COMPROMIS

Noverint universi présentes litteras inspecturi quod , cum inter nos Hugonem Dei gratia episcopum et capitulum Vasatenses, ex parte una, et dominum Edwardum illustrem regem Anglie, ducem Aquitanie, et gentes suas in Vasconia, ex altéra, super justitia alta et bassa civitalis et districtus Vasatensis, regalia sive custodia bonorum episcopabum, sede Vasatensi vaccante, castris de Heremo et de Gaus, violenciis, et dampnis, et abis pluribus articulis, multe ardue controversie verterentur, etjam aliquamdiu perdurassent; nos, episcopus et capitulum supradicti , attendentesquod, tam propter fortem et duram cervicem et rebellionem subditorum nostrorum, quam resistenciam gentium dicti régis et ducis, prefata justitia, etiamsi in manu nostra more solito et antiquo existeret, nobis ad nullam utilitatem cederet, set ad bonus, et multo plus incomodi quam comodi apportaret, propter graves et insuportabiles nobis expensas quas occasione dicte justitie tenende et exercende, tam nos quam predecessores nostri bactenus feceramus, et adbuc in prosecutione causarum et contencionum bujusmodi incurrere habebamus; ac etiam occ.asione bujusmodi justitie, retroactis temporibus, multa mala et bomicidia contigerant et cotidie contingebant , et justitia quasi in nostris manibus deperibat, redditus et exitus ecclesie exinhaniebantur nec divinis officiis poteramus attendere, ut decebat, et non solum vicini set etiam subditi cornua contra ecclesiam erigebant; et in prosequeione ipsius justitie multo plus quam valet, nos expendere opportebat, nec sine cujusquam potencioris manu potei. 4i

ramus in dicta justitia dominari;perpendentes eciam manifeste , quod de pace et benevolencia prefati domini régis et gentium suarum , nobis et ecclesie nostre, quasi in sue ditionis medio constitutis , magna poterit securitas et tranquillitas et per consequens commoditates plurime, tam in personis quam in augmentis reddituum et aliorum conservacione jurium obvenire : deliberacione babita cum peritis , viam parare volentes, per quam possemus ad effectum bujusmodi devenire; nos episcopus et capitulum supradicti, et nos Bonetus de Sancto Quintino, arcbidiaconus de Mayniaco in ecclesia Lemovicensi , et Ravin undus de Ferrera , canonicus ecclesie Sancti Severini Burdegalensis , dicti domini régis et ducis clerici, et ipsius procuratores ad boc specialiter deputati, prout in suis litteris patentibus continetur, quarum ténor infei ius presentibus litteris est insertus , super premissis et omnibus aliis et singulis questionibus , controversiis et querelis que sunt , vel esse possunt , inter nos episcopum et capitulum ex una parte, et dictum clominum regem et ducem et gentes suas ex altéra , compromittimus alte et basse in reverendum patrem in Cbristo dominum Petrum Dei gratia episcopum Adurensem, et venerabilem et discretum virum magistrum Poncium de Insula, decanum Zanctonensem ; ita quod ipsi ambo concorditer, vel dictus dominus episcopus Adurensis solus, per viam et modum vendicionis, permutacionis , avocacionis, recognicionis, donacionis seu alterius cujuscumque concessionis et translacionis jurisdictionis et justitie alte et basse civitatis et dictrictus Vasatensis et aliarum possessionum seu jurium nostrorum, cum pecunia ad emendum redditus seu possessiones, et cum aliis juribus, libertatibus sive deveriis dicti domini régis et ducis, et per alias quascumque ordinaciones et composiciones de quibus viderint expedire, possint infra instans festum Omnium Sanctorum dictum suam compositionem, arbitrium seu ordinacionem tanquam arbitri , arbitratores seu amicabiles compositores, ordinare , proferre, arbitrari et pronunciare una vice vel pluribus, quocumque loco veltempore, die festivavel non festiva, stando vel sedendo, in scriptis vel sine scriptis, parte présente vel absente

licet non per contumaciam , omni figura judicii et juris solempnitate seu ordinc, in parte vel in toto, servatis vel penitus pretermissis; promittentes nobis ad invicem sub pena mille marcarum bonorum et legalium sterlingorum , solvenda a parte que dictum arbitrium, pronunciationem , compositionem seu ordinacioncm bujusmodi non servabit , parti premissa scrvanti et servare volenti , quod nos prefati episcopus et capituluni, appiobabimus, et ratificabimus, et servabimus : et nos predicti Bonetus et Raymundus, quod dictus dominus rex et dux approbabit, ratificabit, confirmabit, et observabit, et observari faciet, et mandabit, quicquid per dictos dominos episcopum Adurensem et decanum Zanctonensem concorditer, vel per dietum dominum episcopum Adurensem solum, super premissis et racione promissorum, fuerit dictum, arbitratum , pronunciatum, seu etiam ordinatum.

Ténor autem litterarum predicti domini régis talis est:

( 25 avril 1283. — procuration nu roi d'Angleterre à ses députés.)

Edwardus, Dei gratia rex Anglie, dominus Hibernie et dux Aquitanie , omnibus ad quos présentes îittere pervenerint, salutem. Sciatis quod nos dilectis et fidelibus nostris Johanni de Greilliaco, militi, senescallo nostro Vasconie, et magistro Boneto de Sancto Quintino et Baymundo de Ferrera , vel duobus ipsorum quos présentes esse contigerit, damus et concedimus plenam et liberam potestatem et spéciale mandatum componendi, concordandi , ordinandi , pacificandi et etiam compromittencli alte et basse, cum pena vel sine pena , sub forma de qua sibi videbitur expedire , pro nobis et heredibus nostris, cum venerabili pâtre Hugone episcopo et discretis viris capitulo Vasatensibus, super omnibus et singulis controversiis et questionibus bereditariis etaliis quibuscumque , que sunt et esse possunt inter nos et gentes nostras Vasconie , ex parte una , et prefatos episcopum et capituluni Vasatenses, ex altéra, promittentes nos ratum habituros et gratum quicquid per dictos procuratores

et attornatos nostros, vel duos ipsorum quos présentes esse contigerit, super premissis et singulis premissorum concedendo , remittendo, declarando, permutando, vel alias fuerit compositum , ordinatum concorditer, seu ab assumendis et eligendis arbitriis vel arbitratoribus, dictum, pronunciatum vel eciam arbitratum. In cujus rei testimonium bas litteras nostras fieri fecimus patentes. Datum apud Àlberconewey in Guandon, xxv die aprilis, anno regni nostri XI.

( i3 juillet 1283. — acceptation de ladite procuration. )

Et in testimonium premissorum , nos Hugo episcopus et capitulum supradicti pro nobis, et nos prefati Bonetus et Raymundus pro dicto domino rege, presentibus sigilla nostra duximus apponenda. Datum et actum apud Vasatum, ni idusjulii, anno Domini m° ce0 lxxx° tercio.

(l283. — JUGEMENT DES ARR1TRES.)

Nos igitur, episcopus et decanus arbitri sive arbitratores predicti, tranquillitati et utilitati dictarum partium quantum possimus providere volentes, ultra quamlibet pronunciationem et ordinacionem auctoritate dicti compromissi jam factam inter partes predictas, ordinamus et arbitrando proferimus quod prefati episcopus et capitulum Vasatenses possint emere ubi voluerint, in diocesi Vasatensi ducentas libras annui redditus in feodis et retrofeodis dicti régis et ducis ; et cum aliquam quantitatem dicti redditus emerint , super ea cum sua patente littera certificent senescallum Vasconie vellocum ejustenentem, ita quod, in hiis que per ipsos ementur de feodis et retrofeodis antedictis, sint salva dicto régi et duci servicia , et jura débita pro premissis, et alia deveria consueta.

Item quod si a prepositis de Vasato dicti régis et ducis, et episcopi et capituli predictorum, appellari contingat ad ipsum episcopum et alium , per dictum regem et ducem , vel senescallum suum

super hoc députa n du m , appelletur, et per ipsos appellaciones hujusmodi possint et debeant definiri; et quod ad definicionem et decisionëm dictarum apellacionum, sive fiant in causis criminalibus , sive in causis civilibus, dictus episcopus, velcapitulum, sede vacante, loco sui possit alium subrogare. Medietatem vero jurisdictionis et justitie temporalis de Vasato quam clictus rex et dux habebit, secundum aliam ordinacionem et pronunciationem nostram, ipse et successores sui nullo tempore aliènent, nisi archiepiscopo Auxitanensi vel episcopo et capitulo supradictis ; et si forte contingat ipsos episcopum et capitulum, vel suos successores, procedere ad alienandam illam ad medietatem justitie alte et basse civitatiset districtus de \asato, que pênes ipsos remanebit, vel ad transferendum in alium jus aliquod in eadem , seu ordinacionem aliquam de ipsa medietate ab aliquo faciendam , quod prefati episcopus et capitulum vel successores sui omnem alienacionem, translationem seu advocacionem hujusmodi faciant et transférant in prefatum regem et ducem, vel successores suos et non in aliquem alium, dum tamen idem rex et dux , vel sui successores pro dicta medietate , vel eo quod alienabunt de ipsa vel in ipsa, eisdem episcopo et capitulo recompensacionem intemporalibus faciant competentem, infra annum postquam hoc dicto régi et duci vel suo senescallo Vasconie fuerit presentatum ; quo anno elapso, licebit episcopo et capitulo alienare cui voluerint, etc. quo suam condicionem poterunt facere meliorem. Adicimus eciam quod prefatus rex et dux , per suos et dictorum episcopi et capituli procuratores, ad suam vel sui senescalli instanciam ordinandos, sumptibus suis requiri faciat a sede apostolica conlïrmacionem istius et alterius pronunciationis et ordinationis nostre; et eciam quantum in ipso erit, confirmacionem hujusmodi a sede apostolica si faciat optineri, pronunciacionem et ordinacionem presentem rex Anglie ratificabit et confirmabit per suas patentes litteras , et in animam suam faciet jurari. Quam pronunciacionem et ordinacionem prefati procuratores dicti régis et ducis, et magister Falquetus de Preyssaco, officialis Vasatensis, Petrusde Porquerio Vezalmensis, et G. Maurini Gamagensis

archidiaconus , magister Raymundus de Pompeiaco , Raymundus Arnaldi de Rama et Guillelmus Raymundi de Miromonte , canonici ecclesie Vasatensis , procuratores dictorum episcopi et capituli , cum litteris patentibus sigillorum ipsorum episcopi et capituli sigdlatis , omologaverunt ac etiam approbaverunt. Ténor autem procura tionis dictorum procuratorum episcopi et capituli sequitur in hune mo du m :

(a juillet 1283. — PROCURATION DE LEVÉQUE ET DU CHAPITRE DE BAZAS. )

Universis presentibus et futuris, Hugo Dei gratia episcopus et capitulum Vasatensis, salutem in vero salutari. Noveritis quod nos lacimus, constituimus et ordinamus certos et veros procuratores nostros Falquetum de Preyssaco , officialem Vasatensem , magistrum Petrum de Porquerio archicliaconum Vezalmensem, G. Maurini archidiaconum Gamagensem in ecclesia nostra , magistrum Guillelmum Ravmundum Arnaldi de Rama, ac magistrum Raymundum de Pompeyaco, concanonicos nostros, ad prosequendum negocium compromissi facti primo in reverendum patrem dominum archiepiscopum Auxitanensem , et in venerabilem virum magistrum Poncium , decanum Zanctonensem , et postea in reverendum patrem dominum Petrum Dei gratia episcopum Adurensem, et in dictum dominum decanum Zanctonensem , vel in ipsum solum episcopum , si dictum decanum abesse contingat; dantes et concedentes dictis procuratoribus nostris potestatem et spéciale mandatum proponencli ea que negocio viderint opportuna, audiendi prolationem arbitri , acceptandi, omologandi et omnia et singula faciendi que nos faceremus , si présentes essemus, ratum et gratum habentes et perpetuo habituri , nihilominus promittentes sub obligacione omnium bonorum nostrorum observare quicquid super dicto negocio compromissi per dictos procuratores nostros et cum ipsis extiterit ordinatum. Et bec omnibus et singulis quorum interest vel interesse poterit , significamus per has

patentes litteras, sigillorum nostrorum munimine consignatas. n idus julii, anno Domini m°cc° LXXx°tercio.

( l6 juillet 1283. — ACCEPTATION DE LADITE PROCURATION.)

In quorum testimonium nos episcopus et decanus, arbitri supradicti , sigilla nostra una cum sigillis dictorum procuratorum , presentibus duximus apponenda. Actum Burdegale, die veneris ante festum béate Marie Magdalene, anno Domini m. ce. lxxx. tercio.

(l283, 25 août. RATIFICATION DE l'ÉVKQI E ET L)( CHAPITRE, DE L ACCORD OU JUGEMENT