‹ LettresChapitre 129 sur 197 · Tristan d'Aure, évêque de Gonserans de 1444 à · texte numérisé non relu

Tristan d'Aure, évêque de Gonserans de 1444 à

appointement à nostre dit saint père, affin qu'il y advise comme bon lui semblera, et après de sa bonne voulenté sur ce vous fera savoir.

Mon très souverain seigneur, mandez et commandez moy tousjours vos bons plaisirs pour les acomplir de très bon cœur au plaisir de Dieu, qui vous doint bonne vie et longue, et bon acomplissement de voz désirs. Escrit à Genève le xxii* jour de novembre.

Votre très humble et très obéissant subget et serviteur,

Le cardinal d'Estouteville.

Au roy mon souverain seigneur.

Au dos : Du cardinal d'Estouteville touchant l'appoinctement de monseigneur le daulphin et de monseigneur le cardinal de Foix.

11 septembre 1453.

Lettre de Pietro Adorno, doge de Gênes, au dauphin pour le féliciter d'être rentré en France au lieu d'être venu en Italie. — (Arch. de Gênes, Libey litterarum Gotardi, 18-1794.)

Illustrissime ac clarissime princeps et excellentissime domine. Cum post discessum a nobis illorum dominorum qui nomine Excellenlie vestre apud nos fuerunt, nuntiatum nobis fuisset Excellentiara vestram in Galliam revertisse, non sine bono consilio serenissimi domini Régis Renati, qui id etiam nobis indicavit, existimantes animum Gelsitudinis vestre aversum esse ab iis consiliis que duo illi pro parte Excellentie vestre nobis aperuerant, judicavimus necessarium non esse sublimitati vestre aliud respondere. Nam etsi adventus Excellentie vestre in Italiam eo tempore quo venisse contigit probari ab omnibus potuerit, regressus certe quam multas ex Italia suspicciones substulit, improbari non débet. Quod ideo dicimus ut banc tarditatem in respondendo nostram vestra Excellentia non accuset, sed persuadeat sibi ab hac causa procesisse. Nam quemadmodum illis nuntiis Gelsitudinis vestre diximus, eam quam

majores noslri de domo nostra devoUonem in Sacratissimam Regiam Majestalem veslrorum majoruni liahucruiil ctnoscliam majore conslantia relinemus. Et ubi Sacralissimc Régie Majeslati geiiiloris veslri ac sublimilati vcslre placcre aliqua ex parte possimus nuiKiuam rocusahimus. Ita ut videri pos&imus nostrorum majorum devotione non modo equasse, sed et superasse, parati semper in omne decus vestre Celsitudinis. Data Janue die xia septembris ^4o3.

Petrux, dux, etc.

Tllustrissimo ac clarissimo principi et exccllcntissimo domino Ludovico, primo gcnito screnissime ac christianissime régie majestatis Francorum, et delphino Viennensi, etc.

31 août 1453.

Délibération du conseil de Venise touchant l'offre faite par le dauphin de venir combattre Francesco Sforza, duc de Milan. — (Arch. de Venise, Sécréta, XIX, fol. 211.)

Die ultimo augusti.

Contulit se ad nos spectabilis orator illustrissimi domini Marchionis Monlisferrati, et secrète nobis explicavit oplimam dispositionem illustrissimi domini Delfini, qui inter cetera olfert se cum equitibus iiii'" et peditibus ii°' facere guerram comiti Francisco, non dubitans una cum domino Gulielmo et aliis ex illa parte, cito poni posse in confusionem statum prefali comitis, sed petit ducatos vC in auro, etc., sicut isti consilio expositum est. Et respondendum sit eidem oratori, vadit pars que mittatur pro eo sibique dicatur :

Quod inlcUiximus libentcracsolita nostra alTectione quantum idem spectabilis orator nobis retulit parle illustrissimi domini Marchionis de bona dispositione illustrissimi domini Delphini agendi contra comitem Franciscum. Nos vero qui non tanlum in hoc quantum in aliis rébus omnibus dudum novimus, dominum Marcliionem se raovere nobiscum consueia caritate et magna sua benivolentia erga nos sibi magnopere regratiamur. Ktcirca

factum domini Delfîni dicimus quod re vera ex naturali quadam inclinatione nostra semper afFecti fuimus ad christianissimam domum Francie, et similiter sumus ac esse disponimus ad excellentiam domini Delphini. Girca vero favorem pecuniarum, quas dominatio sua petit pro faciendo contra coraitem Franciscum, dicimus nos ut predixiraus cupidos esse omnis comodi, honoris et glorie sue. Estque rei veritas quod consideramus conditiones presentis temporis, que a modo sunt ad hiemen, nec videmus quod pro nunc aliquid fleri posset, quod esset momenti contra comitem Franciscum, attento etiam quod exercitus noster ob tempus quod sic requirit cogetur ire ad allogiamenta. Ideoque non videmus quid pro nunc dicere possimus. Sed cum aptitudine temporis certam facimus excellentiam suam quod prompti et opLimaraente dispositi repperiemur ad ea omnia peragenda que votis suis, commodis et honori satisfacere possint.

Et ex nunc captura sit quod de ista materia scribatur oratori nostro qui est apud regiara majestatem pro sui informatione, et similiter et communicetur ista responsio nostra cum oratoribus regiis hic existentibus.

De parte. ..... 96

De non 7

Non sinceri 2

11 décembre 1453.

Instructions données par les Vénitiens à Francesco Veniero, ambassadeur auprès du duc de Savoie, pour inviter le dauphin à venir combattre le duc de Milan. — (Arch. de Venise, Sécréta, XIX, fol. 232.)

M GGGG LUI die xi decembris.

Quia omnino necessariura est subvenire statui nostro et procurare habere omnes favores possibiles et inter cetera apertissime intell igitur quod utile sit habere subsidia Francigenarum vadit pars quod scribatur viro nobili Francesco Venerio \ oratori nostro in Sabaudia.

1. Francesco Veniero appartenait à une illustre famille vénitienne qui a compté plusieurs doges parmi ses membres.

Mandamus vobis cum nostro consilio Rogalorum quatinusad presenliam illius illustrissimi domini ducis esse debealis et dicere quod Excellentia sua sensisse débet successus comilis Francisci, postquam rex Renatus venit in Italia, et clarissime inlelligere naluram et condilionem dicti Comilis qui ambitiosissimus est, et unusquisque considerare débet quod si magis prosperaret non conlcntaretur de dominio suo, sed nulli dubium est quod se volveret ad illas partes ad damna Excellenlie sue. Et nos qui nedum noslrum statum conservare inlendimus sed etiam comodum et conservationcm sue Excellenlie et aliorum amicorura el l)enivolorum nostrorum tota mente cxoplamus, deliberavimus ni! ex possibilibus ommitlere ut reprimalur dictus Gomes, qui communis inimicus polesl et débet reputari et obvietur maie sue disposition!. Et propterea determinavimus requirere favores Francie, el inter ceteros illos illustrissimi Delphini tanquam ceieriores et optimos. Quamobrem rogamus Excellentiam suam ut ei libeat adjuvare raateriam et omnia possibilia facere ut pro communi omnium bono et securitate ipse Delpbinus habealur et venial cum viii™ in x™ personis in Italiam, etcarissimum haberemus quod Excellentia sua mitteret unum ejus dignum oralorem ad dictum Delphinum ad suadendum et inducendum eum ad banc intentionem nostram, ejus Excellentie déclarantes quod intentionis nostre est dare ipsi Delphino convenienlem subventionera pecuniarum et id quod acquiret de ultra Abduam ac Ticinum ac etiam ultra Padum a Placentia et Placentino supra versus montes sint in ipsius Delphini dispositione, exceptis promissis sue Excellenlie el Marchioni Monlisferrali et domino Gulielmo, ejus fratri, si a parte noslra esse voluerint. Et diximus a Placentino supra, quia illa civitas promissa est.

Expedito autem a dicte duce, volumus ut vos con ferre debeatis quanto celerius possibilc sit ad presenliam illustrissimi domini Delphini, cui porrectis nostris litteris credenlialibus et factis salutationibus et oblatiônibus convenientibus uti honori suo et nostro vobis convenire videbilur, dicelis quod alias ejus Excellentie, ejus humanilale et singulari erga nos afïeclione se obtulit ad nostros venire favores. Et quia nunc lempus nobis esse videtur hujusmodi ejus Immanissima oblatione utendi cum

cornes Franciscus, qui ducatum Mediolani usurpavit, non pariter prosperet. Et tanquam bellicosus et ambitiosus non estremansurus contentus de his que habet, sed si prosperaret se volveret contra ducem Sabaudie, rogamus et hortamur Excellentiam suam ut transire velit cito et potenter in Italiara, quantum speramus in Dei clementia ac ejus magnanimitate et virlutibus quod in brevi acquiret famara immortalem gloriam et statum. Nam ex nunc ei offeriraus, si veniet cum equitibus viii™ vel x™ ei dare convenientem pecuniarum subventionem tam pro levando se quam pro vietu et subventione gentium quas conducet. Et insuper ab bac parte cum omnibus gentibus nostris bellum facere, ut ipsius Excellentie magis habilitetur ab illa parte victoriam reportare. Et contenti sumus ut de eo quod acquiret ab Abdua et Ticinio ultra et etiam de ultra Padum a Placentia et Placentino supra, sua Excellentia disponere possit, ut ei placebit, exceptis promissis illustrissimô domino duci Sabaudie ac etiam Marchioni Montisferrati et domino Gulielmo, ejus fratri, si a parte nostra esse voluerit.

Audictis autem responsionem sue Excellentie et procurabitis omnem ejus intentionem intelligere de qua et numéro gentium quas habet, ac quas gentes et favores habiturus esset, et si habiturus est gentes aptas ad bellum, et quo tempore esse posset in Italia, et novis illarum partium et aliis relatu dignis, quanto citius et particularius poteritis nos vestris litteris advisabitis ut responsiones vobis dare valeamus et bec materia concludi, quia optamus ut pratice imponatur finis et quod veniat quam celerius sit possibile. Et propterea expectate mandatum,

Verum si idem dominus Delphinus vobis diceret aut etiam comprehenderetis quod vellet habere assensum et licentiam genitoris sui, dicere debeatis quod hoc nobis videtur honestum et conveniens, et offeratis vos, si ei libet et videatur rei conferre, accessuros ad sacram Majestatem suani ad rogandum, instandum et procurandum quod ad hoc assentiat.

Et si ipse dominus Delfinus volet quod eatis ad dictum serenissimum dominum Regem, ire debeatis et presentatis nostris litteris credentialibus faclisque humanis et reverentibus oblationibus que convenientes vobis videantur, debeatis cum omni-

bus illis verbis que ad propositum utilia prudentic vestrc vidcarilur, rojjarc, suadere, inslare et procurare deljcalis, quod licentiam det prefato illustrissimo domino Delfino venicndi in Italiam, ut prediximus.

Verum si forte per diclum Delfinum aut screnissimum dotninum Regem vobis diceretur quod bec impresia spectet illustrissimo domino duci Aurelianensi ', cum ad eum spectet de jure ducatum Mediolani, vel alia consimilia verba, volumus ut dicere debeatis quod singulariter sumus illi serenissime domui affecti et desiderium nostrum esset ut unus ex dominis dicte domus predictum ducatum obtineret. Et verum est quod alias dcfuncto domino Filippo Maria, vcro duce Mediolani, prefatus dominus dux Aurelianensis nobis dare fecit per ejus oratores nolitiam de juribus que in dicto ducatu habebat et quod habiturus erat favorcs Francie et noslros rcquirebat. Nos vero ipsis suis oratoribus rcspondimus quod nobis permaxime placebat eos intellexisse et hortati fuimus ut habere procurent quanto plures favores habere posset, quara ejus vicinanliam magis quam aliquam gratam haberemus. Et tamen ab inde citra aliud non habuimus. Sed uteumque sit summe nobis gratum est quod ipse illustrissimus dominus dux Aurelianensis ad supradiclum impresiam veniat, et rogare debeatis dictam Regiam Majeslatem quod ei placeat ipsi domino duci dare licentiam et insta te omnibus illis verbis et rationibus que vobis videbunlur tam apud dictum screnissimum dictum Regem quam dictum Delfinum ut taies dare placeat supradicto domino duci favores quod venire valeat presto et potenter cum vrii'" in x"" personis, nam parali sumus Excellentie sue facere eas ipsas conditionesetoblationes quas supradiximus per vos Delfino fîeri, et de subvenlione sibi danda ac de locis acquirendis, et quod bellum ab bac parte faciemus, ut supra tactum est, et de bis que habuerilis nos advisate, et expectate mandatum.

Et subsequenter mittere debeatis cancellarium vestrum ad dictum dominum Aurelianensem ad hortandum et suadendum Excellentie sue ad impresiam supradictam cum omnibus illis

1. Charles, duc d'Orléans, avait des prétentions sur le duché de Milan comme héritier de sa mère Valentine de Milan.

verbis et rationibus inductivis que vobis videbuntur vosque cum Excellentia sua intelligere.

Ceterura tenebitis cursorem latorera presentiura usque ad tempus quo vos ad iter exponetis pro eundo ad Delphinum per quem nobis scribetis ante discessum de Sabaudia responsionem quara habuiUs ab illustrissimo domino duce Sabaudie et quid sentitis de Delphino, ac quot gentes habet et aliis occurrentibus, et cum a Delphino habuitis responsura illud per unum alium cursorem nobis denotabitis et informabitis vos ac nobis scribetis si aliqua via denarii per cambium ad illas partes mitli possent. Et polestis vos intelligere cum nostris qui sunt Gebene ut eis mitteretis li Itéras et ipsi per unum alium cursorem vellocissimum illas nobis mitterent.

De parte 72

De non ..... 33

Non sinceri .... 26

14 janvier 1454;

Instructions données par la république de Venise à Francesco Veniero, son envoyé en "France et en Savoie, relativement aux propositions du dauphin. — (Arch. de Venise, Deliberazioni, Sécréta, t. XXL fol. ii v».)

M GGGG LUI die xiiir jannuarii.

Ser Francisco Venerio , oratori nostro ad partes Francie et Sabaudie.

Sub die xiiii mensis decembris prope preteriti vobis scripsimus mandantes ut collato cum ill. duce Sabaudie vos conferre deberetis ad presentiam illustrissimi domini Delphini, et post verba generalia commemoraretis sue Excellentie de oblatione sua pro humanitate per médium illustrissimi domini Marchionis Montisferrali nobis facta veniendi ad favores nostros \ eum rogaretis, induceretis et instaretis ut in Italiam pro favore rerum nostrarum venire ei placeret quoniam sperabamus in Dei clementia et multis suis virtutibus quod perpetuam et immortalem famam ac gloriam acquireret. Diximusque quod coiitenti eramus

ei dare convenienleni subvenlioncm pecuniarum et bullum facere cum omnibus geiitibus nostris al) bac parte. Speramusque quod ante harum receptionem fueritis cum dicto illustrissimo domino Delphino et bonum dederitis principium predicle pralice. Et quia oplamus ipsius videra conclusionem, volumus et vobis mandamus cum nostro Consilio Rogatorum quod si videbitis predictum ill. dominum Delphinum ad rem attenderc ojus Excellentie dicere dei)ealis, quod firmissimaspesnobis est quod debeat de bac impresia reportare victoriam et gloriam, dummodo cum ceicritate fiant ea que agi debent, et propterea ut videat quod nolimus rem in tempore tenere, scd ad iilius bonam conclusionem prestissime devenire deliberamusei realiter apperire mentem et intentionem nostram. Et ex nunc dicimus quod volente ejus Excellentia promitlere et cum elTectu esse in partibus Lombardie, bellumque magnanime facere contra (.omitem Franciscum, subditos, terras et loca sua ad illum tcrminum qui conveniens sit, et limitabitur ejus Excellentie contenti sumus obligari dare ducatos lx m auri in hune modum, videlicet, quadragintaquinque milia anlequam se levet de parlibus suis Viene, de quibus habeat ducatos xv m raagnificus dominus Gulielmus de Monteferrato cum hoc quod se obliget scrvire apud suam Excellentiam cum equitilus ii m, et reliqui xxx m sint Excellentie sue predicte, cum hoc quod venire teneatur et esse in Lombardia ad terminum hmitandum cum equitibus nii m vel inde supra. Et ill. dominus dux Sabaudiemitlere obhgatursuis expensis équités ii m sive illum majorem numerum eorum qui possibilis ei sit, et prosperantibus rébus ut sperandum est in Dei bonitato, Novaria sil ipsius ducis Sabaudie, siacquiretur, et Alexandria predicti domini Gulielmi,si cum ipso Delphino erit. Ab Abdua vero citra et Placentia cum Placentino et abinde infra sint in dispositione nostra ut possimusdareetdistribuere, sicut obligati sumus. In reUquis autem que tenentur per dictum Comitem Franciscum quanto majus bellum et daranum ei inferret lanto majoris honoris erit sue Excellentie et magis nobis placeLit.

Quando vero sua Excellentia erit in parlibus Lombardie volumus obligari sibi dare subito post ejus appulsum reliquos ducatos XV M pro supplemento lx m de quibus magnificus dorai-

nus Gulielmus habeat ducatos v m et reliqui x m sint sue Excellentie, et ut valeat bellum continuare et tenere gentes predietas, et sibi facere honorem conlentamur ei dare per unum mensem postquam ad fracturam contra dictum Gomitem de venerit ducatos un M et sic successive singulo mense postea ducatos iiii m.

Verum si predictus Delphinus peteret velle se intelligere si pax fieret respondere debeatis, quod si ante predictum suum adventum in Lombardiam et antequam ad fracturam et bellum contra dictum Gomitem deveniat, ad pacem cum dicto Gomite Francisco devenirelur sxnunc contentamur quod habeat et libère teneat dictos ducatos xxx m quos ut supra diximus antequam se moveat vel levet illi dare volumus obligari, cum hoc quod promittat quod si quo tempore post ipsam pacem ad bellum cum dicto comité deveniremus ad nostros venire favores modis et conditionibus predictis.

Et solicitate illis prudentibus verbis et modis qui vobis videbuntur res illas reducere ad intentionem nostram predictam, et si predictus ill. dominus Delphinus contentabitur devenire ad conclusionem subito nobis rescribite per duplicatas litteras et advisate nos de modo quo mittere habeamus pecunias, et de tempore quo venire promittet quod quanto brevius erit et citius veniet nobis magis placebit quoniam mittemus vobis indicatum nostrum et providebimus de pecuniis, et mittite unam manum ipsarum litterarum. vestrarum per viam Alemanie et alteram per viam Montisferrati.

Si vero idem dominus Delphinus aliquam induceret difflcultatem, dicere debeatis Excellentie sue quod singulariter sumus ei alîecti et libenter eum videremus venturum quoniam speraremus sibi subsequuturam gloriam et famam, sed quia tempus brève est, et hujusmodi res in longum teneri non potest rogabitis ejus Excellentiam ut ei placeat clarissime vobis apperire fmalem intentionem suam et ad talia convenientia devenire quod rationabiliter res possit concludi et subito nos advisate ut valeamus dare vobis opportunum mandatum.

Si autem dominus Gulielmus redderet se difficilem apud prefatum Delphinum servire et esse cum gentibus et conditionibus suprascriptis fit opportuna instantia ut contentus remaneat et serviat ut prediximus, quando vero nollet ad hoc condescendere

contenti sumus ut tanio major sil conducta Delphinl et habeat etiam denarios quos ut superius dictum est dari dicto domino Gulielmo.

Verum quia scire non possumus terminos ad quos ad receptionem presentium pratica illa deducta erit et posset occurrere quod suprascripla possent conferre bons conclusioni suprascriple pratice vel etiam non conferre, confisi de prudenlia vestra relinquimus in lihertate vestra suprascripta in lotum vel in parte apperiendi vel ea tacendi, uti sapientie vestre videatur utilius esse pro agendis nostris, bene autem vobis declaramus quod libenter videremus illam praticam, bonam et votivam habere conclusionem.

Et ex nunc captum sit quod mittatur pro oratore illustrissimi Domini dueis Sabaudie eique dicaturquodill. Domino suc declarari jam fecimus de bac pratica Delpbini et intelligit quod nécessitas penitus requirit, ut pro securitate status sui illustrissimi Domini et nostri valide solicileque fiant provisiones, quia clarissime intelligitur, quod si boc anno cum conveiiienti diligentia provisiones facte fuissent res in meliori termino se reperirentur. Et propterea eum rogamus, ut scribat dicto illustrissimo domino et eum roget strictissime parte noslra ut quantum possibile sit adjuvet maleriam pratice suprascripte et solicitet ipsius bonam conclusionem, ac etiam ex parte sua preparet gentes suas et faciat omnes possibiles provisiones ut status suus et noster securi remaneant ab lioc suo et nostro et quietis hosle, nihil tamen ipsi oratori dicendo de denariis quos predicto Delphine dare volumus.

Départe ^29

De non -14

Non sinceri ^0

^6 avril 1454.

Instructions donnéos par la république de Venise à Francesco Veniero relativement au dauphin. — (Arch. de Venise, Deliberazioni, Sécréta, t. XX, p. 17.)

Die XXVI mensis aprilis.

Francisco Venerio, oratori nostro ad illustrissimum dominum Delphinum.

Proxirais diebus scripsimus vobis, nuntiantes conclusionem pacis facte cum ill"'" domino duce Mediolani ac cum colligatis et confederatis partis utriusquejussimusque vobis quodsupersederetis in pratica quam habebatis cum ill""" domino Delphino, retrahendo vos ac nostrum expectando mandatura. Nuncautem volumus et mandamus vobis cum nostro consilio rogatorum, quod sitis cum ipso domino Delfino et omnibus illis bonis, utilibus et pertinentibus verbis, que vestre prudentie videbuntur, justificabitis et honestabitis nostrum dominum pro liac paee et quam sincero, bono et prompto animo deveniebamus ad concordium praticatum cum Excellentia sua. Sed decens et honestum est quod utamur beneficio pacis, et ita est illustrissime dominationi sue, conveniens videri debere tenemus. Et cura hiis et aliis rationibus et justifîcationibus ac etiam oblationibus generalibus, sumpta bona licentia ab prefato illustrissimo domino in patriam redire curatis de novi3 et conditionibus illarum partium informatus.

Si deliberabitis in hoc reditu vestro venire per viam Sabaudie, contenti sumus quod visitetis nomine vestro et non nostro illustrissimum dominum ducem Sabaudie, cum illis bonis et pertinentibus verbis que vestre prudentie videbuntur.

De parte ^ 40

De non 2

Non sinceri ...... 2

29 mai 1454.

Lettre du duc de Milan au dauphin pour lui signaler le vol dont a été victime Thomas Reatin, son envoyé en France, de la part d'un soi-disant serviteur du dauphin, et réclamer la restitution des objets soustraits. — (Minute. Arch. de Milan.)

Ad DelQnum.

Illustrissiïne princeps et excellentissime domine mihi hono-

randissime. Revcrsus ad nos ex illis parlibus Gallic spectabilis et insignis miles dominus Thomas Rcalinus, consiliarius meus, mihi rellulil quanta huiiianitatc et carilalesuseeplusfuorit a serenissima majeslate Régis Francorum patris vestri, et ab illustrissimadomiuationevestra,serenissimoque rege Renato, ad quos vos omnes superioribus mensibus ipsum dominum Thomam, oratorem, emiseram quemadmodum sublimitas vestra novit, mihique inprimis abunde paLefecit quam sit erga me optimus excellentie vestre animus, quod mihi profecto gratissimum et jocundisssimum fuit et proinde prelibate illustrissime dominationi vestre immortales habeo gratias, quamquam non novum aul inusitatum hoc mihi est propter singularem amorem, observantiam et devotionem quibus jamdudum innato quodam desiderio serenissime domui régie vestre afficior, pro cujus sublimitate, amplitudine et gloria nedum copias et res, sed ipsum quoque corpus et animam omnemque substantiam meam quautulacunque sit, illi dandum vovi et voveo, et hec ipsis experimentis, quandocunque opus erit, certissima esse comperiet illustrissima dominatio vestra. Verum hujusmodi legalionis sue opus intiîrlurbavit casus sane detestabilis qui redeunti ipsi domino Thorae nuper accidit, namque ut ipse mihi retulit, dum citra montes ad terras mee ditionis propinquasset, apud quoddam castellum nomine Salicetum, loco Oeve vicinum, idem dominus Thomas in predones vel satellites et latrones incidit, qui ei nil taie tiraenti, insidiabantur, ipsumque et omnem pêne ejus familiam spoliarunt equis, bestiis, impedimentis, auro, argento ceterisque bonis que secum in hac ejus legatione adduxerat : quod quidem damnum est plusquam ducatorum quattuor milium aureorum ; hujusque insultus et sceleris auctorem fuisse asserit quemdam nomine Arcembaldum qui dicit se excellentie vestre stipendiatum esse, dictumque castellum nomine illustrissime dominationis vestre tueri, una cum certis aliis latronîbus, jactatijue se taie facinus perpétrasse sub nomine excellentie vestre, quod mihi omnino absurdum videtur, nec mihi in mentem venire uUo pacto posset quod aliqui ex ditione mea presertim oratores quibus etiam ad hostes ipsos per omnia quasi secula tutus aditus esse consuevit, ipsumque legati nonien apud omnes sanctissimum est, a subditis

excellentie vestre damnum aliquod pâli possent aut aliqua contumelia affici. Ouamobrem illustrissimam dominationem ves- Irani hortor, rogo atque obsecro quantum possum ut de hujusmodi scelere dignam habere velit animadvertionem contra dictum Arcembaldum et ceteros hujus criminis conscios, si ipse Areembaldus subditus et stipendiatus est excellentie vestre, quemadmodum dicit^ et castellum ipsum noraine vestro tueatur, prefatoque domino Thome bona sibi ablata restitui et intègre satisfieri, prout juri et equitati pariter atque amicicie et observancie in vos mee consonum videtur ; quamquidem rem supramodum gratissimam habiturus sum ab illustrissiraa dominatione vestra. Quod si idem Arcembaldus sui arbitrii est, nihilque agere habeat cum excellentia vestra, aut ipsum castellum excellentie vestre non paret, sed est latronum spelunca et receptaculum, velit eadem me proinde reddere certiorem. Nam quandocunque intellexero dominationi vestre non displicere aliam inveniam viam qua indemnitall prefati domini Thome providebo et ni si respectus excellentie vestre hue usque me tenuisset non distuUissem contra ipsum Arcembaldum et castellum ad ulleriora pro-

cessisse, ita quod de et insolentia minime gloriaretur.

Igitur ab excellentia vestra magno desiderio responsum super inde expecto et me accurate commendo.

Mediolani xxviiii" maii 4454.

10 avril 1455.

Lettres du dauphin sur des legs faits par feu Jean de Villaines, son chambellan. — (Orig. Arch.de la Drôme, E 2302, fol. xv.)

Loys, ainsné filz du roy de France, daulphin de Viennois, conte de Vallentinois et de Dioys, à noz bien amez Jaquelin Trousseau, Yvon du Bouchet, Regnault de Negrepelisse et Thomin de Labouloye, exécuteurs du testament de feu Jehan de Villaine', salut. Gomme il soit ainsi que nous ayons fait mectre

1. Jean de Villaines, bailli des montagnes du Dauphiné, avait été nommé, le 28 novembre 1447, par le dauphin châtelain de Nyons aux gages de 247 livres tournois par an (Arch. de Tlsère,

en nostre main tous et chascuns les biens dudit feu Jehan de Villaine et que soubz icelle vous aient esté baillé en garde de par nous, nous vous mandons et commandons et à chascun de vous seul et pour le tout que vous baillez et délivrez à nostre bien amé Symon de Favieres, serviteur dudit feu Jehan de Villaine, en son vivant, toute la vaisselle d'argent et d'estaing et autres utencilles d'ostel, robbcs, pourpoints, chapperons et autres choses que ledit feu Jehan de Villaines avoitlejour de son trespassement, lesquelles il donna audit Symon après son testament fait, oultre et par dessus ce qu'il luy avoit donné en sondit testament. Et pareillement baillez et délivrez à Jehan le Noir, clerc et serviteur dudit feu Jehan de Villaine, en son vivant, la somme de lie florins que ledit Jehan de Villaine lui donna en son vivant et après son testament fait, desquelles choses dessusdictes avons esté plus applain informez, et voulons et ordonnons que pour vostre descharge et acquict et de chascun de vous par rapportant ces présentes avecques quictances desdiz Symon de Favieres et Jehan le Noir vous en soiez et demourez quictez et deschargez envers les héritiers et aiens cause dudit feu Jehan de Villaine par tout où il appartendra, sans aucun contredit ou difficulté, car ainsi nous plaist il et voulons estre fait, non obstant que ledit feu Jehan de Villaine n'en ayt fait aucune mencion en sondit testament et qu'il ait donné par sondit testament autre chose audit Symon de Favieres et lettres subreptices impetrées ou à impetrer à ce contraires ^ . Donné à Vallence le x™* jour d'avril l'an de grâce mil nii^ lv après Pasques.

B 3225, fol. 260). Le 26 février 1449 il reçut, en dédommagement des terres qu'il avait abandonnées en Normandie lors de l'invasion anglaise, l'office de châtelain de Champsaur, Saint-Bonnet, Montersier et Montalquier (Arch. de l'Isère, B 3225, fol. 329). Le 14 mars 1452, le dauphin lui attribua les revenus des seigneuries de Valbonnais, Ratier et Ciaix (Arch. de l'Isère, B 3048, fol. 286). — Jean de Villaines était aussi châtelain d'Oysans (lettres du dauphin, du 14 janvier 1454, donnant à Raoul de Gommiers, son échanson, la chàtellenie d'Oysans, vacante par la mort de Jean de Villaines (Arch. de l'Isère, B 3225, fol. 461).

1. Le registre du notaire (fol. xiv) constate que les ordres du dauphin furent exécutés le 23 avril 1455.

Par monseigneur le daulphin, le sire de Montaulban et autres presens.

J. BOUBRF.

18 avril 1455.

Lettres du dauphin sur la succession de Jean de ViUaines. — (Orig. Arch. de la Drôme, E 2302, fol. xv.)

Loys, ainsné filz du roy de France, daulphin de Viennois, conte de Vallentinois et de Dioys, à nostre amé et féal secrétaire maistre Pierre de Vaulx, salut. Gomme puis peu de temps ença nostre amé et féal conseiller et chambellan Jehan de Villaine s'en alla de vie à trespassement et en son vivant ait fait son testament et derreniere volenté, comme chascun bon crestien doit faire, et ait institué et estably noz bien amez Jaquehn Trousseau, Regnault de Negrepelisse. Yvon du Bouchet et Thomin de Labouloye, exécuteurs de sondit testament, pour le faire et acomphr ainsi qu'il avoit ordonné. Et il soit ainsi que depuis le trespas dudit feu Jehan de Villaines pour aucunes causes ad ce nous mouvans nous ayons fait prandre et saisir en nostre main et par bon et loyal inventaire tous et chascuns ses biens et iceulx baillez à régir et gouverner auxdiz exequteurs soubz icelle et deffendre à iceulx et mesmement audit Jaquelin, sur peyne d'encourir nostre indignacion qu'ilz ne les eussent à délivrer à personnes quelconques jusques par nous leur en fust autrement ordonné, et depuis nostredicte main mise aions esté suppliez et requiz par noz bien amez Symon de Favieres et Jehan le Noir, serviteurs dudit feu Jehan de Villaines en son vivant, que actendu qu'il ait fait sondit testament et baillé ausdiz exécuteurs et en icelluy ordonné de ses biens à sa bonne volenté, touteffoiz depuis ledit testament fait, lui, aiant consideracion aux bons et agréables services que les dessusdiz lui avoient faiz en son vivant et par especial en sa maladie, et que en sa conscience ne les avoit pas bien recompensez, donna et ordonna prendre audit Symon, c'est assavoir toute sa vaisselle d'argent, d'estaing, robbes, pourpoints et tous autres utencilles de mesnage plus à plain contenuz en l'inventaire fait desdiz biens, et

LOUIS DAUPfflN. 257

audit Jelian le Noir la somme de ii^ florins monnoyés sur tous et chascuiis ses autres biens, comme pareillement est contenu et par nous mandé en ung mandement naguerez octroyé aux dessusdiz^ lequel est atachié à ces présentes soubz lecontrescel de nostre chancellerie, par lequel mandons ausdiz exécuteurs et à chascun d'eulx qu'ilz délivrassent ausdiz Simon et Jehan le Noir tous et chascuns lesdiz biens, utensillez d'oslel et ladicte somme de ii^ florins monnoyés dont lesdiz exécuteurs ont esté et sont refTusans et delaians de le délivrer aux dessusdiz, obslant ce qu'il n'esloit point contenu audit testament et autres delaiz qu'ilz y ont peu et sceu trouver pour tousjours delaier et retarder de délivrer lesdiz biens. Pourquoy nous vous demandons, commandons et expressément enjoignons et commectons par ces présentes que incontinent ces présentes noz lectres par vous receues vous vous transportez devers lesdiz exécuteurs ou l'un d'eulX; aux deux ou chascun d'eulx seul et pour le tout, et leur faicles exprès commandement de par nous, sur certaines et grosses peynes à nous à appliquer, que incontinent ilz vous baillent et délivrent toutes et chascunes les choses dessusdictes et que ledit feu Jehan de Villaine leur donna et qui par nous avoient esté baillées par inventoire audit Jaquelin soubz nostre main, laquelle nous en avons levée et levons par cesdictes présentes en tant que touche lesdiz exécuteurs et mesmement ledit Jaquehn et tous et chascun, lesdiz biens et somme d'argent par vous receuz d'eulx ou pris par voz mains par bon inventaire les baillez et délivrez ausdiz Symon de Favieres et Jehan le Noir, tout ainsi et par la fourme et manière que le vous avons ordonné, en nous signiffiant ce que en aurez fait, et aussi que prenez quictance desdiz Symon et Jehan le Noir et la copie desdictes quiclances avecques celle de ces présentes et des exploiz par vous faiz, baillez et délivrez ausdiz exécuteurs pour leur descharge, lesquelles voulons leur valoir acquict et descharge au temps avenir envers tous ceulx qu'il apparlendra. Et ou cas que lesdiz exécuteurs ou l'un d'eulx en l'absence Tun de l'autre, seront refTusans et delaians de vous délivrer ou faire délivrer les choses dessusdictes, faicles ouverture desdiz biens, coffrez

Page 1