DES ÉTYMOLOGIES D’ISIDORE DE SEVILLE
et origo negotii necdum discussionis examine 3 patefacta, quae dum proponitur, causa est, dum discutitur, judicium est, dum flnitur justitia est. Yocatum 4 autem judicium 5 quasi juris dictio 6 et justitia quasi juris status 7. Judicium autem prius inquisitio vocabatur ; unde et actores judiciorum et 8 prepositos 9 questores vocanms.
Negotium multa signiflcat, modo actionem cause, quod est jurgium litis ; et dictum negotium quasi nec otium 10, id est sine otio. Negotium autem 11 in causis, negotiatio in commerciis dicitur, ubi aliquid datur ut majora lucrentur. Jurgium 12 dictum13 quasi juris garrium, eo quod hii qui causam dicunt jure disceptent 14.
Lis 15 * a contentione limitis 10 prius nomen sumpsit 17 ; de quo Yirgilius 18 :
Limes 19 erat positus litem ut discerneret agri.
Causa aut argumento, aut probatione 20, constat. Argumentum nunquam testibus 21 , nunquam tabulis dat probationem, sed sola investigatione invenit veritatem ; unde dictum argumentum, id est argutum inventum 22. Probatio autem testibus et fide tabularum constat.
In omni autem judicio 23 sex persone queruntur 24 : judex, accusator 25, reus et très testes. Judex dictus quasi jus dicens populo sive quod jure disceptet ; jure autem disceptare 26 est juste judicare ; non est autem judex, si non est in eo justitia. Accusator vocatus quasi adcausator , quia 27 ad causam 28 vocat eum quem appellat. Reus a re 29 qua 30 petitur nuncupatur 31 , quia 32, quamvis sceleris conscius non sit, reustamen dicitur quamdiu in judicio pro re aliqua petitur. Testes anti-
3. D exanimae (sic). — 4. M vocatur.— 5. B, C, D om. judicium. — 6. B, D
juris dicio. — 7. A factus ; B, C, G, M status; D statur. — 8. A etc. om. et;
D e judiciorum. — 9. A,D E, prepositus ; B (corr.), C, G, M prepositos. — 10. A,
D, E, G negotium; B, C, M nec otium. — IL A etc. om. autem; G, M, Ar.,
Mi. autem. — 12. B, C, D, E jurgium. — 13. M dicitur. — 14. E disceptaent.
— 15. A etc. litis; Ar., Mi. lis — 16. A, E, G, M limotis (sic); B, C, D limitis. —
17. M suscepit. — G, M om. de quo Virgilius... constat...-- 18. D, E Vergilius.
— 19. A, D, E limis; B, C limes. — 20. C probitate.— 21. A etc. om. nunquam
testibus; Ar., Mi. nunquam testibus. — 22. E argumentum inventum. —
23. A etc. in omne (M omnem)... judicium ; Ar., Mi. in omni... judicio. —
24. A, E, G, M queruntur; B, C, D requiruntur. — 25. A causator; B, C, D,
E, G, M accusator. — 26. A, B, C, D, E, G disputare ; M, Ar., Mi. disceptare.
— 27. A etc. qui ; G, M, Ar., Mt. quia. — 28. A causa ; B, C, D, E, G, M causam.
— 29. B aurem (sic); C ad rem. — 30. C que; Ar., Mi. quam. — 31. A, B nun-
cupatur; D,E, G, M nuncupatus. — 32. A, E qui; C, E, G que; B, Ar., Mi. quia.
676 J. TARDIF. — UN ABRÉGÉ JURIDIQUE
quitus superstites 33 dicebantur, eo quod super statum 34 cause 35 proferebantur , nunc parte ablata nominis testes vocantur 36. Testis autem 37 consideratur 38 conditione, natura et viia 39 : conditione, si liber 40 non servus, nam sepe servus metu dominantis testimonium supprimit veritatis ; natura, si vir 41 non femina 42 ; vita, si innocens 43 et integer actu ; nam, si vitabona defuerit44, fide 45 carebit : non enim potest justitia cum scelerato habere societatem 46. Duo sunt autem généra testium 47 : aut dicendo id quod viderunt, aut proferendo id quod audierunt. Duobus autem modis testes delinquunt, cum aut 48 falsa promunt aut vera silentio obtegunt.
Y. — Int. Pactum quid est? (L. y, c. 24, § 18.)
R. Pactum dicitur inter partes ex pace 1 conveniens scriptura legibus ac moribus comprobata, et dictum 2 pactum quasi ex pace factum ab eo quod est pango, id est statuo vel definio 3 ; unde etpepigit, id est spopondit, foedus 4, hoc est pactus, quod est amicitia optima 5 .
VL — Int. Placitum quid est? (L. v, c. 24, § 19.)
R. Placitum dicitur eo quod placeat L Alii dicunt pactum esse 2 quod volens quisque facit; [ad] 3 placitum vero etiam nolens compellitur, veluti quando quisque paratus sit in judicio ad respondendum, quod nemo potest dicere pactum, sed placitum.
33. D, G suprestites ; E supprestites. — 34. B, C, D super stratum. — 35. A, B, C causa ; D, E cause. — 36. A, D, E vocari ; B, C vocantur. —37. A testes ; B, C testis autem; D, E testes autem. — 38. A considerantur; B, C, D, E consideratur. — 39. B, C nature et vite. — 40. B, C aj. sit. — 41. B, C aj. sit. — 42. Ar., Mi. aj. nam varium et mutabile semper femina. —43. B, C aj. sit. — 44. E non fuerit. — 45. E vita. — 46. G, M om eo quod super statum... societatem. — 47, B, C testimoniorum ; D, E testimonium. — 48. A cum autem; B, D cum ut; C ut cum; E cum ; Ar., Mi. cum aut.
V. — i. A etc. ex parte ; Ar., Mi. ex pace. — 2. C et dicitur. — 3. B, C dillinio; G, M om. id est... definio. — 4. C fedus. — 5. G, M foedus id est pacem et amicitiam spondet (G spondit).
VI. — 1. G, M placitum quoque similiter ab eo quod placet. — 2. B, C placitum esse; D pactum est. — 3. A etc. om. ad; Ar., Mi. ad-
DBS ÉTYMOLOGIES D’iSIDORE DE SEVILLE
