‹ Lettres de Louis XI, roi de France, publiées d'après les originaux pour la Société de l'histoire de France (volume 2)Chapitre 10 sur 83 · On trouve ailleurs ce nom écrit de Clers ou Cleers · texte numérisé non relu

On trouve ailleurs ce nom écrit de Clers ou Cleers

bulles et provisions que nostredit Saint Père le pape lui a sur ce données et octroiées, vous le faictes et souffrez joir et user pleinement et paisiblement de ladicte chanonie et prébende, et des fruis et revenus d'icelle, ainsi que de ce nostre dit Saint Père le pappe nous a instamment requis ; et en ce faisant vous nous ferez très singulier et agréable plaisir, et en aurons tousjours vous et voz affaires en nostre plus singulière et especialle recommandacion. Donné à Arras, le xxnn® jour d'avril.

 noz chers et bien amez les doyen et chapitre de l'église de Saint Maurice de nostre ville d'Angers.

MCXXVII.

AU GRAND MAITRE (d.).

Cambrai, 28 avril 1478.

Accusé de réception de sa lettre; son intention d'aller le remercier « au giste en personne; » mise en marche de son artillerie par un autre chemin ; ordre de ne laisser circuler personne pour ne pas éventer le bruit de sa venue, et surtout de se défier des c femmes qui viennent pour les prisonniers, i — (Orig. Bibl. nat., Ms. fr. 2898, fol. 29. Publ. par M. le comte H. de Ghabannes, op, laud., Preuves, II, 435.)

Mons' le grand maistre, j'ay reçeu voz lettres. Je vous iray demain remercyer au giste en personne. Mon artillerie s'en va par l'autre chemin. Je croy que vous en orrez bien des nouvelles; mais je vous prie que s'il vous vient ne trompetes, ne beraulx, ne autres messages, que vous ne les laissez point aler, affin que ilz ne soient point avertiz de ma venue, et adieu. Ëscript à Gambray, le xxviii* jour d'avril.

Donnez vous bien garde des femmes qui viennent pour les prisonniers et d'autres messages, et que rien n'eschappe.

LOYS

J. MfiSHE.

À Mons'^ le grant maistre.

MCXXVIII.

A l'EUPEREUR FRÉDÉRIC IV (V.).

Le Quesnoi, avril 1478.

Accusé de réception de la lettre de l'Empereur; injustice des accusations qu'elle contient; protestations du respect du roi pour les droits de l'Empire; son étonnement de ce que, dans la situation critique de la chrétienté, l'Empereur ait pris parti pour la fille du feu duc de Bourgogne, ennemi avéré du roi, convaincu par lui du crime de lèse-majesté, et dont les états, soit comme apanage, soit en vertu du droit de confiscation, doivent revenir à la couronne; injustice des attaques du feu duc de Bourgogne contre le duc de Lorraine, allié du roi, et contre le duc de Ne vers; intérêt de cette querelle pour le fils de TEmpereur seulement, et non pour l'Empire; justification de l'entrée des troupes françaises dans Cambrai, qui avait pris parti pour les ennemis du roi ; son intention d'user des droits que lui confère sa qualité de châtelain et garde de ladite ville ; désaveu de l'ordre à lui attribué d'arracher les armes impériales et de les remplacer par les armes royales, ce qui ne s'est fait qu'à son insu ; illégitimité des prétentions de l'Empereur sur la Franche- Comté; hostilités des habitants du Hainaut, qui ont motivé l'invasion de leur pays parles troupes françaises; intention du roi de vivre en paix avec Maximilien d'Autriche et sa femme, le jour où ils respecteront eux-mêmes ses droits. — (Copie du temps. Bibl. nat., Ms. fr. 10187, fol. 156. Copies modernes. Ms. fr. 6985, fol. 111, 'et Dupuy 751, fol. 90. Publ. par D. Plancher, Histoire de Bourgogne, t. IV, Preuves, GCGGI.)

Serenissimo potentissimoque principi Friderico, Romanorum régi, duci Âustrie, fratri et consanguineo

nostro carissimo, Ludovicus, Dei gracia Franoorum rex, salutem et fraterne dilectionis affectum. Serenitatis Yestre lîtteras attuHt nobis heraldus vester, quarum verba, ut perpendimus, satis in nos invebere equissimique nostri juris sinceritatem offuscare, et occurrentium inter nos turbinum nobis culpam ascribere nituntur. Primum quidem fraternitatis, amicicie et confederacîonis inter divos Romanorum et christianissimos Francorum reges dudum contracte violatores, in romanumque imperium actemptasse, et aliqua ipsius jura et dominia occupasse Yestra Serenitas nos arguit, quod utique nunquam in mentem nostram venit, nec ullo unquam pacto contra romanum imperium insurgere, aut suorum jurium turbatores nos constituere voiuimus, neque volumus; quin ymo sanctissimi Karoli magni, et aÛorum progenitorum nostrorum Romanorum regum, a quibus imperium ad modernos imperatores collapsum est, confederacionum quoque et amiciciarum ab ipsis pro suis successoribus Francorum regibus cum Imperio contractarum memores, eas perpetuo tenere et inviotabiliter observare, imperialibusque juribus, quantum poterimus, auxiliari et favere animi nostri semper fuit, atque, tum pro dignitatis imperialis honore, tum etiam propter illam antiquam amiciciam, que inter Francorum reges christianissimos et Yestram illustrissimam domum Âustrie hactenus semper extitit, vobiscum, tanquam cum bono fratre, amico et consanguineo vivere sperabamus, nec vobis aut fîlio vestro Maximiliano duci, consanguineo nostro, ulla unquam a nobis antehac illata fuit injuria, nec suscipiende querele contra nos causa vobis data. Quamobrem non admirari non potuimus, cum hoc tempore,

quo religionis chrîstiaDe populus tanta infidelium oppugnatione concutitur, quo boni, ydonei et legîtimi imperatoris debitum est fidei catholice tantisper nunc oppresse suocurrere, pacenique et amiciciam inter christiaDOs principes componere, ut ex eorum unitate, ad populi christiani defensionem et infidelium expugnationem fortiores et promptiores habeantur, Serenitas Yestra, non considerata necoessitate fidei, et omnibus, que strenui Imperatoris ofïicio incumbunt, retromissis, injustissimam contra domum Francie, que semper de Imperio bene mérita fuit, querelam nedum suscipere, sed quasi ex industria comparasse Yolueritis; et maxime illius defuncti ducis dudum Karoli Burgundie, qui sicut nobis, de bis que tenebat in regno, ita etiam vobis, de bis que sub Imperio extra regnum possidebat, semper rebellis et inobediens, et bellis et sedicionibus totum imperium, et regnum labefecerat, quem pluribus nostris patentibus litteris et nunciis infidelem et reum leze magestatis, ipso vivente, quicquid vestre littere protestentur, fedmus publicari ; cujus nostri juris et querele justicia adeo notoria est, ut nulla possit tergiversatîone celari. Gum enim de terris et dominiis, que ipse dux Karolus, dum viveret, tenebat, aliqua per mortem ipsius, tam jure appanagii Francie, cui nunquam femine succedere possunt, quam pluribus aliis justis titulis nobis obvenerint, etiam si nuUum contra nos crimencommisisset; alia etiam jure confiscacionis, et alia aliis titulis, nobis et corone nostre légitime pertineant, omnium quoque, que in regno tenebat ipse et omnes predecessores, nostri et predecessorum nostrorum vassalli et subditi extiterunt, fidelitatemque et obedienciam

nobis et corone nostre exsolvere et observare ac suprême nostre curie parlamenti nostri respondere et parère tenerentur, filia sua, in nos et jurium nostrorum graveni injuriam et prejudicium, ea omnia inobedienter et injuste tenere, contra nos, supremum dominum suum, conata est, armatosque plurimos in villis et opidis appanagii nostri, et aliis etiam, aliunde quam jure confiscacionis, nobis pertinentibus, introduxit,' seu introduci fecit, ex illis contra nos, regnum, gentes et subditos nostros in guerram et bostilitatem notorie insurrexit, nova infidelitatis, rebellionis et inobediencie crimina veteribus sui patris criminibus accumulans ; quarum occasionererum, post data rescnpta et mandata nostra, secundum quod justicia suadebat, ex deliberatione principum nostri sanguinis, plurimorumque procerum et nostri magni consilii et aliorum regni nostri proborum et sapientum virorum, illuc^ nos personaliter transtulimus, non querentes bella, sed tantum repetere nostra, et nostris, ut justum est, regalibus gaudere juribus, qûemadmodum ex juramento in coronacione nostra prestito abstringimur. In quibus omnibus censeri non possumus aggressores, cum bellum, nisi inviti, paraverimus, solum contra illos, qui prius bellum et armatas contra nos instruxerunt, qui jura nostra et corone nostre inobedienter detinent, usurpant, aut usurpantibus favere et auxiliari nituntur. Nec treugarum, vivente defîincto duce Karolo, initarum tractatus bis juribus nostris quicquam offioere potest; non enim in illis treugis actum unquam fuit, quod juribus appanagii Francie, et aliis que per ipsius Karoli mortem, jure successorio et alias, nobis et corone nostre obventura erapt, ipsarum treugarum

40 LETTEiES DE LOUIS XI.

medio privaremur, nec ex ipsis treugis hoc unquam potuit intelligi. Quatre, si ea que nobisjure nostro juste et légitime per mortem ipsius obvenerant, ad manus nostras reducere voluimus, et ipsa filia armis et violencîa impedierit, et in his et aliis adversus nos hostem se notorie declaraverit, treugarum infractio sîbi, non nobis, debebit imputari, et in aliis contra eam, tanquam contra hostem con^redi possumus, et omnia, quecumque possidet, titulo et jure gentium debellare ; sed de ipsarum treugarum infinactione major adhuc ex parte defuncti ducis Karoli, dum viveret, causa subsistit. Ipse enim ab ipsis treugarum tractatibus evidentissime discessit, cum carissimum et dileotissimum consanguineum nostrum ducem Lotboringie, qui pro parte nostra in predictis treugis nominatim comprehendebatur, hostiliter usque ad mortem debellavit, suumque ducatum injustissime semel usurpatit, et iterum, cum mortem obiit, usurpare hanelabat. Patriam quoque et comitatum Nivernensem a nostra obediencia fraudibus et armis mollitus est'; super hoc cum pluribus pepigit, multiplicibusque aliis modis, tam per ipsum, quam per mandata, litteras suas patentes ipsas treugas infregit et infringi mandavit. Si banc igitur tam iniquam injustissimamque querelam contra christianissimam domum Francie Vestra sumpserit Serenitas, nullus sane mentis hoc pro juribus et utilitate Imperii hoc (sic) fecisse arbitrabitur, sed pro particulari filii et domus vestre commodo, de quo nichil

1. a Oudit temps [1473] les Bourguignons, par trahison et emblée, entrèrent ou pays de Nivernois et y prindrent les places de Monseigneur de Nevers, comme Laroche, Ghastillon et autres. » {Journal de Jean de Roye, éd. B. de Mandrot, t. I, 302.)

LETTRES DE LOUIS XI. il

ad Imperium attinet ; quin ymo bella, que bac de causa Yestra bis temporibus commovet Sereoitas, religioni cbristiane et Imperio sunt et in futurum esse poterunt plurimum nocitura; quod eadem Yestra Serenitas incoDsîderate preterire non deberet. Sperandumquippe erat, quod illud tantum spacium, quod a tempore erectionis Yestre ad Imperium usque nunc quieti et octîo dedistis, pocius pro coogregacione rerum pro deffensionefîdei et honore Imperii neccessariarum fuisset, quam ad querelas contra diristianissimos principes, et maxime contra christianissimam domum Francie comparandas. Ad hoc autem quod Serenitas Yestra de civitate Gameracensi conqueritur^, respondemus, quod si nullus ab ipsa civitate adversariis nostris datus fuisset favor^ aut guerra nostratibus illata, nichil penitus molestie habuissent ; sed cum, ut prefertur, pro juribus nostris conservandis, bellum aggredi coacti fuerimus, oportuit neccessarie, ut omnes, qui inimicis nostris favebant, ad manus nostras, pro tempore, nostre et gentium nostrarum securitatis causa, poneremus; ad quod nos coegit neccessitas evi-

1. Louis XI était entré en personne à Cambrai le 29 mai 1477. Suivant la Chronique Scandaleuse^ les ambassadeurs du duc d'Autriche lui cédèrent au nom de leur maître le comté d'Artois, Boulogne, Lille, Douai, Orchies, Saint-Omer c et autres villes avecques la duchié de Bourgogne entière, contre sa renonciation à Cambrai^ Quesnoy le Comte, Bouchain et autres villes. » (Édit. de Mandrot, II, 73.) Commines dit que Louis XI céda ces villes, parce qu'elles n'étaient pas du royaume, et que, de plus, elles relevaient de l'Empire. Cette affirmation, qu'il dit tenir du roi, n'est pas en désaccord avec ce que celui-ci dit dans sa présente lettre de ses droits de châtelain, de garde et de vicomte de Cambrai. (Voy. Commines, Mémoires^ liv. V, ch. zm.)

iS LETTRES DB LOUIS XI.

tandi periculi» non voluntas juribus impemlibus detrahendi; et si locum Imperatoris teDuissetatius, qui querelam nostre partis adverse in se et pro suo interesse particulari non susoepisset, apud ipsum profecto misissemus, ut Gameracenses a favore rebeltiuoi et inimicorum nostrorum et hostilitate nobis inferenda cohibuisset; sed non equum erat eum adiré judicem, qui notorie pars adversa videbatur. Nunquam tamen intentio nostra fuit, aut est, quicquam in eadem civitate Gameracensi contra jus Imperii querere; verumptamenS quia hereditario jure, a progenitoribus nostris in nos transmisso, castellani, custodes, vicecomites civitatis Gameracensis sumus, illoque jure deffunctus dux Burgundie, durante tempore impignoracionis, que sibi facta fuerat, usus fuit, cum illa impignoracio débite solula fuerit, illudque jus castellani et custodis ad nos redierit, illo uti voluimus, non in prejudicium Imperii, sed solum jura nostra querendo. Girca autem hoc, quod littere vestre dicunt Romanas aquilas atque imperialia signa nos in terrain fecisse deici pedibusque conculcari, et nostra loco eorum suffigi, nunquam hoc de sciencia et voluntate nostra factum fuisse comperietur, et cum ad aures nostras pervenit, quicquid de nostris signis appositum erat, auferri jussimus*.

Page 1