DU TOME SECOND
Liber xiii partis vi historié societatis jesu
ReS GESTiE PER SOCIETATEM JeSU IN AlMERICyE SePTENTRIONALIS
PARTE, QUE Canada seu nova Francia dicitur, a p. Josepho
JUVANCIO.
N. B. Ce manuscrit du P. Jouvancy est conservé aux Archives générales de la Compagnie de Jésus ; un second exemplaire se trouve à la Bibliothèque de Munich.
Voici comment le P. Jouvancy raconte la captivité du P. Jogues, d'après la correspondance autographe du martyr : in suo autographo^ undè hsec omnia singillatim descripsimus. (V. p. 434.)
Iroquœi faciunt impetum in fines Huronum. — Gum res Ghristiana pulcherrime sic staret, Iroquœorum crudelitas omnia lacrymis et luctu miscuit. Regio illorum infra Kebeccum sedet ad meridiem et occasum. Veteres gerebant inimicitias cum Huronibus, recentiores cum Gallis, tum odio nominis christiani, tum potentiae metu. Excurrebant identidem è suis finibus in Huronum fines, imo in vicinos Kebecci pagos et flammis ferroque quidquid occurrebat, vastabant. Immanitatem ferae nationis experta primum est societas anno MDCXLII. P. Isaacus Jogues Kebecco profecturus erat ad Hurones, ad tertium nonas sextiles-, cum Gallis quinque ac pluribus barbaris. Altéra
1, Voir plus haut, p. 33.
<lie, quam conscenderant naviculas, sub ipsam auroram humana vestigia conspiciunt impressa in littore. Huronum dux, vir fortis et christianus, consideratis vestigiis, non sunt, inquit, plures duodecim hostibus, si hostium haec vestigia sunt; pergaraus, ac si res ferat, pugnemus. Iroquœi parlim substiterant in insidiis, partira in adversa latebant ripa, bellatores septuaginta, armis instructi, quse illis Angeli et Batavi subrainistrant, non enim abest longé ab Iroquœis Virginia, et nova Hollandia. Postquam Hurones processere ad insidiarum locum, erumpit hostis, et ferreas fîstulas in imparatos displodit. Procurrunt eodem tempore qui latebant in ultiore ripa et Huronum naviculas igneis glandibus pertundunt perfringuntque. Hurones, quorura numerus multo inferior, plerique inermes, cedere, relictisque naviculis in vicinum nemus praecipiti fuga tendere. Pauci restiterunt duce Renato quodam Goupilio, Gallo, qui turpem existimans fugam, tamdiu vira inimicam sustinuit dum oppresus numéro et circumventus est. Hostis elapsos in sylvam Hurones persecutus retraxit plurimos è fuga.
P. Isaacus Jofçues fugam facilem omittit ne Christianos deserat. — Poterat P. Isaacus captare latebras et hostem ancipiti prœlio distractum eludere. Geteris fugientibus constitit in ipso pugnae loco et ab Iroquœis, dum fugaces persequuntur, quasi prœtermissus et ignoratus addubitavit aliquandiu quid consilii caperet. Demum apud se statuit christianos ab hoste captos, ac praesertim Goupilium, qui deducendum ipsura ad Hurones susceperat, non deserere. Igitur ultro se barbaris obtulit ejusdera cum céleris captivis fortunae socium. Miratus Iroquœus, cui tradita captivorum custodia tara insolentem in tanto periculo fiduciam, cunctari primo, demum postulantem ceteris addere. Statim Dei famulus id cœpit aggredi cujus causa potissimum remanserat. Ex Huronibus in hostium manus delapsis aliqui catechumeni dumtaxat erant : eos continuo sacra respersit unda, et idoneis monitis instruxit. Delectavit illum neophytorum egregia fortitudo ad omnes cruciatus excipiendos paratissima : sed incredibili dolore, ac etiam gaudio affecit duorum è caro et infelici agmine conspectus, qui cum evadere potuissent, redibant tamen ut ei vel opéra aliquam ferrent, vel cum ipso saltem raorerentur. Alter, dux ille Huronum erat ; qui parum adversus insidias eau-
tus, auctor extiteral pergendi porro et pugnandi; Eustachius Aliatsistarius illi nomen. Alter, juvenis Gallus, Guillelrnus Gosturaeus. Et Eustachius quidem, re non segniter contra Iroquœos initio gesta, ubi nuUam victoriaî spem esse vidit, pedibus salutem qUcTsiverat, jam insequentes longe fuerat pnegressus, quœ pernicitas Huronum est, cum P. Isaaci memoria subiit. Repressit gradum, vestigia citius relegit, et in ejus amplexum ruens : sanctè, inquit, promiserara tibi, mi frater, futurum ut quaecumque tua sors foret, mea pariter esset; en adsum ut promissi fidem exsolvam, victurus tecum, aut tecum certè moriturus.
Accessit post paulo Gosturaeus. ^tate viribusque pollens, nec militiœ rudis, irruenles barbaros non sustinuerat modo, 'verum etiam repulerat, caeso ex eorum ducibus fortissimo, cujus nece dum attoniti trépidant, conjecerat se in densum nemus. Jam evaserat, cum abesse P. Isaacum respexit. Ubi te reliqui, mi pater, exclamât'. Rursus perplexum iter sylva; revolvens, ad amicum et hostes properat. Audit inconditos clamores, et insanos ovantium ululatus; nec diu moratus, Patrem videt constrictum cum reliquo captivorum agmine. Ruit in medios, et ejus genibus advolvitur. At barbari, ut juvenem conspexerunt, ira et furore œstuantes, ob ducem suum ab eo interfectum, invadunt catervatim, spoliant, et arreptis manibus ungues mordicus avellunt, digitosque comminuunt. Unus etiam manum mediam adacto gladii mucrone perforavit. Non potuit continere se Isaacus quin egregium juvenem amplexaretur, et ad patientiam apposita oratione accenderet : Ghristiana humanitas inhumana pectora efFeravit, et velut indignati, quod quisquam inter tam immanes feras liomo esset, fustibus et pugnis pium sacerdotem ab amico divulsum affligunt humi, infigunt crudos dentés digitis, ungues radicitus exstirpant, digitos ipsos rabidis morsibus plerosque commolunt.
In regionem Iroquseorum deducitur cum aliis captivis ac dire torquetur. — Hoc feralis tragœdiaî praeludium quoddam fuit. In patriamreversuri praedam ac spolia inter se dividunt. Ejus prœcipua pars erat supellex sacra, et instrumentum sacelli, quod Isaacus ad Hurones Kebecco deferebat, quodque non sine lacrymis diripi a sceleratis praedonibus, et indignum in modum attrectari cernebat. Imponuntur deinde in naviculas captivi viginti duo, ceteris aut elapsis fuga, aut in pugna caesis. Jussus cum aliis
cymbam conscendere senex quidem octogenarius : Quo tandem, inquit, pergam, homo id a3tatis ? Gonficite hic, si lubet, polius capularem senem. Mihi quidem certum est hinc pedem non movere. Cum perstaret in sententia, eo ipso loco trucidatus est, ubi paulo antenovam in Ghristo vitam per baptismum acceperat. Geteri grave et molestum unius mensis iter ingressi sunt. Ad sestum, famem, verborum contumelias accedebat acerrimiis doloris sensus è vulneribus, et eorum putri sanie, nulla curalione adhibila. Sed nihil indignius P. Isaaco, ut ipse narrât, videbatur, quam quod Iroquœi per jocum et lidibrium vellerent sedate ac minutatim capillos barbamque miserorum : et ungues acutos (nam instar subularum praelongos et rigidos habent) in mollissimis quibusque partibus corporis defîgerent.
Octavo, quam navigare cœperant, die, facta est in terram excensio. Barbari correptis è vicina sylva fustibus, descendentes è cyijibis captivos exceperunt, et iteratis ictibus ad vicinum usque coliem prosecuti sunt. Glaudebat agmen P. Isaacus, quem in honore praecipuo apud Ghristianos esse intellexerant. Eum vero tanta immanitate ceciderunt, prœsertim in anterioribus crurum ossibus, et in ipso vultu, ut semianimis corruerit. Instare illi tamen nihilo secius, ictusque ingeminare, donec crudeli misericordia, veriti ne, si pergerent, in ipso vestigio periret, ferire destiterunt, ac suo in sanguine natantem ipsimet in coliem deportarunt. Ibi theatridium quoddam è comportatis corticibus exstruxerant, in quo propositi captivi tortique spectantium crudeles oculos facilius pascerent. In P. Isaacum primus furentium impetus incubuit. Digitorum qui superfuerant è priore carnifieina, unum exurunt, alium crebro morsu convellunt, conteruntque; alium, ossibus divulsis, adhuc haerentem prolrahunt, intortis ruptisquè incredibili dolore nervis, quorum ingens numerus in manu et sensus accerrimus. Quidquod ingenio barbara3 crudelitatis, non adhibebant cultros et ferrum, sed conchyliî cujusdam, quo abundant, testulam. Ea non incidebat nervos, sed tanquam serra desecabat. Hinc multis manus et brachia fœde intumuerunt. Accessit qui nares abscinderet : sed eum semel iterumque hoc tentantem occulta quœdam vis repressit. Eodem ferè modo saevitum in ceteros. Atrocius in Eustachium Ahatsistarium, cui post comesos digitos, acutum bacillum inseruerunt
in carpum sinistrae manus, et ad cubitiim usque paulatim quasi terebrando adegerunt : quam lanienam vir fortis aeque ac plus insigni mentis excelsitate pertulit.
Haec in limine regionis, velut ad spécimen, gesta. Quartodecimo Kalendas septembres, qui dies sacram Virgini in coelum Assumptae lucem praecedit, ventum est in primum Iroquaeorura pagum. Prœstolabatur miserabilem catervam armata fustibus, spinis, aculeis et virgis è ferro ductuli confectis juventus, longo ordine hinc inde disposita. Jussi captivi lento gradu nudi procedere per raedios ut ictuum grandinem, et plaudentium ludibria per utium ad satietatem exciperent. Fuit qui globulum ferreum magnitutidine pugni, e fune suspensum tam valide médias in scapulas impegerit P. Isaaco, ut propemodum ad terram conciderit, et obducto postea vulnere dolor extingui nunquam potuerit. Tandem in ferale pegma et crudelitatis theatrum omnes producti fustibus iterum accipiuntur. Subeunt delecti carnifices cum cultris et corporum extremas partes, torosae carnis ac pulpam (nondum enim necare statuerant, sed cruciare tantum) temerè pro cujusque libidine, incidunt, lancinant, fodicant. Relicti erant P. Isaaco duo ungues. Illos ut facilius evellerent, carnem unguibus subjectam ad ipsa usque articulorum ossa radicitus eruerunt. In ejusdem caput sese vesana caedentium rabies violentius effudit. Oderunt enim tonsum verticem et curtos crines.
Barbares quatuor casu oblatos baptizat. — Postridie, ipso die sacro Assumptae in cœlum Deiparae, pertrahuntur ad Yicinum pagum. Erat sol calidissimus. Recruduerunt aestu liventes plagae, cutisque brachiorum, coUi, et tergi arefacta dissiluit. Dies duos, ac totidem noctes in hoc pago impasti manserunt. Mutatum genus carnifîcum, aucta carnificina. Vinctis post terga manibus pueris puellisque dediti sunt, quorum quanto vis inlîrmior, tanto petulantior protervia, tanto crudelitas molestior. Turba procax abstinere ferro duntaxat jussa, ne vitam eriperet, quam in novos usque cruciatus sufficere cupiebant, certatim in affecta et lacerala membra prunas et calentem favillam conjecit, eo molestiori supplicio quod per vincula quibus captivi coercebantur, non licebat aut declinatione corporis, aut manu grandinem igneam depellere. Ad hos ardores accedebat alter intestinus *i famé et siti, quae stomachum crudeli depascebant incendio. Jés, et Nouv.-Fr. — T. II. 28
Pergendum nihilominus fuit ad tertium pagum. Ibi objectée sunt
famelicis aliquot spicœ Indici frumenti : levé solatium tam diu-
turnse inediœ. Alio sanctiore cibo famem Apostolicam, quœ ani-
marum salute pascitur, explevit P. Isaacus. In eundeni pagum
adducti sunt eo ipso tempore Hurones aliunde quatuor, pariter
captivi. Nactus locurn duos ex illis alloquendi, Deum Christumque
miseris, ad audiendum ipsa calamitate prseparatis insinuât. Offe-
rebant baptismo caput. Aquam arcessere promptum non erat.
Haec Divinœ providentiae beneficio reperta commodum est, in
foliis grandioribus spicae indici tritici relicta ex rore matutino.
Ad alios duos applicuit sese cum in proximum pagum turba cap-
tivorum simul ageretur, et quantum loci temporisque ratio fere-
bat, institutos hausta raptim lympha è praetereunte fluviolo, bap-
tizavit. En cur verus Ignatii alumnus ultro se in captivorum
agmen conjecerat. Satis gnarus animas quas servaret, quas ju-
varet, minime defuturas,
Continuo recepit mercedem Evangelicae carilatis. Indignatî barbari quod captivos aqua salutari respersisset, médium corripiunt, colligant arctissimè, ac sublimem pendulumque librant. Dolore victus ut fatetur ipse in suo autographo, unde haec omnia singillatim descripsimus, paulum ingemuit, rogavitque barbaros ut vincula parumper laxarent. Quo rogabat magis, eômagis astringebant. Itaque cogitationem et preces ad Christum in cruce pendentem reflexit et exemplum de se ipso sumens intellexit quantos dolores pertulisset servator amantissimus, quando non lineis funibus, sed clavis ferreis constrictus pendebat, mole corporis tota è confixis manibus suspensa, aut in pedes pariter terro crudeli trajectos incumbente. Ceterum post quartam circiter horae partem Dei famulum cœpit anima deficere. Laxata sunt vincula ne citius moreretur, utque integram ad lentos ignés vitam afferret, quibus demum captivi omnes septimo^ quam fuerant comprehensi die, damnati sunt. Deo aliter visum^ cujus in manu mortalium corda et fata.
Gratias ingentes agebat superis agmen miserabile, cui concessum erat denique semel mori, cum Iroquœos incessit metus ne, si P. Isaacum et Hurones omnes trucidarent, grave bellum et inexpiabiles inimicitias susciperent adversus Gallos, quorumi
fortitudinem et arma non ita pridem quidam ex ipsis pulsi cœsique senserant. Re in deliherationem vocala decretum ut Gallis parceretur : ex Huronibus très delecti, qui lentis ignibusabsumerentur, ceteris usura vitcK concessa, parati confestim Huronibus rogi. Discedentes consolatus novissimis verbis sacerdos illud è Paulo Apostolo saepius inculcavit : Recogitate eum qui talem siistuuilt a peccatorihus adversiun semetipsu/n contradictionem. Hebr. C. 12. Eustachio Ahatsislario, uni è tribus infelicibus victimis, absoiutionem peccatorum nominatim impertiit, cum eam ille oculis in cœlum ex condiclo sublatis expetiisset.
Fuerat ille P. Isaaco addictissimus, quem tanquam suum in Christo parentem venerabatur, et quoties ad novum aliquem cruciatum Pater deposcebatur, sive ungues avellendi, sive frustuarium excipiendum, sive quid aliud ejus generis pararetur, aderat continuo Eustachius, rogabatque tortores immanissimos ut omisso sacerdote, sœvirent in se unum. Peculiari modo vocatus ad Fidem miros in ea progressus brevissimo tempore fecerat. Nondum socielatis homines pedem in Ganadam intulerant, cum gravia quaedam pericula reputans, è quibus evaserat, cogitare cœpit non suis viribus, aut industria sua, partam sibi salutem et incolumitatem, sed ope cujusdam potentioris Genii, cujus in manu vita mortalium felicitasque sita esset. Ubi vero disserentes de Deo rerum omnium procréa tore ac rectore Patres audivit, omnino sibi persuasit illum ipsum esse, cui accepta referre omnia deberel. Hune invocare, illi se commendare, ab illo quicquid aggrederetur auspicari vehementius institit.
Ac sane vix credibile est quot bellica facinora, quanta felicitate ediderit. Gum ante menses paucos ductaret Hurones non plures quinquaginta, inciderat in Iroquœos trecentos. Fudit omnes ac fugavit. ^Etate proxima superiori, cum lacum ingentem trajiceret, qui Hurones ab Iroquœis dirimit, conspexit cyrabas com plures vulgaribus majores in se citatis remis invehi. Trépidantes socios fugamque circumspectantes accendit ad pugnam, et in hostes recta duxit. Ipse in primam quœ occurrit cymbam insiliens, arrepta securi caput unius diffindit, duos pnecipites deturbat in flumen. Mox in medios ruens hostes promptissimum quemque mactat, tanto ceterorum terrore, ut cuncti fugam arripuerint. Victor in fluvium se demittit ac duos illos a se in profluentem dejectos capit abducitque. Ad hanc fortitudi-
nis bellic.e laudem accedebant aliae multae, ingenii, hiimanitatis, liberalitatis, prorsus ut nihil desiderares nisi religionis verae professionem. Hanc retardabat quaedam in retinendis patriae superstitionibus pertinacia : Quam exuere conatus operam diligentiorem erudienti sacerdoti dédit ac demum cœlesti gratia uberius infusa, fidelium cœtui additus est pridie Dominicae Resurrectionis. Vix menses deinde sex in vivis superfuit, quibus omnes christianae perfectionis numéros videtur explevisse, curaulumque beneficiis divinitus acceptis, heroica multarum horarum in lentis ignibus patientia féliciter addidisse.
Dum illi très Hurones deflagrant, reliqui cum Gallis abducuntur in Iroquœorum, a quibus fuerant capti, pagum. Mos est non Iroquœorum modo sed finitimarum longé lateque nationum; ut quorum captivorum vitœ parcitur, ii adscribantur in aliquam indigenarum familiam, ut vicem locumque suppléant alicujus ex eadem familia, qui aut captus fuerit ab hostibus, aut in acie ceciderit. Sic jacturam suorum consolantur. Porro captivus ita cuipiam familiîE velut insilus, in ejusdem famili.e [)otestate ac manu est, ac durius humaniusve habetur prout fert eorum quibus addicitur natura vel voluntas. Ad hune modum distributi certas in familias Galli Huronesque miseram dominis crudelibus servitutem servire cœperant, cum subito illorum vita rursum in discrimen ingens venit. Montemagnius, Ganadae gubernator, moliebatur arcem ad compescendos Iroquœorum impetus, quam Richelaeam de Gardinalis Richelaei nomine appellavit. Illi hoc veluti frenum indignati concurrunt ut arcem evertant. Agmine tripartito per sylvas et noctem invadunt Gallos instantes operi. Jam munimenta prima perruperant, cum dux audacis turmae, proceritate corporis et capitis ornatu, quod lato praecinctum torque, ex lapillis versicoloribus confecto, gerebat, conspicuus glande plumbea exanimis sternitur : duo praeterea proceres caesi, plerique vulneribus debilitati. Geteri fuga dilapsi, et accepta clade ferociores in patriam se recipiunt. Fremere vidèlicet, Gallosque ad necem deposcere : non alias justius inferias mitti posse manibus suorum ad Richelaeam arcem interfectorum : nec amittendam ulciscendae injuriae occasionem. Hœc vociférantes parant rogos, secures expediunt, diem et locum exercendie carnificinae destinant.
Batavi de redimendis captwis agunt. — Hic admirari licuit mirificam Divina3 Providentiio vim ad suorum famulorum salutem excubantis. Batavorum fines ab isto pago distabanl circiter bidui. Manavit ad illos fama captos ab Iroquœis Gallos in summo versari periculo. Legationem adornant. Reposcunt Gallos, pretiura redimendis idoneum ofFerunt. Enim vero magna Iroquaeis injecta dubitatio, quia fœdus et amicitiam alere cum Batavis summopere studebant. Cogitur conciliiim. Scinduntur animi studia in contraria. Gallos Batavis donandos, ne accepto quidem redemptionis pretio, multi censent : alii reducendos Kebeccum ; sic ineundam communiter et a Batavis et a Gallis gratiam. Alii ferociores supplicium de captivis sumendum contendunt, id pertinere ad nationis gloriam, et ad sarciendam nuper acceptam cladem omnino necessarium : Batavos facile placatum iri. Vicit haec sententia, quia plurium, et pejorum. Ergo ut Batavis utcumque satisfacerent, renunciant inclinare muitorum sententiam ut Galli remittantur ad suos, nihil esse quod Batavi sint de illis soliciti, Kebeccum propediem reducendis. Nihil volebant aliud Batavi. Quaraobrem legatione functi discessere. Soluti metu Iroquœi Gallos sic paulatim è medio tollere constituunt ut quam minino tumultu res ageretur. Ita necem.illorum in casum aut privatas aliquorum inimicitias facile conjiciendam, nulla publica invidia.
Non longam interposuere moram, quin deliberata perficerent. Redibat sub vesperam in pagum P. Isaacus Jogues cum Renato Goupilio, et coronam B. Virginis alternis recitabant, cum barbaros adventare duos vident. Eorum unus ad Goupilium accedens securim, quam veste abditam gerebat, in ejus caput impelu tanto librat, ut semianimem ac sacra JESV et MARIEE nomina ingeminantem dejecerit. Illico procumbit in genua P. Isaacus, et nudum sicariis caput offert. Verum jubetur surgere ac metu parcere, quia, inquiunt, alteri familiae mancipatus es, a qua nulluni interfîciendi tui mandatum habemus. Surgit, et ad amicum suo sanguine innatanlem accurrens ei peccatorum absolutionem novissimam impertit adhuc palpitanti. Quo animadverso percussores geminato ictu, jacentem confecerunt. (3 Kal. octob. 16k2.) — Vir erat candidissimis moribus, pietate in Deum, humanitate in omnes, patientia in adversis rébus, singulari. Artem curandorum vulnerum egregiè callebat, quam chirurgicen vulgo vocant.
Totum se nostris regenduin permiserat, operaraque suam juvandis neo[)hylis, inter|)osita voti religione, dicaverat. Causa necis ipsi allatae hœc prœ ceteris proditur. Sanctœ crucis signum manu duxerat in pueri fronte. Id observans senex cujus in tugurio et potestate versabatur, maleficium credidit, ac nepoti suo praîcepit, ut Gallum hune interimeret. Magum plerique suspicabantur, et venificum, propter orandi consuetudinem. Annum quintum et trigesimum decurrebat.
JErumnse P. Isaaci inter harbaros. — P. Isaacus in suum reductus pagum servitutem iis aliquandiu servire [>errexit quibus addictus erat. Eos in sylvas cogebatur sequi per altas nives et acerrima frigora seminudus, cum venationi darent operam. Ibi narrât parum abfuisse quin famé confectus interiret. Non deerant plerumque carnes, sed eas attingere sibi nefas duxit, qui erant daemoni libataî. Nam quoties ad sumendum cibum accingebant sese, prodibatin médium nescio quis, etpartem carnium lautissimam quamque decerpens, eum, qui toto in cœtu maxime longaevus, orabat, ut bene cibis precaretur : En, Aïteskui (hoc illorum numen erat) has tibi carnes offerimus, rogamusque signifiées nobis quo degant in loco cervi, eosque agas in noslra retia. Deterritus hac impia consecratione P. Isaacus, decrevit emori potius millies quam profana degustare fercula. Radicibus arborumque baccis segrè vitam sustentavit. Inde aliud etiam accessit incommodi, quod hanc abstinentiam interprétantes numinis sui contemptum et contumeliam, atrocissimum odium in veri Dei famulum conceperunt, et si qua in eum adhibuerant hactenus humanitatis officia, penitus denegarunt.
Neque par tôt aerumnis potuisset esse, nisi Deus famulo suo piam et misericordem viduam, ut quondam prophetœ, paravisset. Obierat feminœ in pago primariae filius. Haec ut consolaretur dolorem suum, P. Isaacum in Filium adoptavit, in eumque maternam deinceps benevolentiam et curam induit. Ejus ope ac studio valetudinem paulum recuperavit, eumque suppeterent non maligne ad victum necessaria, totum se conlulit ad perdiscendara gentis linguam, magna spe ingentis cujusdam fructus ad salutem animarum. Quippe in hoc tugurio non modo iilius pagi, sed etiam totius regionis concilia habebantur. Cum primum bal-
butire poluit, caj)ita Fidei cœpit ingerere confluentibus ad concilium primoribus. Ac vicissim illi rriulta cupide sciscitari, quanta esset magnitudo solis, unde ruaculœ quas in Lunœ quasi facie cernimus, terra? ambitus quam late pateat, cur mare statis intervallis accedebat recedatve, aliaque generis ejusdem. Quibus cum praeclarè satisfaceret, odium sensim amore ac veneratione mutabant. Sed his ille non contentus, rudes animos a rébus creatis ad procreatorern paulatim traducebat : ab eo raundum conditum et redemptum : mortales eidem in coelis fruendo natos, viara ad hanc felicitatem consequendam non esse aliam, atque verum numinis unius veri sempiternique cultum. Illum, quem nomine Aïteskui colerant, spiritum esse nequam, rebelle Dei mancipium, hoslem generis humani. Perculsi rerum admirabilitate obstupescebant : nec pauci, pra^ter infantes plurimos, morbo ingruente sunt baptizati. Jam P. Isaacus impune pagos oranes circurncursabat, patebant illi omnium aures, omnescasae. Unara dum praeteriret, vocari se audivit. Subit. Jacebat aeger intus, qui simul atque Patrera conspexit, quaesivit num se nosset. Neganti, Ego ille sum, inquit, qui dum captus es primum, vincula laxavi, quae te tam arctè stringebant. Ego vero, subjecit Pater, et gratiam habeo, et vincula, si vis, tua, meis istis longé graviora, solvam, teque in libertatem filiorum Dei vindicabo. Ingressus in hune modum de sacro baptismate loqui, auditur placide. Quid multa ? Crédit aeger, docetur uberius ; regeneratus, paulo post pie moritur.
Ecce autem novum periculum. Iroquaeorum manipulus militatum abierat. Spargitur rumor omnes captos ab hostibus aut necatos esse. Propinqui ad placandos interfectorum mânes, P. ïsaacum neci destinant. Ac trucidatus re ipsa fuisset eo ipso die, quo Ghristus Jésus pro humani generis salute piafularem sese Patri victimam obtulit, nisi rumor contrarius, el verior, nullo tamen, qui deprehendi potuerit, auctore certo sparsus moram crudelibus consiliis attulisset. Adfuere bellatores laeti et incolumes, cum captivis duobus et viginti. Pagus a mœrore ad hilaritatem traductus, sacerdos periculo et metu solutus est. Divinae Providentiae nutu ad serapiternam salutem captivis afferendam servatus videbatur. Viri quinque tantum erant; reliqui septemdecim pueri vel mulieres, turba inibellis atque innoxia. Ac ne
viri quidem ipsi hostes Iroquaeorum, nullum enirn bellum ante cum iis gesserant, ab illis longé disjuncti.
Sex captivas jamjam concremandos haptizat. — Sermone ignoto utebantur. Hinc difficultas major eos erudiendi, et ad baptismum adducendi, quo curas omnes et conatus P. Isaacus intendebat. Nec multum dabatur spatii, jam enim insontes victimas dirœ neci crudelitas Iroquaea et ingluvies addixerat. Discruciabatur sacerdos animarum sitiens, quod ab œterno exitio vindicare miseros non posset, sermonis inscitiâ. Gestu, nutu, alloquitur, addit nutibus varias voces, è discrepantibus, quas norat, linguis depromptas. Algonquinum vocabulum, quod temere cum aliis jaciebat, exceptum est ab uno è captivis. Respondet Algonquinicè. Lsetus majorera in modum Pater ubi eum Algonquinam tenere quoque linguam cognovit, quam ipse callebat, usus est illo interprète ad alios erudiendos. Capita Fidei praecipua volentibus iradit, ac sanguine Redemptoris dealbatos ad accipiendam immortalitatis stolam eo ipso die praeparat quo Christo reviviscenti partam de morte victoriam Ecclesia gratulatur.
Per ferias sacrae Pentecostes alius captivorum globus eumdem in pagum est perductus. Viri statim deduntur neci, neque iis attenta sacerdotis experrecti caritas defuit. Feminas solebant ad opéra domestica reservare, nunquam in eas hactenus saevitum. Nescio quid causae tune incidit cur unam flammis devoverint. Portasse, quod ejusmodi sacrificio placandum dœmonera quispiam somniasset. Sane dum vivam videntemque concremarênt, ut cuique corporis parti faces aut candentia ferramenta imponebant, exclamabat infaustus prœco : Hanc tibi victimam adolemus Aireskue; Sis bonus o! et felix tuis, victoriamque pugnantibus annue. Ad eam per medios ignés arrepsit Isaacus, nam ut antea ipsam alloqu%retur, potestas nulla fuerat. Semuista calicem aquae frigidœ petiit. Pater in occasionem imminens scyphum aquae dédit sitienti, et cum baptismo fontem aquœ salientls in <^itani œtêrnam.
Ad hune modum egregius sacerdos in ipsis vinculis, quibus jacebat constrictus, barbaros donabat libertate liliorum Dei, neque ullum de iis bene merendi praetermittebat locum, a quibus sese levi momento, si cujus libido ita tulisset, aut si quod somnium incidisset, necandum videbat. Gravissimum adiit péri-
culum exeunte Julio ejusdem anni MDGXLIII. Parantibus excursionem in Gallorum fines Iroquaeis, unus ab eo litteras ad Gallorum Duceni commendatitias rogavit, credo ut illis fretus meliori esset conditione, si caperetur in acie; vel potius ut aditum ad Gallos nactus aliquid moliretur doli ac sceleris. Pater ita commendavit hominem, ut simul Gallos de hostium insidiis et consiliis admoneret, ne perfidse genti facile lidem haberent, et ^contra vim seque ac dolos exubarent. Iroquaîi litterarum fîducia propius ad arcem Richelaeam subeunt, rati se tanquara amicos a Gallis excipiendos. Praemittunt istum è suo agmine cum epistola commendatitia : qu83 simul atque lecta fuit, datus est in vincula tabellarius, displosa in Iroquaeos rei eventum prsestolantes in naviculis, tormenta bellica. Diffugiunt trepidi, relicta in metu ac fragore navicula cum armorum parte. In patriam reversi clamant se a sacerdote proditos, conscriptàs ab illo in perniciera gentis litteras, dedendum neci caput inimicum, et pœnas scelerato à sanguine repetendas. Nec morae quicquam infercessisset, si tune adfuisset in pago, ubi degere consueverat. Paulo ante discesserat ad stationem quamdam Batavorum, inde transilurus in Iroquaeorum quemdam pagum, ut cremandis aliquot Huronibus captivis baptismum, si qua posset via conferret.
Dum ad necem conquiritur, afflavit rumor Batavos, de quibus haud ita pridem optimè meriti erant Galli; quippe vetuerant ne Hurones in eos, ubicumque occurrerent, sœvirent, aut in ipsorura linibus aliquid hostile molirentur. Memores hujus humanitatis Batavi P. Isaacum faciunt de periculo, quod imminebat illi, certiorem, et hortantur ut Iroquaeis quorum in comitatu erat, elapsus, instructam in littore proximo navim conscendat, ac vêla in Galliam (nam eô solvebat navis) faciat. Stationis Batavicae prsefectus ipsi obligat fidem suam fore ut eum Rupellam aut Burdigalam tutô deportandum curet. Pater noctem ad deliberandum petHt, stupentg praefecto dubitare illum cunctarique in tanto discrimine. Postridie mane ad praefectum reversus, quam non extimescam Iroquœorum ignés, inquit, intelligere potuisti vel ex eo quod in deliberationem vocandum putaverim num occasione uterer, quam tua mihi humanitas obtulit. Sed quoniam ratio lexque Divina vetat ne nos in periculum temere conjiciamus, neque ulla in barbares, quorum saluti me devovi, redundare utilitas ex mea
nece potest accipio quod ofFers, navim vestram coiascendarri, YÎtamque me vobis debere, dum vivam profitebor. Navigationis sumptus, et quicquid mea causa erogabitur, persolvam statim -atque littus Galliciim attigero.
Movit ea oralio Praefectum, et eos, quos in consilium adhibuerat. Spondent omnes si navim semel conscendat, tutum et incolumem fore. Gonsederat P. Isaacus cum Iroquaeis aliquot, comitibus et custodibus suis, piscatum profectis, ad fluvii ripam prope stationemhanc Batavorum. Dabo operam, inquit praefectus Batavus, ut ad ripam prinsto sit noctu cymba, quœ le dilapsum «xcipiat. His ila constitutis noctem cum istis piscatoribus transe- ^it in horreo villœ Batavicae, vigil et in omnem diffugiendi occasionem imminens. Sopitis omnibus evadebat, cum soluti villae canes impetum in eum faciunt. Graviter a molosso vulneratus recipit se trépidé in horreum, seque velut ad somnum componit, sed Iroquaei latratibus canum excitati, et id quod erat suspicati, muniunt vectibus ostium seque propius illi admovent, ne quâ •elabatur. Desparabat fugam, seque totum Divinae Providentiae permittebat. Appetente luce subiit in horreum villicus, quem ubi videt, leniter assurgens nutu monet, ut contineat canes, sic «lapsus et haerentem in vado molitus œgrè cymbani, inde ad navim evadit. Hic magna inter nautas orta disceptatio. Erant qui negarent accipiendum ; adfuturos procul dubio Iroquteos, et «aptivum suum repetituros : non irritandam esse barbaram gentem et fœderatam. Alii contra clamitabant indignum facinus si dederelur homo innocens immanissimorum hostium crudelitati, qui ad Batavos, tanquam ad asylum perfugisset : datam esse publicam fidem, nefas ipsam violari. Altercantibus visum posse conciliari sententias ita, si abderetur in latebras, ut oculos ac diligentiam investigantium Iroquaeorum fugeret, si forte accédèrent ad navim. Id ubi stetit, demittunt ilium in imam navigii partem, quo sordes omnes confluunt, et ubi mephitim letram nulla sahibris aura discutit. In hoc fundo biduum permansit, loci fetore propemodum enectus ut singulis horis animam acturus Tideretur.
Batavi vindlcant illum in libertatem, et in Gallium déportant. — Intérim adest novus hostis, evangelii Galviniani praeco, et haereseos minister. Nunciat venisse Iroquaeos, et repetere capti-
vum quem scirent apud Batavos abditum : ni actuturn dedatur, minari se flammain tectis injecturos, armentis agrisque stragem illaturos. Immolandum publicae rei ac nécessitât! unum, licet insontis, caput. Ita videri pricfecto Batavici pr.esidii. Reclamant acriter nautœ ; nunquam se commissures profitentur ut eripiatur sibi qui suam in fidem se contulerit. Audiebat hœc Pater, et è suo erumpens cavo illas Jonœ voces usurpavit, si propter me te/npestas orta est, prnjlcUe me in mare. Mox amplectens ministri manum, Duc, ait, quocuraque lubet, sequor, et cum illo ad Batavorum stationem recta pergit. [Die 30 Augusti I6k3.) Ut ilium aspexere seminudum, languentem, a?rumnis confectum et famé, subiit omnes commiseratio : tnm etiam adrairatio virtutis et patientiaî, ac Iranquillitatis in tanta calamitate. Primum illud curœ fuit ut lateret. Ejus occultandi cura seni avaro data. Ab eo disjectus in apothecam seu cavum quendam, in quo lixivia fiebat, ibi diebus multis haesit, aridi panis frustulis parce datis aegrè victitans, et frigida grave olente, quam senex octavo quoque die in vas olidum conjiciebat. Hinc efFerre pedem vetabaturne veniret in conspectum Iroquieorum, identidem eô commeantium, abripiendus procul dubio et lacerandus. Jam enim de latebris inaudierant, jam illum spe devorabant, et minas praefecto Batavico, atque arma intentabant. Furentes mulsit ostentato auro ; cui nihil resistit etiam apudbarbaros. Goncertatum aliquandiu de redemptionis pretio. Gonventum est in trecentos circiter nummos. Persoluto pretio impositus in cymbam [Die 5 novembr. 16k3) et in Gallica provectus littora, primum Rhedonas exeunte Decembri anni MDGXLIIl, denique Lutetiam incolumis tenuit : ad eosdem Iroquaeos, et eadem pericula anno vertente rediturus. [Maioy iôkk.)
Liber xïii Partis vi Historli: societatis Jesu Res gest/E in Canada a P. Juvancio.
Captivité du P. Bressani
P. Josephus Bressanius ah Iroquœis capitur. — Interira soliciti Patres Kebeccenses de sociis ad Hurones profectis, de quibus perdiu nihil auditum fuerat, tentandum ad illos iter putaverunt. Difficilem provinciam recepit in sese P. Franciscus Josephus Bressanius, Ilalus, ante biennium advectus in Canndam, vir ingentis animi, et cuilibet labori ac periculo par. Mos erat Iroquaeis excurrere ad solita latrocinia, cum prinium œstas nivibus solutis recludebat itinera : Bressanius prœvertendum ratus dat se in viam, cum adhuc horreret humus gelu V. Kal. Maias MDGXLIII. Comités adscissit sex Hurones quorum quatuor Divinae legis uberius percipiendse studio Kebecci per hyemem constiterant, et adolescentem Gallum. Jam fere locum periculi plenissimum evaserant, et ad insidias hostiles opportunum, cum una ex ipsorum cymbulis illisa cautibus frangitur. Emersei'e cum sarcinis vectores. Mora tamen eodem in loco, dum navicuhi reficitur, est necessario facta. Per hanc stetit quominus fluviolum tempori trajicerent, qui si fuisset transmissus mature prœteriissent, ab hostibus minime deprehensi.
Dumcunctantur, Huronumaliquisferream displosit fistulam, ut sylvestres anseres transvolantes dejiceret. Eo sonitu excitati latentes in vicinia Iroquaei triginta struunt insidins post linguam terrae, quaeprogredientibus Huronibus flectenda erat. llluc ubi pervenit P. Bressanius, ut ejus navicula ceteris prœiverat, videt cymbas très in suam recta ferri. Non erat resistendi locus, itaque deditionem ultro facit, et ab Iroquaeis capitur una cum duobus, qui vehebantur eadera cymbula, comitibus. Hurones reliqui cum
