‹ Le symbole des Apotres; essai historiqueChapitre 118 sur 150 · FIN · texte numérisé non relu

FIN

APPENDICE

APPENDICE

Je crois indispensable de mettre sous les yeux du lecteur les principaux Symboles des Aplôtres des premiers siècles. J’en ai déjà cité quelques-uns en entier ; mais il convient qu’on puisse en avoir le texte sous les yeux. Je renvoie ceux de mes lecteurs qui désireraient connaître le très-petit nombre d’autres dont je n’ai pas eu à parler, aux ouvrages qui contiennent des recueils de ces antiques formulaires. Parmi ces ouvrages, il faut citer : Walch, Bibliotheca symbolica vêtus ex monumentis quinqiie primorum sæculorum maxime collecta et observationibics historicis ac criticis illustrata, Lemgow, 1770,. in-8, et surtout : Aug. Hahn, Bibliothek der Symbole und der Glavhensregel der apostolisch-katholischen Kirche , Breslau, 1842, in-8; et Ch. A. Heurtley, Harmonia symbolica a collection of creeds belonging to the ancient western Church and to the medlœval english Church, Oxford, 1858, in-8.

Il m’a paru également nécessaire de rapporter ici, dans le texte original, les Symboles des conciles oecuméniques de Nicée et de Constantinople, soit parce qu’ils sont, en un certain sens,

des développements du Symbole des Apôtres de leur temps, soit parce que plusieurs articles en ont été insérés dans quelques-uns des Symboles des Apôtres du quatrième siècle.

Je joins aux textes grecs une traduction latine. 11 m’a semblé inutile de faire suivre les textes latins d’une traduction française.

STMBOLE DU PREMIEll CONCILE OECUMÉNIQUE DE NICÉE * ( en 3SS)

ni«T( 9 o|iii« il{ lia Sto'y, IIkii(a mtmxfânfa, nôvruv ifatâi Tl (al àepaTuv iccinrinv ■

Kæ! ti; ha Kjjpiov Tnscüv Xpiv- T«, TOT Tiir Toû 6icû, tiv ^iwn- Una ix toû nxTp^ (ioT 0 T[i/ii, iwi- ■rferiv, U TÜç eùmàç toO IlaT^C ■ Biôv ix Oicü, 9û( ix 9(i>'rd(, ôXnOivàv ix Sicû àXnSivoû, ^iv«n- ItTTa, où nomOirra, ù|MÙmoT tû n«Tfî, St’ o5 rà TtaTTa i-yiviTO,' Ta Tl iv jif oùponü xa'i Ta iv rÿ To« 3i’ Tcii( àTÙpÙTrout xaî }iii Trtt «ixiTipav auTn^iàv xanX- W»Ta, oofxuOtvTa, xai iyavùpninioarta, ■KOjbmra xat àvoarâvTa if Tptnp àviXÜOTTa ii{ tc!i( où-

pavoù(, xai if](^oiuioi xfîiai i^ûvTOC xai vixfoùc.

Kai (t( TÙ nytü|ia tô X^ov. Tout

Credimus in unumDeum, Patrem omnipotentem, omnium visibilium et invisibilium factorem;

Et in unum Dominum Jesnm Cbristum', Filium Dei, ex Pâtre natum unigenitnm, id est, ex Bubstantia Patris. Deum ex Deo, lumen ex lumine, Deum verum ex Deo vero, natum non factum, consubstanlialem Patri, per quem omnia facta sunt, et quæ in cœlo et quæ in terra ;

Qui propter nos bomines et propter nostram salutem descendit, incarnatus est et bomo factus; passes est, et resurrexit tertia die; ascendit in cœlis et iterum venlurus est judicare vives et mortuos ;

Et in Spiritum Sanctum. Eos

4 . Saerosaneta Concilia, Labbe et Cossart, t. II, col, il et 38 ; Hahn, Bibliothek der Symbole, p. 405-107. — Ce document nous est arrivé, comme d’ailleurs tous les textes anciens, avec des variantes et dans les récensions différentes. Ces différences n’en modifiant pas sensiblement le sens, je n’ai pas à m’en occuper; •il me suffit de rapporter le texte le plus autorisé. Je renvoie ceux qui voudraient connaître l’histoire de ce Symbole à Walcb, qui en rapporte les variantes et en compare les principales récen. sions dans sa Bibliotheca tytnbolica, p. 76 et suiv.

3i0 LE SYMBOLE DES APOTRES '

ti >i-yovTa(, Sri fy mn St< eux autem qui dicunt : Erat a!if-i, xaî ^twiidTivai eux iv, xit quando quaodo non erat et an- ÔTt iÇ eux SvTwu i^6v«To, « iÇ «T8- tequam nasceretur, non erat,

px; ûiceoToiaeu; ü eùm'a; ^âaxevTcct et quia ex Ü3 qu8D non SUnt

tîvxi, ü xTtoTO'i, ü Tpfirrdv, ü «X- factus est, aut ex alia substan-

XoiMTov Tôv ïîèv Teù 6»eû, iuixOe- tia vel essentia dicunt esse, vel

(lariÇit -fl xaTeXixii ÊxxXTioia. creatum, vel mutabilem, vel

convertibilem Filium Dei, anathematizat catholica et apostolica Ecclesia.

STHBOLE DD PREMIER CONCILE OECUMÉNIQUE DE CONSTANTINOPLE < (eoSSl)

niffTtûcfuv $l( f/t 8tm, narépa irxvToxpctTopot, minrnv cûpavoü xal ^5, ipaTuv T« itâvTOv xai 4opcirav

Kai tic Ivot Kupicv linooûv Xpio- Tov, rn Tlôv toü Secü tÔv (tovo- ■jiifii, Tov èx Tcû naTpoc "jtWTiltvTa xpc travToiv rtov aiiùvav^ tpûc Ix çuTo;, 0eiv àXriSivov ix 6ioû àXmôitcD, ytvvndtvTa^ cù TtciTiOlvra^ ép.ocuottv TÛ Ilarpt, îi’ ou ri ttccvtx

<1<VtTO •

Tôv îi’ «|x5c Toûc àvâptiirou; xai 4ià niv Tifompcov ato-m^àv xxtcX-

SOVTX' Ix TÛV OÙpavÛV, Xxl OOfXU-

(ivTX IX nveû(x(tToc Afiou xat Hapxc mpStvou, xai ivav6j>o>irnoxvra ■ xTXUÿ(i>6mx Si incép T|xüy tffl noVTtOU IltXXTOU, xoù irxOsivTX xxi TttoevTtt xxi àyxorxvTx tv -rii Tfi-nj) 4(upx xxTOi TOC “Ypaçxc • xxi xviXSovTx tic loiic oùpxvoùc xxi xxdiiio’pkeyov ix ^tÇiâv toü IlxTpo'c, xxi notXtv Iprxônivov purà JoÇinc xpî- *xi üüyTxç xxi vtxpoüc • OU TTC P*- «iXlixC OÙX fcjTXl Tt'Xoc.

Credimus in unum Deum, Patrem omnipotentem, factorem cœli et terræ, visibilium omnium et invisibilium;

Et in unum Dominum Jesum Christum, Filium Dei unigenitum ex Pâtre natum, ante omnia sæcula, lumen ex lumine, Deum verum ex Deo vero, natum non factum, ejusdem cum Pâtre substantiæ, per quem omnia facta sunt;

Qui propler nos homines et propter nostram salutem descendit de cœlis, et incarnatua est ex Spiritu Sancto et Maria Virgine, et homo factus est; cruci&xus pro nobis sub Pontio Pilato, passus et sepultus, et tertia die resurrexi t secundumscripturas; et ascendit in cœlos, et sedet ad dexteram Patrie, unde iterum venturus ' est cum gloria judicare vivos et mortuos; cujus regni non erit finis ;

1. Sacrosancta Concilia, Lâbbe et Cossart, t. Il, col. 951-954, Hahn, Bibliothek der Symbole-, p, 111 et 111.

Koct «(ç t 6 üviu^a, • tô K6-

ptov, Tô CMôirocov, Tb 8x Toû Ilarpèc LcTTOptlMfUVCVy Tb OUV lIlXTpt XOU Tî» wjtirpGOXôvôûfuvov xal Co^xivcv, t 6 Xeaiivxv Twv irpo-

ÇHTÛV •

Et{ (uav à-jt«v xaOoXwTW xxl àireffTOXuCTTV ÉxxXTiatxv *

0(«Xopüjjnv Iv pâ7ma(«c lîj XfiapTiüv ■

npca^sxüutv àvaTTXotv vexpüv

Xai ÇùITlV TOÜ pUXXOVTO( xiûvoç,

kjLtlt.

Et in Spiritum Sanctam, Dominum et vivificantem^ ex Pâtre procedentem, et cum Pâtre et Filio adorandum et glorificandum, qui locutus est per prophetas;

Et unam sanctam catbolicam et apostolicam Ecclesiam ;

ConBlemur unum baptUma in remissionem peccatorum ;

Expectamus resurrectionem mortuorum et vitam futuri sæculi. Amen.

^ . AiÙU ; Ktlt lt( TO IIvlÛ|Ul TÔ îiftOt.

I STMBOLB DES APÔTEBS DBS CONSTITUTIONS APOSTOLIQUES lib. VII, cap. iî

(Saerotancla Concilia studio Ph. Labbei et Gabr. Cossartii, Paris, 1671, 1 . 1, col. 443 et 447)

ZurrâampLsu tü Xpurrûl, xal miTtOo xat pxirriüo|iuxt i{; 2vx «■jlwTTov pidvov àXr,6ivôv e«cn itav- Tox^Topx xxl irxTlpa tcü Xpiorou, XTtormv xxl $xpoup-|bv tüv imstuï, il ou T« wâvTO •

Kai Hç tIv Kûptov Inaoü» t6v Xpturbv, t4v (xovo^ivü aùroû Ttbv,

tôs «pOtTOTOXOV ICoioiK XTtOSUÇ, To'v irpô aluvoiv ti^oxla toü IlaTpô; ^cv- «lOtïTa, oO XTioSivra • St’ o5 rà Rtnra 1 ‘yIvcto tÙ tv oûpaioT( xx'i Inipil, ipxTà tt xai iopara - tôv <V Iff^xTuv njxtpûv xaTt).6<>vTa i\ oipxvüv xeù aotpxot avaXaSovra ■ xod tx rii; a-pap nxpAtvou Hxpîo( 'jt'i-

Ascribor Christo, et credo et baptizor in unum ingenitum verom Deum omnipotentem, Patrem Christi, conditorem et opificem omnium, ex quo omnia :

Et in Dominum Jesum Cbristum unigenitum, ejus Filium primogenitum omnis creaturæ, et ante sæcula volente Pâtre genitum, non factum, perquem omnia facta sunt in cœlis et in terra, quæ cernuntur et quæ cerni non possent : qui ultimis diebus descendit e cœlis, et carnem sumpsit, ex sancta Vir-

4. XuvTâaso|wu tü Xpterü a été mis là par opposition au Àico- Txnjcfuu TÜ SaTavâ. Le catéchumène, immédiatement avant de recevoir le baptême, renonçait à Satan, à ses anges et à ses œuvres, et aussitôt il récitait le Symbole des Apôtres : ÀnoToiasojuu TÜ ZxTavâ, « Je renonce à Satan, > disait-il d’abord; il était tout naturel qu’il dit ensuite: SuvracaopLat tü Xptvrü, ■ Je m’engage an Christ. > La profession de foi se trouvait ainsi liée au renoncement à Satan. Augusti , Handbuch der chrUtl. Archéologie t. II, p. 4S6.

vnMvra * xoi mXtTWaâpuvev Mu; xaTÙ Ttli( vo(UU( ToS 6tc0 xal üo- Tpô( aÙTCÜ ' xa't trrauputlfvTa i-rct Ilwnou nüisiTou xx> àmôxvovTX \mif ifiin • xaî âvaoToivTa ix vix^v [iiTa ri na6iîv rîi Tpit^ i/ijupa * xa't àviXdovTX lî; TGtiç oùpavcù( xa't xaTCsOtvTa $tÇiâ tcû I larpof ■ xa't notXtv tpxopttvov cn'i ouvTiXitx TOÜ otûvo: ptirà xptvat CôivTO; xat vixpcù;, ou rn; ^a* atXiia; oùx ftrrat TtXo( '

Batrrtl^&ptat xat et; tù nvtüpta

Ttl XltGV, TGUTEUTt TOV xapOtxXxTGV,

TÔ iveppjaav tv itaat tgi; àr’ aîôtvo; â'ïioi;, uortpGv Ji iirooroXiv xat TGÏ; à7T&(jToXGt; irapà tgü era- Tpi; xatà tt.v tita-pfiXtav -où ou- Tripo; TiptùtV KuptGU 'IxOGÙ XptffTGÜj xa't ptirà TGÙ; àmordXou; Si iciot TGÏ; TctüTtÙGumv ev tç âiia xa6o>tx^ ÉxxXiidta ti; aopxô; àvàtrTaaiv xai ei; âfijtM â|xapTiûv xat et; ^aotXitav oipavûv xa't ei; üuiv toû pttXXovTc; aiüvo;.

gine Maria genitus : saocte in mundo vixit secundum leges Del et Patris sui : qui cruciBxus est sub Pontio Pilato et mortuus pro nobis : et post passionem tertia die pro nobis a mortuis suscitatus, et ascendit ad cœlos et sedet ad dexteram Patris, et iterum venturii^ est in consummatione sæculi cum gloria ad juilicandos vivos et raortuos, cujus regni non erit finis ;

Baptizor etiam in Spiritum Sanctum, id est Paracletum, qui operalus est in omnibus a sæculo condito sanctis, postea vero missus est apostolia secundum prumissionem servaloris nostri, Domini Jesu Cbrisli, et post apostolos omnibus qui credunt, in sancta Ecclesia, carnis resurrectionem , remissionem peccatorum, regnum cœlorum et vitam futuri sæculi.

STUBOLB DES APÔTEBS DE l’ÉGLISB d’ANTIOCUB DANS LA TRADUCTION LATINE DE CAS SI EN

(Cassien, D» ituwnatiqni Domini, lib. VI, cap. 3.)

Credo in unum etsolum verum Deum, Palrera omnipotentem , Creatorem omnium visibilium et invisibilium creaturarum ;

El in Dominum nostrum Jesum Christum, Filium ejus uuigenitum et primogenitum tolius crealuræ, ex eo natum ante omnia sæcula et non factum, Deum verum ex Deo vero, homousioo Patrii: perquem et sæcula compaginata sunt et omnia facta, Qui propter nos venit^, et nalus est ex Maria Virgine,

Et cruciSxus sub Pontio Pilato et gepullus,

El tertia die resurrexit secundum Scripturas,

Et in coelos ascendit

Et iterum veniet judicaro vivos et mortuoa...

(La citation de Cassien ne va pas plus loin.)

4. Les mots ex eo natum ante omnia siscula et non factum, Deum verum ex Deo vero, homoution Patri, sont évidemment empruntés au Symbole du concile de Nicée, et ont été par conséquent ajoutés vers le milieu du quatrième siècle, au Symbole des Âpètres dÿ l’Église d'Antioche. Hahn, Bibliothek der Sym-^ bole, p. 55, note.

!. Les mots qui propter nos oenit sont probablement^empruntés au Symbole du concile de Nicée. A la suite de celte interpolation, on peut du moins le conjecturer, OO' retrancha du Symbole d'Antioche les mots ànoSawvr» < qui «et mort

pour nous, > mots qui auraient fait double emploi ayec les'précédents, «4 on inséra à la place le sepultus, qui n’est pas dans le Symbole rapporté dans les Constitutions aposleiiquesu

FkÀOHENTi DD TEXTE GREC DE CE SYMBOLE

Premier fragment.

TBXTB ORBC

àXv)6(vov ix 9eoD àXy)-

divoû, ipLOOUfft&V Tw Ilcctpl c6

K 0 tl cî xATYipTto^viaav xsil tà

ffàvTA ilivBTO • TOV YJlÔi XA-

TtXftôvra xal ^evwiO^vTa ix Mctpixç rnç «*yîftç ttç àeiTro^tvcj 2, xal oraupud^vra liç\ n&vricu ÎIiXaTou.

A !« Cl Blf N B TR ADOCTI ON LATINB

Deum verum ex Deo vero,

consubstanlialem Patri, per quem et sæcula creata sunt et onmia fada, qui propter nos venit et natus est ex Maria sancta Virgine, et cruçifîxus sub Pontio Pilàto.

Deuxième fragment'.

Rai tic àfAapTiûv ôt^totv,

Kat CIC vtxpîÂv àvatrraunv,

Kat ti; aittvtov.

M. Gaspari a retrouvé ces fragments *, le premier dans un écrit contre Nestorius, attribué à Eusèbe, évêque de Dorylée vers le milieu du cinquième siècle *, et le second dans la quarantième

1. 'Ofuoimm rA llarfi est certainement une addition postérieure au concile œcuménique de Nicée.

2. Il y avait probablement dans le texte primitif rü; iytac noftmv. L'expression rü( àyîa; Tï( inicops^veu fut suggérée, au cinquième siècle, par l’intention d'accentuer plus fortement la virginité constante de la mère du Seigneur.

3. Gaspari, Ungedruekte, unbeachtete nnd wenig beachtete Quellen zur Geechichte det Tauftymbols und der Glaubeniregel, p. 73 et suiv.

4. Coletti, Acta concüiorum, t. III, p. 888 et suiv.; Marti Mercatoris Opéra, éd. Migne, p. 769 et suiv.

Oigitized by

LE SYMBOLE DES APOTRES 8i7

des homélies prôchées à Antioche par Ghrysostome, sur la première épître aux Corinthiens *.

Pour ce dernier fragment, il n’y a pas à douter qu’il ne contienne les trois derniers articles du Symbole des Apôtres en usage dans l’Église d’Antioche. Prêchant dans cette Église, Ghrysostome devait naturellement citer le Symbole tel qu’il y était admis*. *

Il est encore moins douteux que le premier ne soit une citation textuelle de ce Symbole des Apôtres. L’auteur de l’écrit dans lequel il se trouve le dit positivement ; c’est une partie, fait-il remarquer, du formulaire de l’Église d’Antioche, pipoç Toù Tïiî ’Avvioj^eûv, et il sgoute

qu’il porte littéralement, âx«i y«p pnvwî, le passage qu’il cite.

1. ChrytotUmi Opéra, éd. Bfontfaucon, Paris, 4734-4738, t. X, p. 379, B et 380, B et C.

S. Heurtley, Harmonia eymbolica, p. 39.

Page 1