octobre

possel, de hujusmodi terris et tenementis, homagiis, serviciis, advocacionibus, verecis maris, varennis, chaciis, cuslumis esperqueriarum et aliis libertatibus sic usurpatis et detentis, ac etiam de subtractionibus libertatum et jurium nostrorum predictorum et purpresturis prediclis, plenius veritatem, et per quem vel per quos et a quo tempore et qualiter et quomodo, et ad omnia sic usurpata, detenta et subtracta ad statum debitum revocandum, ac jam ex querela quorumdam insulanorum predictorum per petitionem suam! coram nobis et consilio nostro in parliamento nostro exhibitam acceperimus quod in recordis et processibus coram prefatis justiciariis nostris super premissis habitis que coram nobis certis de causis venire fecimus et que in cancellaria nostra jam existunl,

errores intervenerint manifesti, ita quod si predicta recorda et pro-

cessus executioni demandarentur, in ipsorum insulanorum exhereditationem manifeste cederent, et quod quidam justiciarii nostri et alii ballivi et ministri insularum predictarum per dilectum et fidelem nostrum Ottonem de Grandisono custodem earandem insulsrum in ipsis insulis deputati inurias (sic), transgressiones, extorsiones, oppressiones dampna que diversa, voluntarie et absque causa rationabili, eis multipliciter intulerunt, in ipsorum insulanorum predictorum depressionem et depauperation.m manifestam, volentes errores, si qui in predictis processibus intervenerint, modo debito corrigi, ac eisdem insulanis de injuriis, transgressionibus, oppressionibus et dampnis predictis fleri justicie complementum, assignavimus dilectos et fideles nostros Johannem de Sionore, Villelmum de Bourne, Nicholaum de Chaeney et Johannem de Quarteret, tres et duos eorum, quorum alterum ipsorum Johannis de Stonore et Ville/mi de Bourne unum esse volumus, justiciarios nostros ad recorda et processus predicta recitanda, et errores, si qui in eisdem intervenerint, corrigendos, necnon ad inquirendam per sacramentum proborum et legalium hominum insularum predictorum de injuriis, trangressionibus, extorsionibus, oppressionibus et dampnis in petitionibus insulanorum predictorum contentis, quas dictis justiciariis nostris mittimus sub pede sigilli nostri, plenius veritatem, nec non ad querelas omnium et singulorum de justiciariis, ballivis et ministris predictis de toto tempore quo dictus Otto custodiam

1. Comp. royal letters, n° 2058, au Public record office : je n'ai pas le texte de cette pièce, mais d'après l'analyse qui m'en a été donnée elle paraît se rapporter à la pétition dont il est ici question.

ipsarum insularum habuit conqueri volencium audiendas et terminandas, ot partibus inde celerem justiciam faciendam secundum legem et consuetudinem jinsularum predictarum. Et ideo vobis mandamus quod ad ad (sic) certos dies el loca, quos iidem Johannes, Villemus, Nicholaus et Johannes, tres vel duo (eojrum, quorum alterum ipsorum Johannis de Stonore et Villelmi unum esse volumus, infra insulas predictas vobis scire facient, venire faciatis coram eis, tribus, vel duobus eorum, quorum alterum jipsorum Johannis de Stonore et Villelmi unum esse volumus, tot et tales probos et legales homines de insulis predictis per quos rei veritas in premissis melius sciri poterit (et) inquiri ; et habeatis ibi tunc hoc breve. Teste me ipso, apud Eboracum, .xxvj. die junii, anno regni nostri .xij°.

4320, Jersey. Extrait du rôle des plaids tenus par les justiciers itinérants. — Public record office, n. 1. 37, 5, m. 14 ve.

Tota communitas Insule de Jereseye queritur quod cum nove ordinaciones vel statuta in terra domini sine ipso domino Rege vel suo consilio fleri non debeant, quidam Petrus de Petife, Philippus le Evesqe, Robertus de Haddy, Wille/mus le Engynneour, Willeëmus le Petyt, et alii Ministri domini Otonis de Grandisono post quam idem Oto Insulas predictas ad terminum vite sue ex concessione ipsius domini Regis habuit, quoddam sigillum argenteum ! simile sigillo privato domini Regis fieri fecerunt, ipsum nominando sigillum ballivie, per cujus testimonium multi hominum Regis ibidem pluribus creditoribus in diversis debitis se obligarunt ; et cum termino statuto de predictis debitis non satisfecissent, prodicti ministri semper hucusque eos per eorum corpus atachiari fecerunt et in castro domini Regis inprisonari, per quod multi hereditates suas vendiderunt et heredes suos inde exheredarunt; et petunt inde remedium. Et quia videtur Justiciariis magnum periculum communitati prediete iminere, consideratum est de consensu Juratorum tociusque conmmunitatis predicte quod de cetero nullus hominum Regis vel aliorum per lestimonium sigilli predieti attachietur vel inprisonetur, set si quis

1. Le sceau de Jersey n’est pas en argent. Y a-t-il une faute dans ce texte, ou faut-il renoncer à identifier le sceau ici mentionné avec le sceau actuel? Voy. ci-dessus, chap. VI, 8 3.

debitor gratis tistimonium sigilli perdicti petat, tune creditor per communem legem et consuetudinem Insule prediete suum habeat recuperare. El sciendum quod predictum sigillum remanet in custodia Henr. de Sancto Martino ballivi Insule predicte.

28 juillet 1320, Auregny. Extrait du rôle des plaids tenus par les justiciers itinérants : coutumes adjugées à la communauté de l'ile. — Public record office, n. 1. 37, 5, m. 10.

Placita apud Aureneye, coram Wille!mo de Bourne et Nicholao de Cheyny, Justiciariis domini Regis, die Lune proxima ante festum Sancti Petri ad vincula, anno regni R. E. quarto decimo.

Aureneye : Communilas Insule de Aureneye queritur quod cum ipsi et antecessores sui a tempore quo non exstat memoria ui (sie, lisez usi') fuissent quibusdam consuetudinibus et eas de jure habere debeant, de quibus Ministri domini Otonis ipsos uti et habere perturbarunt, et petunt eis inde remedium fieri, quibus dictum est dictas consuetudines declarare.— (1) Et ipsi dicunt quod quando aliquis missus fuerit ibidem exparte domini de novo ad recipiendum Gustodiam Însule predicte, debet sacramentum prestare tole communitati ibidem, ad fideliter deserviendum domino Regi et jura sua integre observanda et similiter popullum predictam terram inhabitantes secundum legem et consuetudinem Insule predicte manutenendum et deducendum, et omnes alii Ministri de novo admissi debent eodem modo jurare ad premissa facienda. — (2) Et quod ipsi et omnes antecessores ejus (/isez sui) Insulani Insule predicte, de lege eteorum consuetudine a tempore quo non exstat memoria usitatés, habere debeani .Yij. Juratos de se ipsis ante quam dominus Oto habuit Gustodiam Insularum, set tempore suo habuerint xij., qui debent judicare de omnibus causis, -placitis, contemplibus, trans (sic) et feloniis secundum quod jurati de Guerner. faciunt, exceplo quod in casu dubio est appellandum coram Juratoribus de Guernereye; et si Jurafi de Guerner. d rogatum Juratorum de Aureyneye ibidem veniant, vel ipsi Juraéi de Avreneye ad Insulam de Gernereye, ut de eorum Juratorum ibidem consilio, lege et consuetudinibus cerciorentur, veniant, hoc debent facere expensis partis consilio indigentis. — (3) Et quod prepositus qui pro

1. Cette pièce est pleine de fautes et souvent peu intelligible.

tempore fuerit debet esse incola Insule illius et talis qui sciat leges et consuetudines Insule predicte, et potens domino Regi et communitati ibidem ad respondendum de factis suis. — (4) Et quod nullus debet arrestari pro allero extraneo nisi sit vadiws vel pleggtus ejus, vel quod ipse .ij. querimonias modo debito jesserit loco ejusdem alieni, et nisi idem dictas querimonias rite portaveril quarta vice, si contingat eum ad patriam accedere, debet ipse pro predicto extraneo arrestari ad respondendum conquerenfi. — (5) Et quod nullus pro felonia vel alio casu criminali dampnatus vel dictam Insulam abjurans nichil forefaciat nisi ea que possedit hora et die sue forefaccionis. — (6) Et quod nullus extra Insulas dampnatus aliquid faciat forefactum heredibus suis in insulis. — (7) Et si aliquis se forefaciat et abjuret Insulas et postea dominus Rex ex sui graoia ei pacem suam concedat infra annum et diem abjuracionis sue, et idem reverlatur ad Insulas, de hereditate sua plenarie restituetur, de qua plenarie seisitus fuit tempore abjuracionis sue. — (8) Et quod nullus debet ita graviter distringi pro aliquo debito ad vendendum terram suam, dum tamen alia bona sufficiunt; et si mobilia non sufficiant, tunc debet creditor medietatem levacionum et exituum de iæmobhilibus per respectum et consideracionem Juratorum ibidem habere. — (9) Et quod namzmia capta pro debito alicujus debent morari in locis ydoneis, ubi domini ipsorum possinl ea adaquare et eciam illis victum tribuere, el dicta nammia non debent {vendi) sine licencia possessorum infra .xl. dies continue sequentes eapcionem ; et pisi possessores illa deliberent infra tempus predictum, tunc secundum estimacionem et taxacionem bonorum et legalium hominum de Insula hie ad hoc electi (sic) debent vendi. Et quod animalia lacticuna (sie, lisez \actancia ?) et alia ad aratrum habilia, dummodo alia districcio possit inveniri, non debent capi pro namio. — (10) Et quod nullus debet retardari de suo debito ob domini Regis debitum, ubi offert solvere certum debilum redditus dicli domini Regis pro bonis debitoris habendis. — (41) Et quod nullus debet poni in jehynam set debet deduci secundum consuetudinem et secundum quod ad causam facti pertinet. — (42) Et quod nullus debet emendas ultra .iij. annos levare neque petere. — (43) Et quod ballivus nec prepositus qui Curiam R. tenent debent emendas Curie emere vel levare. — (44) Et quod nullus Custumarius eat quesitum Custumas de navibus per mare circa Insulas navigantibus, nisi in ancoradiu# applicuerint.— 45} Et quod nullus debet amerciarïi pro veritate dicenda. — (46) Et quod licet quis coram Justiciariis inplacitetur et incidat in méseri-

cordiam, ob hoc non debet recedere quin teneatur respondere super sibi obicienda ulterius. — (17) Et quod illi qui clamant Harou rl clamari faciant (sic) debent illud judicibus Curie domini Regis nunciare et eciam apportare, et ipsi secundum conquestum vel clamorem debent procedere et non ultra, nisi sit in casu criminali; et si illi qui audiunt dictum clamorem de Harou ad dictam Curiam non apportent, propter wc non debent in aliquo pregravari, quomodocusæque alias consuetum fuerit. — (48) Et quod nulla amerciamenta sive emende Curie domini Regis non debent duplicari, nisi ille que debent duplicari in ilinere Justiciariorum assisarum. — (19) Et quod nullus debet inprisonari nisi per respectum Juraforum Regis ibidem, et quod prisona domini Regis non debeat custodiri per communitatem popylli ibidem, immo per aliquem ydoneum ad hoc per ministros Regis ibidem electum, qui debet omnes atachiatos custodire sine cus- Lodia communitatis. — (20) Et quod communitas se possit acquitare versus dominos suos per talem monetam, qualis currit in Ducata Normannie. — (21) Et quod dominus Rex non debet habere neque levare majus precium de frumentis suis redditus quam secundum taxacionem que facta fuerit in anno per Jurafos domini Regis. — (22) Et quod ipsi debent esse quieti versus dominum Regem de omnimode Guerre excercitu et equitatu et gydagio; (et) nisi in casu appellacionis apud Gernereye non debent exire insula pro aliquo placito. Et eciam debent esse quieti de omni tallagio, nisi solummodo si corpus domini Regis, quod absit, in prisona detineatur ; et propterea debetur domino Regi quidam annuuus (sic) redditus qui vocatur firma Regis. — (23) Et quod camparta domini Regis ad loeum consuetum et ad hoc statutum debeant deduci pro locum tenendo communi popullo, nec debet aliquis compelli ad emendum campartum suum neque decampartandum blada sua dum tempus affuerit ullo modo. — (24) Et quod omnes regales littere nullius valoris debent esse alicui de patria, nisi solummodo gentibus alienis et in lege mercatoria asbque (sic) hereditagio. — (25) Et si aliqua virtute earum alicui soluta fuerint et liberata, clamat communilas quod ea sint revocata omnibus qui super hiis conqueri voluerint. — 26) Et quod nullus debet inprisonari in castro virtute earundem liféerarum. — (27) Et quod nullus custos, ballivus, receptor, prepositus vel clericus Curie Regis debet esse [com]munis tabernarius sive mercator. — (28) Et quod attabernatores poni debent ad afforandum seu attabernandum vina et cervisian per respectum Juratorum, et mensure et pondera liberari debent alicui fidedigno per respectum eorundem

Juratorum et ballivi. — (29) Et quod molandinarii non debeant aliquem calumpniare de moltura sua ultra annum et diem quibus dicta molendina tenuerunt. — (30) Et quod terre communie domini Regis que ad redditum tradite jam fuerunt in prejudicium domini Regis et dampnum populi manifestum et contra consuetudinem sint ad statum debitum revocate, quia predictus dominus Rex non debet aliquid babere in eisdem nisi solummodo emendas suas in assisis, et semper debent esse communes pro ut dominus Rex eas condonavit. — (31) Et quod quilibet tempore siccarie que durat Pasche usque ad festum sancti Michaelis pisces potest sumere ad usum suum pro dieta verdos* vel siccos in Espercariis vel de piscatoribus ad forum mercatorum pro usu suo de dieta. — (32) Et [quod si] aliqui capti fuerint pro cuniculis domini Regis vel acusati, sint audiendi ad eorum pregecionem si [hoc] voluerint. — (33) Et qued non licet alicui wreccum adunire ante ortum solis nec post ejus occasum, pro{pter] proveniencia ad wreccum domini Regis fidelius observanda. — (34) Et quod non licet alicui petere seu [acci]pere exstractas amerciamentorum Curie domini Regis nisi in eisdem extractis causa sufficiens sit conte[nta]. — Per quod habito processu super premissis secundum formam Gernereie, predicte consuetudines eidem communitali allocantur, salvo jure Regis cum inde loqui voluerit.

20 août 1320. Ordre de suspendre l'exécution des jugements rendus par les justiciers itinérants. — Arch. de la Manche, fonds du Mont Saint- Michel (copie).

Edwardus Dei grafia rex Anglie, dominus Hibernie et dux Aquitanie, dilecto et fideli suo Ottoni de Grandisono ecustodi insularum suarum de Guern. et de Gerseyo vel ejus locum tenenti in insula de Gers. salutem. Cum, ob varios errores qui intervenerunt ut dicitur in recordo el processu habitis coram dillectis et Adelibus nostris Willeëmo de Borne et sociis justiciariis nostris nuper assignatis ad quedam recorda et processus habita coram dillectis et fidelibus nostris Johanne de Frisingnefeld, Wille/mo Ronsel et Johanne de Dyton., — dudum justiciariis nostris assignatis ad inquirendum per sacramentum proborum et legalium hominum insularum nostrarum pre-