Se trouve à la bibliothèque cantonale de Zurich
APPBNDIQI8 259
runt» und6 aliqui Germaniam (sed falao) Alemaniam vocatam putavenint. Quod si cunum Rhodani ultra sequutus fueris, occurrent mult» insignes urbes, nempe Lugdunum» qaod ytilgo Lyon vocatur, Yienna in Delphinatu, Valentia, Avenion, Tarascon, Arelatum, Tulgo Arle, a quo aliquando Arelatense regnum denominatumfuit.Ëtntrarsamredeamus ad Rhenum,unde digressi sumus, occurrit nobis Basilea^ ad dexteram habens Brisgayiam, et 3d sinisti'am Sundgaviam atque Alsaciam. Insigniora loca Sondgavise sunt Dann, impériale oppidum, et Ëinshem. Alsacia vero bas habet prsecipuas eivitates» Golmaria, Selestadiuro, Cœsaris mons, Argentina, Zabemia et Hagenoia. In Brisgavia autem sunt Novumburgum, Brisacum et Friburgum^quibus annumerari potest Offenburgum : quanquam illud sit in Ortnan. Ad dextram Hagenoiœ, per tria miliaria est Badenia inferior, ubi Marchio residet Badensis^ et ubi therm» habentur exquisitœ, contra varios morbos salubres. Post Hagenoiam sequitur Vuyssenburgum, deinde Lan* doia, inde Spira. Parum infra Spiram miscetur Neccarus Rheno : qui et ipse habet aliquot insignia oppida in ripa sua si ta. Primum itaque ascendenda est Heidelberga, insignis quidem ab universali studio^ et principis Palatini residentia. Post banc sequitur Yuimpina et deinde Heilpmnna, ambo imperialia oppida. Haie Ësslinga, impériale quoque oppidum et Stuckardia, locus residentise principis Yuirtenbergensis, a quo si per tria milliaascendas, occurrit Tubinga, oppidum universali decoratum studio. Hinc uni us miliaris spacio emenso, venitur ad Rotenburgum, ubi Neccarus onginem suam non trahit, ut bœc Tabula indicat, sed prius ascendendum est ad opindum Norbam et deinde fere usque ad RotTuilam, Nigrœ Sylv» prsecipuum oppidum, et ibi visuntur prima Neccari stillicidia. Porro, si a Spira, perRhenum descendas, occurrit Yuormacia, et deinde per Oppenheim eundo venies ad Mogunciam, vulgo Mentz : ubi Mogonus flurius absorbetnr a Rheno. Hic Mogonus originem suam fere ducit ex Bohemi» montibus, habetque insigniora loca, Franckfordiam, celeberrimum Germanise emporium, Mil* tembergam, Yuertham, Herbipolim, vulgo Yuirtzburg, Tœttelbachium, Kitzingam, Haffurdiam, et Bambergam, ubi alium recipit fluvium, nempe Pegnitzam, qui ab Amberga Norici per mediam labitur Numbergam, alluitque mœnia Forchemi» et Bambergse priusquam Mogonum ingreditur. Erratum itaque est in Tabula, ubi Bamberga ad montes usque Bohemise collocata est, quum ipsa et Nurnberga juxta unius Pignitzse ripam fundatœ sint. Sed -redeamus ad Mogunciam. A Moguncia usque ad Bingam, in dextra parte Rheni est Rhingavia, seu Rheni pagus, terra ab optimo vino quod prodncit, etiam apud Britones celeberrima. Apud Bingam vides ingredi Rhenum Naham fluvium, qui ex Hanornm pnasidîo vslgo Haiu-
260 APPENDICES
nick, prorumpit, unum habens insigne oppidum, Crutznacum nomine, in littore suo situm. Post Bingam est Bachracum, Yuesalia superior, Divus Goarus vulgo S. Gewere, Boparta, Landstein ubi ex média Hassia amnis Lana profluens jungitur Rheno, habetque multa oppida et villas in ripa sua si tas. Proximum Rheno oppidum, et magis prsecipuum, est Limpurgum. Est et alius quidam locus juzta hune amnem situs, Eims vulgo vocatus, qui ob salubres thermas etiam a remotis partibus est cognitus. Post huju% fluvii ostia occurrit Confluentia. ubi Mosella miscetur Rheno. Hune fluvium si ascendas venies Treverim, vetustississimam illam urbem, quam Abraha) temporibus primo conditam multi asserunt, a Trebeta Nini Babylonici régis filio. Scribit ^neas Sylvius, insignis mathematicus, hanc urbem mille et trecentis annis vetustiorem esse Roma. In ter hanc urbem et Confluentiam super rivulum Mosellse, habes locum anonymum, patriam scilicet aûtoris hujus Tabulée, Cusam, quse tanti vin ortu celebns facta est. Habet autem situm suum fere in Eiflia, ubi tamen tabula falso habet Eislia. Mox a Confluentia descenditur per Rhenum ad Andernacum, inde Bonnam atque Agrippinam Coloniam. Hic ad sinistram habes terram Juliacensem, in qua fere est Aquisgranum ubi olim fuit sylva Ardenna : ad dextram vero conspicis terram Montensem. Sub Colonia est Nusia, quam ante aliquot annos Carolus dux Burgundise, tam obstinato oppugnavit animo. Paulo inferius est Yuesalia inferior : ubi Lipia, seu ut alii nominant, Lupia in Rhenum mit : cujus fluvii in gestis Caroli Magni toties fit mentio. A Yuesalia descenditur ad Emricham, quse occidentem versus habet oppidum Clivense : ubi scilicet Rhenus in duos scinditur rivo8,Yualam et Rhenum. Super Yualam jacet Neomagus, et Buscum Ducis, vulgo Hertzogenbusch, ubi Mosa fere jungitur Yualse. Post Emricham est Daventria ubi scilicet majusculis literis scriptum est CLIYIS, et paulo post sequitur oppidum Suuol. Hinc habes insulam Holandise cum multis aliis insulis et civitatibus quarum particularem recensionem brevitatis gratia hic omitto. Nunc si placet, prosequamur etiam lineam Danubii, ab origine sua usque ad mare Euxinum, ubi fluendi finem facit. Danubius igitur in Nigra sylva seu in Hegavia (ubi falso scriptum est Hegasia) initium sumit, non, ut Tabula perperam habet, in Yindelica, sensimque perhabens oppida Simringen, Riedlingen et Ehingen augescit, donec veniat Ulmam Suevise : ibi recepto Blavo amne, prosequitur cursum suum, alluens mœnia oppidorum Guntzpurgi, Lagingse, Tillingi, Yuerdse, Rain», ubi recipit Licum, qui ex Alpibus per Augustam Yindelicorum descendit. Hinc fluit ad Ingolsta» dium, oppidum propter publicum literarum gymnasium passim orbi cognitum et deinceps pervenit ad oppidum exiguum , quod Kelheim
APPENDICES 261
Yocatur : ubi ex inflexu amnis Àltmolœ, quem alii Alemanum appellant, augetur. Hic amnis fere originem suam trahit a Rubro Castro^ vulgo Rotenburg, imperiali civitate, quse juxta amnem Tuberam situm habet, sed qui in septentrionem nitens, a Mogono prope Yuertham absumitur. Porro insigniora loca quœ juxta Altmolam condita inveniuntur, 8unt Guatzenhusen, V^uyssenburgum, et Eystatia episcopalis civitas. A Kelheim per Danubium veoitur ad Ratisponam, urbem imperialem et vetustam, ubi Nabus et Rhengus amnes Danubium adhuc majorem reddunt. Hinc passim innumeri affluunt amnes, partim ex Alpibus, et partim ex Bohemise montibus : inter quos hi duo, Isara et Œnos insigniores habentur. Isara alluit mures Monaci, Frisingse, Landshutse et Landoise. Œnus vero descendit ab Œnoponte.. vulgo Insprug, per Schuuatz, Vuasserburgum, Brunam et Scherdingam, Pataviseque miscetur Danubio. A Patavia usque ad Viennam Austnœ, ab utraque ripa Danubii multœ oecurrunt civitates et amnium ostia, prsesertim Peuerbachium, Lintza, Eus, Melcka, Ipsa, et Kremsa. Proinde si a Vienna descendas ad Budam Ungari», occurrit primo insignis civitas Posonium, vulgo Presburgum, deinde laurinum, vulgo Rab, hinc Strigonium, Archiepiscopalis civitas, quse vulgo Gran vocatur : àd cujus dextram est Alba regalis, aliquantulum a Danubio semota, qu» vulgo Stulvuyssenburg appellatur, ubi scilicet reges Ungari» electi coronari soient et inungi.Buda vero, vulgo Ofen,regia estUngarise ad ripam ut vides Danubii sita. Hinc si proficiscaris fere usque ad ostium fluvii Murse, venies ad locum ubi Ludovicus rex Ungariae anno Christi MDXXYI gladio impiorum Turcarum occubuit. Caeterum in confluentia Sai fluvii atque Danubii vides oppidi cujusdam depictam flguram, quse indicat situm fortissimi castri et oppidi, quod vulgo Albam Grsecam vocant, apud autores vero vocatur, vel Taurinum, vel Belgradum, vel etiam Nonderalba. Hoc fortalicium et totius Hungari» propugnaculum Turca maximis viribus anno MCXXjCLVU oppugnavit, sed minime expugnavit. Anno vero salutis MDXXI ipsum obtinuit, non sine grandi jactura Ungariœ, imo et Germanise. Post Belgradum sequitur Galombecium, oppidum famosum miserabili Christianorum strage, qua anno Christi MCCCCIX sub Sigismondo imperatore in fugamacrudeliTurcacœsi sunt. Hinc venitur ad Urbem Nicopolim, Bulgariae metropolim , quam eadem tempestate Sigismundus maximo exercitu Ghristianorum obsedit, sed a fortiore superveniente Turca turpiter repulsus est : nam occubuerunt quasi viginti milia Ghristianorum. Gonsimilis clades accidit Christianis, prope locum qui hodie Varna dicitur, distans parum a mari, ubi videlicet supra scalam scribitur Saigora. Ibi enim Vladislaus Poloniœ et Ungariae rex mortem occubuit una cum Juliano Gardinali, anno
262 APPBNDI0I8
seilicet dominic» incarnacionis MCCSCGXLIIIL Csasa qnoque sunt in eodem bello supra triginta milia Christîanoram : et huic tant» stragi oecaiionem pnebuisse dicitnr Cardinalis Franciscus Gondelmariua, qai, qnnm snpremus dux belii navalis esset, aicut Jolianus ezercîtus terrestris summum egit da« cem, permisit Turcarum imperatorem cum centiim milibua armatonim trajicereangustias maris, quas nostro sevo Brachium sancti €ie(Hrgii ^rocant, adeoque impie egit cum Christianonim exercitu, ut ne quidem prtemonuerit eos de Turcico insperato ad venta. Sed quum nunc penrenerimns usqae ad mare relicta terra et terrestribus habitaculis in aquis aliquantisper vagemur et qu« scitu digna sunt commemoremus
Page».
INDEX BIBLIOGRAPHIQUE v
INTRODUCTION. — I. La géooraprik au moybn aqb. — La Renaissance et la rentrée de Ptolémëe en Occident. — Les marins et les portulans. — Les savants et la science grecque. — Antagonisme des deux Écoles, — Les grandes découTsrtes. — Nécessités nouvelles imposées à la géographie* — L^Histoire de la science géographique. — Rôle des nations maritimes. — Rôle des nations continentales. — L^École allemande de géographie.
II. Causbs db la renaissancb oboorapbiqub bn A11.BMAGNB. — Les relations commerciales et Timprimerie. — La renaissance mathématique et astronomique. — Les humanistes et le réveil du patriotisme allemand. — Son influence sur l'histoire de la géographie. — Programme de TËcole allemande zi
CHAPITRE PREMIER. Pburbach bt RAoiomontan. — La renaissance des études astronomiques et mathématiques en Allemagne. — Peurbach et Régiomontan à Vienne. — Simplification et vulgarisation de l'astronomie de Ptolémée. — Les Théories novœ planetarum . — Cartes dressées par Peurbach. — Régiomontan en Italie et à Bude. — Son séjour à Nuremberg. — Ses Éphéméi'ides, — Sa table de longitudes et de latitudes. — Ses projets de travaux. — La géographie dépendance des mathématiques 1
CHAPITRE 11. DoM Nicolas d*âllbmaonb. (Donis). — Le nom de ce personnage. — Son séjour en Italie — Arrivée en Occident de la Géographie de Ptolémée.— Sa traduction en latin par Angelo. — Influence de Ptolémée sur la cartographie italienne au xv« siècle. — Cartes modernes ajoutées aux cartes anciennes. — L'œuvre de Dom Nicolas. — Modifications apportées aux cartes de Ptolémée. — Les cartes nouvelles dltalie, d'Espagne, de France. — • Dom Nicolas substitue au tracé des portulans celui des cartes ptoléméennes. — Fâcheuse influence de ses travaux 13
CHAPITRE III. Martin BéuAiM. — Vie de Bëhaim. — La légende de Béhaini. ^ A-t-il été Télève de Régiomontan ? — L*application des procédés astronomiques à la navigation. — L^astrolabe. — Double opération nécessitée par remploi de cet instrument. — La. Junte dont fit partie Béhaim n*a pas enseigné aux marins Tusage de Tastrolabe ; mais celui des tables de déclinaison du soleil. — l/arbalestrille ou bâton de Jacob.
— Le globe de Béhaim 25
CHAPITRE IV. L^ÉcoLB Alsacienne-Lorraine. — Lud^ Ringmann et Waldseemiiller, — L'arrivée en Allemagne des nouvelles relatives aux découvertes. — Le duc René II de Lorraine et le Gymnase deSaint-Dié.
— Ringmann, son édition de la troisième lettre de Vespuce. — Waldseemiiller. — Les quatre voyages de Vespuce et la Cosmographiœ Introductio, — D*où provenaient les quatre voyages f — Le nom d'Amérique donné au nouveau continent. — Le globe de WaldseemtlUer.
— L'édition alsacienne de Ptolémée et les cartes des régions nouvelles .
— Le portulan de Canerio. — La carte itinéraire de l'Europe. — Les cartes modernes ajoutées à l'édition de Ptolémée. — Les éditions de Laurent Friess, de Pirckeymer. de Michel Servet. — L*intérieur de l'Afrique sur les cartes du xvi* siècle. — Services rendus par TÉcole alsar cienne-lorraine 38