PARS POSTERIOR
tabula expensi.
Caput I. — Pro rébus et negotiis Facultatis. Caput II. — Pro honorario professorum, ex œre Facultatis. Caput III. — Pro refusionibus Facultatis.
Caput IV. — Pro anatomia, operibus chirurgicis, pbarmaceuticis et cbymicis, in ampliitheatro celebratis.
On lit sur le compte rendu de 1772 : ak ffM° Guillotin , pro annua locatione majorum Fa- Tcultatis aedium, accepit decanus. . .^5o iib.n
'''' On lit dans le compte rendu de i653 :] rrAcffcepi a societate tonsorum cbirurgorum , qui debent (fFacultati singulis annis quinque libellas, v lib. fftur. 51
Les docteurs étaient tenus d'assister aux nombreuses messes que faisait dire la Faculté. Leur présence était constatée par le bedeau, qui remettait à chacun un petit jeton en plomb; ceux-ci étaient échangés , le premier samedi du mois suivant , contre une somme déterminée. Les absences étaient punies
d'une amende , plus tard répartie entre les docteurs qui avaient été présents.
ffA medicinae studiosis, quorum nomina, frpropria eoruni manu, in codice inscriptionum ffscripta sunt : per totum mensis januarii 1768, ffaccepi 564 lib.; mensis martii, 622 lib.; mensis ffmaii, 468 lib. ; mensis octobris , 5.34 lib.n Chaque élève inscrivait, en effet, propria manu, son nom sur un registre ad hoc , et choisissait en même temps deux professeurs qui devaient plus spécialement lui servir de conseillers et de guides. Nous avons retrouvé à la bibliothèque de la Faculté le registre autographe des inscriptions prises de 17583 1774.
Caput V. — Pro honorario professorum, ex œre Academiae.
Caput VI. — Pro honorario professorum , a rege concesso et a postarum quœstore solvendo'''. Caput VII. — Pro rébus sacris'^'.
Caput VIII. — Pro rébus Academiae'^).
Caput IX. — Pro Facultatis bibliotheca'*). Caput X. — Pro solvendis annuis pensionibus.
Caput XI. — Pro sumptibus factis occasione baccalaurei qui prœmiuni in concursu consecutus est.
Nous avons fréquemment cité dans nos notes trois autres précieux manuscrits relatifs aux Commentaires et qui méritent une mention spéciale.
Manuscrit de Pajon.
Nicolas Ellain, dans le compte rendu de son décanat, en 1697, raconte qu'il a l'etrouvé de vieilles chartes relatives à l'histoire de la Faculté. On n'attacha, paraît-il, nulle importance à ces documents, sur lesquels d'ailleurs Ellain ne fournit aucun détail. A la fin du siècle dernier, Pajon de Moncets, ayant rencontré par hasard ce passage des Commentaires, entreprit des recherches, et découvrit dans la sacristie de l'école un vieux coffre, fermé par quatre serrures; il parvint, non sans peine, à l'ouvrir, et y trouva les curieux parchemins qu'avait mentionnés Nicolas Ellain. C'étaient des titres, des statuts, des règlements, des procès-verbaux et des pièces originales, dont la plus ancienne remontait à l'année 1 3 1 1 . Il réussit à les déchiffrer, et les fit transcrire ensuite avec beaucoup de soin sur un registre in-quarto, que possède aujourd'hui la Faculté. Une seconde copie fut sans doute bientôt jugée nécessaire, car M. Ch. Jourdain nous a dit avoir vu aux Archives de l'Empire un double de ce travail. On comprend tout l'intérêt qu'il présente, puisqu'il peut jusqu'à un certain point remplacer la partie des Commentaires qui a été détruite.
En 1733, les professeurs recevaient : de la Faculté, 90 liv.; de l'Université, 900 liv. ; durevenu des postes, 3oo liv.
trPro pane sacro in die Paschali, nomine Faffcultatis oblato in ecclesia Sancti Stephania monte,
'fpro cereis et oirertorio, solvit decanus 39 lib.
•ri4 s.n — rrLiulovico Brct, majori Facultatis aprfparitori, pro mundatis per annum sacelli linteis, tfpro pane azyme et vino ad missarum celebratiorrnem per annum snppeditatis, solvit decanus, 37 fflib. 16 s. 1 {Compte rendu de ij63.)
tfDie vi° aprilis (1601), in comitiis apudMafrthurinenses habilis, in (piibus actum est de adr-niittenda resignatione GhristopLori Bois, librarii
ffj urati , in favorem Davidis Doucem-, distribuit ( deffcanus) duodecim solides, n On sait que la corporation des libraires faisait partie de l'Université , qui , en 1969, 1975, i393 et i369,lui avait donné des statuts très- détaillés. Les libraires ne pouvaient mettre en vente aucun ouvrage avant qu'il eût été examiné par l'Université, qui en fixait le prix.
(*) rfM" Henrico Jacobo Macquart, bibliothecas ff Facultatis praefecto , pro annua pensione , ut aiunt , ffseu emolumento quod Facultas in honorarium rrlargitur, solvit decanus libellas ter centum.'> — ff Francisco Ludovico Bret, pro data per annum ad rtcurandam bibliothecam opéra, libras quinquaffginta. T! {Compte rendu de 1 y 60.)
FACULTÉ DE MÉDECINE. 59 Le volume est divisé en trois parties, qui ont pour titres :
Instrumenta, tum publica tum privala, in arca Facuitatis sctvata, in hoc codicc ordino chronologico inscripta, ad rei memoriam, ad anliquorum Facuitatis niedicinai œvorum notitiam inservienda. Ab anno i3ii ad annuin iSgS.
Alia instrumenta de quibus menlio in primo codice Facuitatis, nec non in secundo. Ab anno iBgS ad annum ikki.
Synopsis rerum memorabilium (]u;jl' in omnibus Commentariis medicinœ Facuitatis Parisiensis liabentur, quolquot in manus Nicolaï Ellain ab anno 1822 usque ad annum 1O06, tum vero in nostras venire potuerunt ab eodem anno 1606 ad annum iG'yG.
La première pièce contenue dans ce recueil date donc de i3i 1; elle est intitulée : Conquestto qmrulosa oblata ojjiciali Senoneusi a Claricia de Rothomago contra sententiam excommunicalionis ojjîcialis Parisiensis. Les dix pièces suivantes sont également relatives à cette Clarisse, qui exerçait la |)roi"ession de sage-femme.
Manuscrit de Bertiuno.
Tliomas-Bernard Bertrand, qui fut successivement professeur de chirurgie, de pharmacie et de matière médicale, puis doyen en ly/jo, songea de bonne heure à rassembler des matériaux pour l'histoire de la Faculté. Sa première pensée fut de résumer pour lui-même, de la manière la plus claire possible, l'imniense collection des Commentaires. Ce travail, cjui forme un volume in-folio de k8U feuillets, l'occupa en réalité pendant près de vingt ans.
On lit sur la couvertui-e :
Annales raedici a iSaà, seu de rébus medicis Parisiensibus ad modica' Faculiatis bistoriam pertinentibus descripfis ad lyS^, cuni indice locupletissimo.
Puis au verso :
Inceptum opus januario, peractum cum indice alpbabetico novembii ejusd(Mn annl 1729, a Tlioma Bernardo Bertrand, doct. medico Parisiens!.
Le feuillet de garde porte la note suivante :
Annales niedici ab anno iBa/t ad 1G9G, et ab anno 1696 ad 172^1, ex ipsismet Commentariis excerpti, 1798 maio et julio mensibus, sub decanatu M. Geoffroy, decani de Facultate optime meriti, addito indice alpbabetico a 182^ ad k novembris 172/i sub decanatu M. Nicolaï Andry, (jui decimum nonum primus cej)it loinum inscribere (^ommentaiiorum Facuitatis medicae Parisiensis. — lidem Annales ab anno i324 ad annum 1780 descripti, 1781 incipiente. — li Annales medici pro medicis rébus Facuitatis commodati decano M" Wartijienq aprili mense 17^17, ab ipsomet mibi redditi sunt 22 octobris 1767. Bcrirand, D. M. P.
Synopsis anonyme.
Ce manuscrit, exécuté sur le même plan que celui de Bertrand, est beaucoup plus complet. Il forme un volume in-folio dont les pages ne sont numérotées que jusqu'au folio 621. Il est précédé de deux tables très-détaillées et bien comprises. Ce manuscrit a certainement été fait par Pajon de Moncets; Hazon, dans trois de ses ouvrages historiques, lui attribue un abrégé des Commentaires, qui ne peut guère être que celui-ci, puisque aucune autre analyse de ce genre n'a jamais été mentionnée. 11 faut cependant ajouter que Hazon cite toujours ce manuscrit comme étant in-quarto, et qu'en outre le nom de Pajon ne se trouve pas une seule fois dans le volume que nous décrivons.
Le feuillet de garde a été arraché; on lit en tête de la première page : Rerum m,emorabilium quœ continenlur in omnibus Commentariis Facidtalis medicinœ Parisiensis ab anno i3a6 exscriplus. On trouve ensuite :
1° La liste des messes et des obits célébrés dans la chapelle de la Faculté;
2° Le rang attribué aux congrégations religieuses et aux corporations dans les processions solennelles de l'Université;
3° Une liste alphabétique des docteurs, licenciés et bacheliers mentionnés dans les Commentaires depuis l'année i635;
La liste des doyens de la Faculté et celle des censeurs de l'Université jusqu'en 1/172;
5'' La tabh^ générale des matières.
Vient ensuite l'analyse des Commentaires, qui est précédée de ce titre : Synopsis rerum memorabilium quœ in omnibus Conwientariis medicinœ Facultatis Parisiensis habentur, quotquol in manus M. Nicolaï Ellain, ab anno i3aâ usque ad annum 1606, tum vero in nostras venire potuerunt ab eodem anno 1606 ad annum usque 16^6, quo decani munere fungebatur M. Morand.
Le 11 octobre 1697, la Faculté avait arrêté de prendre pour insignes trois cigognes portant dans leur bec un rameau d'origan , et pour devise ces mots : Urbi et orW^^K Les trois cigognes figurent sur les deux marques qui se rencontrent dans les volumes provenant de l'ancienne Faculté de médecine :
Synopsis ms. rerum memorabilium, p. 960. 28 mars i46o, conférait à tous ceux qui avaient — Une bulle du pape Nicolas V, datée de Rome, reçu le grade de licencié dans l'Université de Paris
on les retrouve encore, mais cette fois avec la devise de l'Ecole, sur un grand ex libris,
DD DoTn.
qui fut gravé en 1737, mais qui paraît n'avoir été collé que sur un nombre très-restreint de volumes. H existe au commencement et à la fin du catalogue de Baron.
La Faculté adopta ensuite une estampille ovale sans aucun ornement, et qui portait seulement cette inscription ainsi disposée :
FACULTE de MEDECINE
Lors delà reconstitution de l'école en 1799, on fit faire l'estampille actuelle, qui est ovale, très-grande et fort laide, elle représente la tête d'Hip[)ocrate , audessous de laquelle on lit : inilOKPATHE. Elle eut d'abord pour légende les
le droit d'exercer et d'enseigner en tout lieu du inonde, sans aucun examen ni autorisation pre'a-
labie ffEx tune, absque exaininatione et ap-
■'probatione publica, vel privala, vel aliquo alio ^novo principio. regendi atque docendi ubique lo-
frcoruin extra civitateni pra'dictani, liberarii babeat
cffacultatem " C'était un despbis reinanpiables
privilèges de l'Université de Paris. (Voyez Riolan, Curieuses recherches sur les escholes en médecine, p. 11 4.)
mois, École de santé de Paris , là frimaire an m, qui furent peu de temps après remplacés par ceux-ci : Faculté de médecine de Paris.
Comme dans toutes les bibliotliè(|ues de fondation moderne qui ont pu posséder de bonne heure une marque gravée, on i-encontre très-rai-ement des inscriptions manuscrites sur les livres appartenant à la Faculté de médecine de Paris.
PRÉFACE DU CATALOGUE DRESSÉ EN 1770 l'An Kdmo^d-Claidk BOURRU"'.
PRyEFATIO.
Hibliolhecarum pretium in libris manuscriptis oiini constitisso apud onines in coiiiesso est : paiilerqiie fatentur rerum Gallicarum scriptores bibliotliecam saluberrima; F'acultatis Parisiensis, hisce teniporibus, rarioribus fuisse instructam istius modi libris qui ad medicinam spectarent. Neque mirum, quod apud viros lilteratissimos reperiretur librorura rarissimorum copia uberior. Nibilominus tainen non putanduni est eam aut numerosissimam fuisse, aut sumptuosissimain, quippe cum saluberrinius Ordo Parisiensis lalis semper fuerit, qui admirationem bominum in se convertere maluerit quam in suppellectilem suam. Tota itaque bibJiotheca medicorum Parisiensium duodecim circa manuscriptorum numéro includebatur; quorum unusquisque (fatendum est) tanli erat pretii , quanti difficile emi potuisset vel a rege cbristianissimo lune régnante, Ludovico XL Verum qua inala fortuna acciderit, ut nunc agnosci vix queant vetcris illius splendoris vestigia , animo non capitur, nisi forsan extraneorum subtilitas in subripiendis clanculum et furtive, vei codicibus integris, vel librorum paginis, par fuerit cum incuria eorum quibus tanti thesauri custodia committebatur. Portasse etiam dum inclaruit ars typica sœculo quindecimo, brevi e pretio suc amiserunt medicorum manuscripti, abieruntin desuetudinem, lacileque dissipati sunt.
Multum tamen boni publici interesse videbatur, ut alicubi clarissimorum medicorum opéra congererentur, quo pbiliatri ad artem medicam institui facile quirent, magistroruni libros perlegendo, familiarique versando manu. Neque ullus sane huic aptior iocus quam in greniio saluberrimae Facultatis Parisiensis, cui medicos efformare et ad imaginem suam effingere semper cordi fuit.
Hœc sensit M. Petrus Bonnetus Bourdelot, régis christianissimi medicus primarius, qui anno 1691 medicis Parisiensibus numerosam librorum supellectilem quam ipse collegerat obtulit. (Juo quidem optimi viri beneficio potiri nondum datum fuit, quod quibusdam impensis tueri necessum fuisset. Timebat etenim Facultas saluberrima ne, propter bellum quod tune femporis magnopere sœviebat, subsidiis vexaretur, si quibusdam sumptibus minus necessariis mentiretur, ut ita dicam, divitias. Causamrecusationis intelligens M. Bourdelot, non satis laudanda largitate, ex suo œre et suismetipsis denariis bibliothecam quam ofl'erebat locavit. Ast eheu, quœnam sunt rerum humanarum vices! Dum nemo bujusce bibliothecœ curam gerit, inde brevi evanuit, jamque ex ea vix quidquam superest, nisi nomen collatoris munificentissimi.
Ab anno itaque 1783, nostrœ bibliotheca) repetenda est origo. Nempe M. Franciscus Picoté de Belestre, vir litteratissimus et pretiosissima librorum collectione dives, divitias hasce litterarias, auro cariores, viro consultissimo M. Claudio Joseplio Prévost, in Senatu Parisiensi causarum palrono, amico suo, dum viveret, fidelissimo, legavit, ut in Academia Parisiensi lilleratorum usui consecraretur. Qui quidem M. Prévost commissam fidei suœ bibliotliecam Facultati medicinœ concessit, juxta decretum latum die k julii 1783, M. Hyacintbo Tbeodoro Baron pâtre decano. Libris M. de Belestre accessere, curis ejusdem M. Prévost, libri D. viduœ Amelot.
Huicce librorum collectioni ex liberalitate M. Philippi Hecquet, antiqui Facultatis decani,
Bibliothèque de la Faculté de médecine, manuscrits. Voyez ci-dessus, p. Ixli.
adjuncta est nova iibrorum copia ex ejusdem bibliotheca deprompta. Nostram demum bibliothecam pauiatim adauxerunt libri numéro multi, iegati aut donati a MM. Elia Col de Vilars, Helvetius, Jaques, Reneaume, caeterisque doctoribus qui opéra sua typis demandata ut plurimum in Facultatis bibliotheca reponi curant, unde huic quotannis novae fieri possunt, et rêvera fiunt accessiones.
Verum, ut novis deprœdationibus nuUus deinceps daretur locus, Facultas saluberrima unum e suis doctoribus bibliothecae in posterum prœfecturum fore decrevit anno 1787, M. Ludovico Claudio Bourdelin decano : qui doctor in biennium solummodo eligitur, quo perfectissima inter omnes doctores servetur œqualitas. Ut autem tôt et tantse collegarum liberalitates in publicum cédèrent commodum, publici juris factae fuerunt, M. Josepho Guillelmo de l'Epine decano, anno 17/16; statuitque insuper Facultas saluberrima, ut bibliotheca sua litteratis ac philiatris pateret omnibus, diebus jovis totius anni academici, scilicet à die ik septembris ad diem 29 junii, cum facili Iibrorum communicatione.
Inter tôt libros, multi sunt rari, quidam rariores, alii demum rarissimi. E postremorum numéro sunt Thèses in saluberrima Facultate Parisiensi propugnatae, quarum coUectio servatur in bibliotheca ab anno iSSg ad nostra usque tempora, nec alibi reperiunda. Cui pretiosissimae coHectioni servandœ ita providit Facultas, ut, decreto 18 octobris 1753, tulerit nemini unquam commissuram fore uHam partem hujusce collectionis , nisi in œdibus ipsis bibliothecae dicatis et praesente bibliothecae praefecto. Quod utinam idem etiam valeret decretum quoad raros et rariores !
Denique cum his nuperrimis annis consliterit multos doctores , incuria videlicet, crédites ipsis bibliothecae libros apud se retinere per longissimum tempus, decrevit saluberrimus Ordo, die 1 6 junii 1770, hosce doctores mulctandos fore , atque in posterum emolumenta iis débita persolvere pœnes decanun» non fore, usque dum commissos ipsis libros in manus bibliothecae praefecti reponerent.
Dum bibliothecae Catalogum instauro, non potui temperare mihi quia haec omnia cum ad historiam bibliothecae, tum ad praefecti Iibrorum obligationes spectantia non reticerem, ut, si quae instituti jam ordinis perturbatio deinceps irrepat, haec potius redundet in praefectum bibliothecae quam in Ordinem saluberrimum. Nunc vero paucissima subjungam quae ad distributionem praesentis Catalogi attingunt.
Hicce Catalogus digeritur juxta ordinem authorum alphabeticum; qui ordo et optimus et facillimus omnium foret, nisi in eo sequendo plurima bibliographis crucem figèrent. Adeo certum est nullam esse methodum quae ab omni parte bona dici queat. Inter authores numéro pene dicam infinités, multi sunt qui nullo, multi qui falso seu potius ficto, multi denique qui simili nomine litteratis quotidie illudunt. Sed et alii sunt non pauci qui, mala impulsi libidine, patruorum nomina latino vel graeco verlere idiomate ausi fuerunt, unde novae creantur bibliographe molestiai. Hinc liquet quam malefido gressu ineunda mihi fuerit semita, et vepribus hispida, et syrtibus lubriea, et scopulis aspera : citoque citius manum de Tabula, nisi pluries me edocuisset experientia a labore improbo omnia vinci posse. Itaque insudavi per solidum fere annum et in detegendis anonymorum , et in reformandis pseudonymorum , et in distinguendis homonymorum nominibus. Non is tamen sum, fateor, qui omnis oppido erroris immunem me prestitisse putem; opus inchoavi quod fortasse caeteri perficient. Verum si alicujus rei insimulandus sim in hac parte, cuncla tamen ita disponi curavi, ut ex lapsibus meis nullum nasci queat incommodum. Sic errores si non onmino tollantur, saltem minuentur : necmihiprobro,sed l'ragilitati humanae vertentur.
Aulhores omnes appellandos secundum linguam cujusque vernaculam primo decreveram, sepositis illis graecis et latinis ({uas induerant larvis. Verum exinde plus detrimenti quam emolu-
FACdLTK DK MKDECINK. 65
menti uasciliirmii hicvi aiiiiiio (((iicepi , ciiin iiotiora siiil iioiiiiiia Campanellau v. jf. qiiam Thoiiia' (llocliellc; Pordiilcis, (|iiaiii Hai llioloinœi Ponloux; Scaligeri , (jiiatn .lulii vel Joseplii (II' rEclicHc, elc. Idcirco lioniin omnium nomiiia sorvavi, sivc mutuaronlur a jfiœcis, sive a latinis. Non idcn» l'nil do authoribus pscudonvmis : hos appeilavi et secundum nomina tictitia et secundiim nomina vora. Homonymos distinxi, nomina cognominibus adjiciendo, ut iiutlus sil errori locns. Tandom anonymos (piorum nomina expiscari non polui, ordinavi juxta materiarum ordinem.
FdC-simile hëliographique.
Plan de LacaïUe ( 1714 ).
Révérend Père en Dieu Stephamis de Burgolio, Etienne de Rourgueil, archevêque de Tours, acheta en i333 une maison dans la rue Serpente, y ajouta une chapelle et y installa un collège*'', dont les écoliers devaient tous être originaires de la Touraine'-l Ce petit établissement eut aussitôt un commencement de bibliothèque. Nous voyons en effet, dans les Statuts qui lui furent donnés, que le principal était tenu de faire dresser l'inventaire de tous les livres appartenant au collège; ceux-ci devaient être enchaînés dans la bibliothèque et ne pouvaient sortir delà maison sous aucun prétexte*^'. Constatons encore que, d'après les mêmes Statuts, chaque chambre était partagée entre deux écoliers, et que l'on confiait une Rible au plus ancien des deux'*'.
Ce collège fut, en 1768, réuni à l'Université.
Dnboulav, Historia Universitatis Parislensis, t. IV, p. -2^0.
J. Dubreul, Théâtre des nntiquitez de Paris, p. 5i8.
rr Item, ordinamus qiiod de omnibus li-
(rbris, ornamentis ecclesiae, ustensilibus et aliis n- rébus dictœ domus in eadem existentibus, fiât in- (fventarium.
"Item, nullus mittat ustensiba et vasa extra
'rdonumi, neque libres, abqua ratione vel causa.... r'Omnesque iibri collegii incathenentur in iibraria, fut nieiius conserventur. 1
"Item, dictus prineipalis caméras assignabit "Scolaril)us, prout sibi melius videbitur faciendum. ffErunlque duo in uno cul)iculo, et anliquior re- "ceptus babebit bibliotbecam in suo cubiculo exis- "tentein.-î (FéHbien, Hisloirc de Paris, t. III, [). 690 et 62 1 .)
Fac iimile héliograrhique.
PUn de Jouvin, de Hochefort ( 1676 ).
COLLÈGE D'AUTLN.
Ce collège doit son origine à Pierre Bertrand, qui fut successivement conseiller au Parlement de Paris, chanceliei- de Jeanne de Bourgogne, évèque de Nevers, puis d'Autun, et cardinal. Il possédait entre la rue Saint-André-des-Arts et la rue de l'Hirondelle une maison que, dès l'année iBSy, il eut l'idée de convertir en collège. Ce généreux projet fut réalisé quatre ans après''); le cardinal avait alors acquis plusieurs propriétés contiguës à sa demeure primitive, et il les attribua également à l'établissement qu'il créait. Les Statuts qu'il lui donna datent de la même année; un des articles, le vingt-troisième, était consacré à la bibliothèque, et les termes dans lesquels il est conçu prouvent que le collège possédai! déjà des livres, et que le fondateur attachait un grand prix à cette petite collection : rr J'ordonne, dit-iï, je règle, j'arrête et je prescris que tous les livres posrsédés par les boursiers, et tous ceux qu'ils posséderont à l'avenir, seront déposés fret conservés dans la bibliothèque de la maison; ils n'en pourront sortir sous f aucun prétexte, ni être prêtés à personne i^
Le neveu de Pierre Bertrand, Pierre du Colombier, qui fut évêque d'Arras et cardinal , s'intéressa vivement à cette fondation et lui fit d'importantes lil)éralités.
.Taillot. Ilcclicirlirs crilicjiicf; , Instori'jues rt topograpliiqucs sur Pai is , quartier Saint- Aiidré-des- Arcs, p. 1 3.
^' rFrœcipio (}uo(jiie. dis|)on() ac nrdino et slarrtiio quoil omnes iihri cloimis ejiisdem, qiios lia-
■'bent el liabel)nnt in poslei'iini, ciisloiliaiitur et rrteneanliir iii lihrarin doimis ipsiiis, iiec e\ti'a rrdomuin eamdein qtioquomodo poiianliir, vel alicui -commodenlur. - (Archives de I Kiiipire, série M, carton n" 8o.)
Un peu pins tard, le président Oudard de Moulins, mort en 1898, lui légua une somme assez considérable ''l Ni l'un ni l'autre ne semblent lui avoir laissé de livres, et pourtant, à la fin du xv'= siècle, ce petit collège possédait une des bibliothèques les plus nombreuses et les mieux organisées de Paris; la salle qui lui était affectée était garnie de dix tables doubles, de chaque côté desquelles on pouvait s'asseoir, et qui étaient couvertes de livres enchaînés. La liste de ceux-ci est comprise dans l'inventaire de tous les biens meubles du collège, qui fut dressé en juillet 1/162 par deux conseillers du roi, et qui est aujourd'hui conservé aux Archives de l'Empire. Il a pour titre ^'^^ :
J. Dubreul, Tliealre ries antiquitez de Paris, p. 626.
Iiii'cntfiire des biens meubles trouvez en l'oslel du colttCfijC d'Aiislun, près Saint André des Ars à Paris. Commancé à faire par nous Jehan Gouge et Guillaume de Vie , conseillers du Roy notre sire en sa court de Parlement et conniissaires en ceste partie, les xxix' et xA-x' jours du mo/js de Juillet, l'an mil quatre cens soixante cl deux. Et icellui avons parachevé, ainsi qu'il appert par la conlinuacion dudit Inventaire, les
x' et ai' jours du inoijs d'Aoust enssuivant, audtlan mil cccc LAU.
ffEt premièrement est assavoir que, en la iibrairrrie diidil coliiége, a dix bancs doubles, à se seoir (T d'une pari et d'autre, et ung poupitre; esquelz fr bancs et poupitre ont esté trouvez encbaisnez fries livres qui s'ensuyvent, qui sont intitulez sur ff la couverture d'iceulx. Desquelx le premier s'enf'suit. » (Arcliives de l'Empire, série M, carton n° 80.)
Immédiatement après, suit, en ces termes, le catalop,ue de la collection du collège
Questiones libri Pliisicorum Alberti de Saxonia Comiiiançant ou second fiieillel (ricelhii : Accipitur, '5 et finissant ou penuitiine : trPost remissioneni. n
Item. Liber dictarum universalinni. Commaiiçant ou deuxiesme fueillet : ffEl nature, n et finissant ou penuilime : tfSuniendi.'i
Item. Egidius super libro de Anima'^'. Commançant ou deuxiesme l'ueillet: r-Ad evidenriain et finissant ou j)eniiltiine : rrinformavit. r
Item. Textus Etbicorum Commançant ou deuxiesme fueillet : rPecudum,n et finissant ou penuitiine : trNon habet for. ii
Item. Priscianus minor^^'. Commançant ou deuxiesme fueillet : frVersum,ii et iinissant on penultime : trVero Vi.n
item. Tbomas super posterioruiu et de Anima Commançant ou deuxiesme fueillet : -r Viduarccionis,T7 et finissant ou penultime : ffEst levos.-n
Item. Philosophie Aristotilice. Commançant ou deuxiesme fueillet : trDictis,ii et finissant ou penultime: r Corporels."
Item. Grecismus glosatus C*. Commançant ou deuxiesme fueillet ou texte : ffCum Igitur, ii et finissant ou penultime : rrQuerit. ^
Item. Textus Logices Orguani. Commançant ou deuxiesme fueillet : frObmissis,n et finissant ou penultime : ^De dilTinita.n
Item. Textus Logices et textus Etbicorum Commançant ou deuxiesme fueillet : 'fOmissis," et finissant ou penultime : rrMinor extremitas. t) (Non reperitur.)
Item. Albertus super libro Thopicorum Commançant ou deuxiesme fueillet : tcEum nietite," et finissant ou penultime : «Dici at.n (Non reperitur.)
Item. Priscianus minor. Commançant ou deuxiesme fueillet : tr Super astra valis ymago,ii et finissant au penultime : «Ejusdem.»
Item. Textus Aristotilis. Commançant ou deuxiesme fueillet: ffPrimorum sunt,ii et finissant ou penultime : 'fSepe.ii
Prima banca dupla a parte cappelle.
Primo. Questiones super primum librum Sententiarum Incipiens in secundo folio : tf Taxa, 75 et finiens in penultimo : «Eis.T) (Non reperitur.)
Cet inventaire a été déjà publié, mais avec de très-nombreuses variantes, par M. H. Cocheris, dans son excellente édition de YHistoire du Diocèse de Paris, de l'abbé Lebeuf, t. III, p. agi.
Commentaire, encore inédit, sur la Physique d'Aristole , par le dominicain Albert de Saxe.
Gilles Colonna, dit Gilles de Rome [Mgidius Rouianiis) , général de l'ordre des Dominicains. Un commentaire sur le traité De anima d'Arislote a été imprimé à Pavie, ligi, in-folio.
Le sixième livre de VElhique d'Aristote.
On appelait ainsi le recueil des traités les plus élémentaires du grammairien Priscien. Ils ont été réimprimés à Leyde, sous ce titre : Opéra minora.
Conniientaire de saint Thomas d'Aquin sur deux ouvrages d'Aristote.
Grœcismus , de fguris et octo partihns or adonis, sire grammaticœ regulœ versilnis lalinis explicalœ, par le grammairien flamand Ebrard de Béthune. Cet ouvrage, alors très-répandu, et dont on rencontre de nombreuses copies, a été imprimé en 1487.
La Logique et YEtliiqve d'Aristote.
Commentaire d'Albert le Grand sur les Topiques d'Aristole; ils sont ordinairement divisés en huit livres.
Sur les Sentences de Pierre fjombard et leurs commentateurs, voyez t. I, p. 1 G et 17.
lloii). Concordaiicic Biblie Incipiens in secundo folio : (-Ose,ii et finiens in penuitimo: " Infères.
Item. Quidem textus Inslitute sine glosa Incipiens in secundo folio : c'Justicia,-n et finiens in penuitimo : rDe falsis."
Item. Quidem liber de Actibus proplietarum. Incipiens in secundo folio : rrMiclii,w et finiens in penuitimo : tfJuda.ii
Item. Historia scolastica Incipiens in secundo folio : tcTantum,îi et finiens in penuitimo : "Besijjnans.n
Item. Liber Job. Incipiens in secundo folio : tr Maxime," et finiens in penuitimo : rfNon r vincit. ri
Item. Epistole Pauli. Incipiens in secundo folio : «Miror, " et finiens in penuitimo : -f Au- " le m.
Item. Actus Apostolorum. Incipiens in secundo folio : frDei,'5 et finiens in penuitimo : r Amen. r>
Item. Psalterium glosatum. Incipiens in secundo folio : tr AImos,T> et finiens iu penuitimo : Cornu,
Item. Sernio beati Augustini. Incipiens in secundo folio : trLacius,5i et finiens in penuitimo : " In medio. ^
Item. Aliud Psalterium. Incipiens in secundo folio : rrBono in se,n et finiens in penuitimo : tt Cylliara. -n
Item. Invenlorium Siruigie Incipiens in secundo folio : rr01ivaria,n et finiens in penuitimo : crScropliuIatus.li
Item. Textus Sentenciarum. Incipiens in secundo folio : (rSed,ii et finiens in penuitimo : tr Cul. n
Item. Gesselinus de'^'... Incipiens in secundo folio : trQuo casu," et finiens in penuitimo : Petite, n
Item. Liber intitulatus Aqua super Lucam. Incipiens in secundo folio : ffBend ,11 et finiens in penuitimo : f Universum.n
Item. Tabula Pliisicorum. Incipiens in secundo folio : Colores, n et finiens in penuitimo : •• Credunt. n
Item. Liber Hisloriarum scolasticarum. Incipiens in secundo folio : ff Posteriora , n et finiens in penuitimo : ftNavis.n
Item. Tractatus de Jurisdictione temporali et ecclesiastica Pétri Bertrandi in papiro. Inci- |)iens in secundo folio : fflnfersunt,n et finiens in penuitimo : rfPerlinet ad.n
SëCUNDA 15ANCA DUPLA.
S'en suyvent les livbes trouvez ou second banc double