundi 6691, AnnoChristi 1492, »

« Alexander sextus papa. Natione hispanus : ex Valentiâ civilate Rhodoricus Boria anteà vocatus, episcopus portuensis. Vacante sede post obitum Innocentii octavi omnium suffragiiê hoc anno pontifex creatus, et ad S. Joanuem lateranensem^ XXVI die augusli, corona papali decoratus. »

(( Vir magni animi, magneque prudentie. Is in adoles* centiâ Bononie studiis litterarum operam dédit, gymnasiumque illud scholasticum non paucis annis celebrav^it, qui adeo virtutum gloriâ et discipline laude : et adeo singularum et omnium rerum ornamento dotatus est. >

(i) Nuremberg; uni d'imprimerie Id juillet 1408.

NOTES ET PIÈCES JUSTIFICATIVES 3l5

<x Oalixtus tettius poutifez summus sedatis suo tempore Ytalise rebua, cum novem cardinaJes creasset, et Ëneam Senensem in cardinalem assumpâsset, duos quoque ex sorotibus ejus nepotes t^ardinales creavit, Joanaem cognomento Milanum ex sorore nepotôm, et Rliodoriciïm hune Boriam ; cojus virtutis eit gk^ri» liqttidissimmn documentum extitit, cum )adhuc adolescens iuter reverendissimos eardinales o(»ns** titutus, i^el etiam cum nou multopost vioecancellarii locum sortitus, horum omnium ficieja4ift prediius et experientiâ r^ertissimus, vere desigûandus et evooandus fuit qui Quetuantem Pétri naviculam guber&arêt. Et si herilis et regia ipsius faciei dignitas pre se l^ie yideatayu*,, tamen inprimis aocedit nobilîssiBUL ejus uhtio Jaypftûiaiisis, inier ceteras universe terre provinciasseris salubritate tâmperata/omniumque rtsrum copia et boaitale pûrecipua, viios pragenerans qui et Gorporis agilitate et ingenii ai^tùnonia «t omnium virtutum gloria sutnmi clarissimique semper extitere^ Dehinc eximia ejus Valentia civitas que «t sui aûtiquitate et situs pulchri^ tudine et virorum copia, et ommutn mercimoniorum génère longe reliquas Hiberie civitates antecellit. Necnon et illustris Boriarum familia que eum peperit. Qui vere nationem patriamque et familiam illustravit (I), et recolende ac beatissime memorie avunculi ejus Galixti semper emulator. »

(( Litteralis discipline, scientiarumque peritia, et optima Vivendi ratio. Âdest humanitas illa inclita cum auctoritatis

(1) Allusion aux paroles adressées à Galixte III par S. Vincent Ferricr.

ratione servata, optimum et salubre'consilium : adest et pietatis cul tus, et omnium rerum cogoitio, que tam inclite dignitati expedire aut usui esse possint. »

(( Félix igitur tôt virtutibus exornatus, in tam altissimi magistratus culmine coUocatus, a Deo optimo bene meritus.

(( Speramus igitur eum universo generi christiano profuturum, et per rabidos itinerum anfractus, perque sublimes et periculosos scopulos transmigraturum, semitam tandem aflfectatam féliciter occupaturum. Postremo ne longiori sue laudis commemorationi aliquos defatigari contingat, ceteri sequentes ejus acca laude digna persolyant. Hic pontificatu suscepto majestatem cum auctoritate augere conatus est. Et si in principio sui pontificatus adversitates sentiat, magna tamen animo concepit. »

« Benignissimus Deus sua gratia donet ut singula ad utilitatem ac commodum reipublice christiane prosequatur. »

Telle était, un an après le couronnement d'Alexandre, l'opinion qu'avait de lui l'Allemagne catholique. Ce témoignage suffirait, à lui seul, pour mettre à néant la plupart des accusations dirigées contre le Pontife et ceux qui lui donnèrent la tiare.

Page 1