DONNÉE PAR MARIE STUART ET FRANÇOIS II AU MARQUIS D'ELBEUF
CETTE PIÈCE AURAIT DU ÊTRE PLACÉE TOME l'''^ , PAGE 68.
( Copie. — Musée brilannique à Londres , collection Cotlonienne , Caligula, B. IX, fol. 46. )
Motifs qui ont déterminé Marie Stuart et le Roi son mari à rappeler en France la Reine régente d'Écosse, afin qu'elle puisse rétablir sa santé gravement compromise.— Fureur croissante des troubles suscités en Ecosse par l'ambition des grands, qui veulent renverser l'autorité royale. — Nécessité de remettre, avant le départ de la Régente , le gouvernement de l'Écosse entre des mains capables. — Choix qui a été fait par Marie Stuart de son oncle René de Lorraine, marquis d'Elbeuf, qu'elle déclare son lieutenant-général en Ecosse pendant l'absence de la Reine sa mère. — Pouvoirs conférés au marquis d'Elbeuf d'employer toutes les mesures nécessaires pour maintenir les Écossais dans leur devoir de fidélité et d'obéissance ; de convoquer les Trois États du royaume ; de veiller à l'exécution de la justice ; de diriger l'administration des finances ; d'entretenir les relations avec les puissances étrangères ; de réprimer les révoltes ; d'accorder des remises de peines pécuniaires et corporelles , sauf le cas de lèse-majesté divine et humaine ; d'apposer le sceau de l'État sur les actes publics ; de diriger tout ce qui a rapport à la guerre , convocations militaires , inspections de places fortes, nomination et destitution des chefs, levées de troupes, discipline militaire; de sanctionner et de promulguer des lois, suivant que les temps et les lieux l'exigeront; d'ordonner les dépenses, de manière que toute quittance, signée de sa main et scellée de son sceau, soit admise dans les comptes des administrateurs du trésor public; en un mot, de représenter en tout et partout la reine d'Écosse et de faire tout ce qu'elle ferait si elle gouver-
nait en personne. — Promesse par Marie Stuart et François II de ratifier tout ce qui aura été fait par le marquis d'Elbeuf en vertu des présents pouvoirs. — Mandement aux Trois États d'Écosse, aux chefs du clergé, aux officiers civils et militaires et aux communes, d'obéir strictement au marquis d'Elbeuf comme lieutenant-général du Roi et de la Reine d'Écosse, et d'empêcher qu'aucun obstacle ou résistance soit apporté à l'exercice de son autorité. — Ordre de faire enregistrer ces lettres patentes.
De Blois, le 4 décembre 1559.
Franciscus et Maria , Rex et Regina Francie , Scotie, etc., omnibus présentes literas inspecturis, salutem. Cum dilectissima domina et mater, Regina vidua Scotiam regens , tanto valetudinis incommodo laboret ut brevi non videatur posse sanari, ac subinde expédiât ex celo Scotie , ubi nunc graviter egrotat , migrare in aliud habitudini sue convenientius , decrevimus , propter eximiam nostram adversus illam cum pietatem tum observanliam , ex Scotia in Franciam parumper revocare, tametsi nostris illic rationibus plurimum commodet, ut migratione ea animum non solum exolvat, sedetiam relaxetmolestissimiscuris et soliicitudinibus quibus multum conflictata est in magnis, diurnis ac nocturnis laboribus quos domi militieque suscepit in procuratione regni illius , qui etiam quotidie magis ac magis ingravescunt propter motus quos ibi nuper improbe concitarunt nonnulli ejus gentis proceres, dum, ambilione obsecati, contra obedientiam et fidem nobis debitam, nostram illic auctoritatem labefaclare atque sibi vendicare moliuntur.
Sed, quoniam necesse habemus, antequam illinc solvat , eo legare magnum aliquem et speciatum virum qui, ea absente, regnum Scotie nostro nomine
m RECUEIL DES LETTRES
adminislrcl, exploralum omnibus esse volumus, cum (le preficientlo huic lanto rei de'ibcraremus , nemincm magis idoneum occurrisse quam est Renatus Lolharingus, marchio Delbefi, avunculus noster, cum propter inlegritalem , moderationem , prudentiam , fortitudinem, ceterasque egregias virtutes que in eo ab ineunte etate perspecte sunt, turn quod omnium copiarum, quas in Scotiam transmisimus ac transmissuri sumus, summam ei credidimus, et quia, propter necessitudinem ac cognationem qua nobiscum junclus est, gratiorem fore ejus regni ordinibus et fidelîoribus region is habita toribus speramus.
His de causis atque aliis justissimis, hune marchionem Delbefi declaravimus et renunciavimus nostrum legatum seu vicarium in universo regno Scotie per absenliam nostre domine ac malris, cujus munere interim fungatur. Huic jus et potestalem dedimus continendorum popularium Scolie in officio, pace, Concordia, obedientia qua nobis jurejurando adacti sunt; convocandorum Trium regni Ordinum; cdicendorum comitiorum, ut nécessitas et temporis ratio postulabit; prospiciendi qua equitate jus dicatur, ac propterea presidendi juridicis conventibus cum placuerit , evocandi ad se reliquos magistratus et judices, imperandive que erunt officii ac muneris, ipsorum dextre obeundi , audiendi postulantium querimonias, medendi affliclorum incommodis, ut par erit; examinandi rationes erarii , bisque subductis ot initis, exquirendi que vectigalia, que tributa regnique proventus, quemadmodum vel remitti vel con-
servari vel augeri possint, qui siimplus faciendi 5 recognoscencli tabulas acceptorum et expensorum , ut intelligat qua integritate quaque sedulilate in liis versatum est; alque ea omnia ipsius arbitratu geri volumus, mandandi magistralus ordinaries et exlraordinarios quibus \oIet idoneis ac probatis; item sacerdotia, cum eorum possessio caduca et vacua fuerit, exceptis abbatiis et episcopatibus, de quibus mortuis dominis nos cerliores faciei , ut eorum qui sufïiciendi erunt a nobis nomina edantur; audiendi legationes regum, principum , civitatum liberarum , undecumque niiltantur; respondendi , agendi , perficiendive cum illis que opportuniora videbuntur, et remittendi alias, cum commodo Reipublice faciendum judicabit; inlerciudendi omnes sedilionum \ias, quoad ejus fieri poterit; animadvertendi in rebelles ejus gentis et reliquos populares aiicujus culpe affines aut criminis reos; delicla condonandi, muletas publicationesve bonorum remittendi, demptis que de divina et humana majestate lésa decernuntur; impertiendi suo nomine omnium suprascriptorum codicellos et diplomata utique optimo modo potuerinl impertiri , addito sigillo in eo regno institute ; asciscendi ex presidiis milites corumque prefectos quos ibi collocavimus ac collocaturi sumus , in quos summum imperium habebit ; ingrediendi cum copiis \el absque copiis in quas urbes, arces, castella, placuerit; inspiciendi exquirendive quam operam et diligentiam illis tuendis navaverint; exaulhorandi negligentiores, in quorum locum abos gnavos et strenuos sufficiet usque adeo donec ,
ea de re ailnionili, quum fado opus sit decreverimus; mnniendi ejusmodi urbes, arces, caslella; frumentum reliquumque comcatum convehendi ; comparandi , confirmandi , supplendi , muniendi , deducendi presidia ex usu regni; lustrandi recenscendive cquitum turmas et peditum cohortes per quos volet militie exactores idoneos et fidos, absenlibus conquisitoribus nostris ordinariis et censoribus bellicis, de quoruai premiis et stipendiis staluet ex decretis nostris , que observari accuratissime studebit ; exigende discipline militaris coercendorum mililuin ne latrocinenlur, ne quid per vim aut scélérate faciant ; puniendorum eliam , cum deliquerint , secundum facia et flagilia admissa, terrendorum aliorum causa; tum vero illos ignoscendi quoad fas erit ; sanciendi et promulgandi quas oportuerit leges , pro re nata , pro tempore et pro loco ; statuendî de omnibus impensis quas ibi fieri conveniet , erogandaque in eas pecunia adeo ut jussa ipsius manu subscripta sigilloq.ue signala firmentur, et, cum a questoribus, qui rem pecuniariaui administraverint , in referendis rationibus proponentur, perinde accipi velimus ac si a nobis proficiscerenlur, et idcirco ea confirmamus et comprobamus -, postremo curandi in hac administratione , absente nostra domina et matre, quecunque ipsimel faceremus si présentes adessemus , tamelsi quicquam de improviso interveniret quod mandatum expressius poscerel, promittentes interim nos bona fide el jure regio ralum habituros quicquid per marchionem Delbefi, avunculum nostrum, actum, Iransactum perfec-
lunive erit in omnibus supi aposilis, queqiie illis erunl consentanea et consequentia, eaque spondemus conlirinaturos et comprobaturos quotiescnnque requiremiir.
Quamobrem mandamus dilectissimis ac fidelissimis Tribus regni Scotie Ordinibus, archiepiscopis, episcopis, abbatibus, ceterisque ecclesiasticis, ducibus, comitibus, baronibus, et aliis guerre ac nobilitate primis, consiliariis in parliamento considentibus, erarii prefectis et referendarum rationum magistris, judicibus, magistratibus et privatis omnis generis, et fortune, ordinuin preterea ductoribus, prefectis oquituni et peditum, centurionibus , tribunis, presidiariis urbium, arcium, castellorum , quantum ad universes et singulos pertinebit, ut in cunctis supradictis et aliis inde consequentibus obtempèrent et sedulo auscultent noslro a vunculo, curent ei obtemperari eque atque nobismetipsis, neu adversentur aut refrangentur illi, neu pacte ullo patiantur adversari aut refragari; dent operam ut hi codicilH in tabulas publicas inserantur, ubicunque opus fuerit, quorum exempHs, descriptis ac recognitis, sigilloque regio ornatis , parem fidem haberi volumus atque presenti scripto, quod , ut testatius esset, subscripsimus propriis manibus , eique sigillum nostrum apponendutn duximus. Datum Blesis, II nonas decembris, anno Domini 4559, et regnorum nostrorum, videlicet Francie primo et Scotie secundo, et ( etatis noslrc ) decinjo seplimo.
A LA RETNE ÉLISABETH.
CETTE LETTRE AURAIT DU ÊTRE l'LACÉE TOME l^r . PAGE 7o.
{Original. — State paper office de Londres, French Royal letters.)
Lettres de créance pour qu'Élisabeth veuille bien ajouter foi à ce que lui dira, de la part de Marie Stuart, M. de Montluc, évêque de Valence, envoyé par François II en Angleterre.
Sans date (mai I560j.
Madame ma bonne seur, saichant que le Roy mon seigneur dépeschoit devers vous l'évesque de Valence, conseiller en son Conseil privé, pour choses concernans le bien et entretènement de la bonne paix el amytié qui est entre nous , je n'ay voulu que ce fust sans ceste lettre de moy ; l'ayant chargé vous visiter de ma part et dire aucunes choses, dont je vous prie le croyre tout ainsi que vous feriez la personne mesmes de
Votre bonne sœur et cousine, « Marie.
Au dos : A madame ma bonne seur LA ROYiNE d'Angleterre.
Indorsed by sir H'. Cecil : Mensis maii 1560.
A LA REINE ÉLISABETH
CETTE LETTRE AURAIT DU ÊTRE PLACEE TOME l*"^ , PAGE 77.
( Original. — State paper office de Londres ^ French Royal letters. )
Satisfaction éprouvée par Marie Stuart en recevant les lettres d'Élisabeth qui lui ont été remises par sir Nicolas Throckmorton , ambassadeur de la reine d'Angleterre en France. — Protestation de son ardent désir de maintenir les bonnes relations et l'étroite alliance qui existent entre elle et la Reine sa cousine.
De Saint-Germain-en-Laye , le 16 septembre 1560.
Très haulte et très excellente Princesse , notre très chère et très amée bonne seur et cousine , salut. Ce nous a esté très grand plaisir de recevoir l'honnesle et si amvable lettre que nous a présentée de votre part le sieur de Trokmarthon, votre ambassadeur résidant par deçà. Ayant sceu par icelle, et ce qu'il nous a diet, avecques quel zèle vous désirez continuer la bonne et entière amitié qui est entre nous, où vous vous povez aussi asseurer que de notre part nous procéderons tousjours avecques l'affection naturelle que la proximité du sang nous commande et la sincérité du devoir que requiert une parfaicte et droicte intention, pour la correspondance que nous en espérons de votre part. Ce que nous vous pryons très affectueusement croyre, et que nous ne obmectrons riens de ce que nous penserons povoir servir à l'augmenter et
fortiffier, comme nous avons pryé votre did ambassadeur vous faire plus avant entendre , nous en remectant sur luy. Et sur ce pryons notre Seigneur, très haulte et très excellente Princesse, nostre très chère et très amée bonne seur et cousine, vous avoir en sa très saincte et digne garde.
Escript à Saint-Germain en Laye, le 16^ jour de septembre 1560.
Votre bonne sœur et cousine , Marie.
DE l'Acbesplne.
Au dos : A très haulte et très excellente Princesse , notre très chère et très bonne seur et cousine, la Royne d'Angleterre.