‹ Mémoire historique et littéraire sur le Collége des Trois-Langues a l'Université de LouvainChapitre 88 sur 89 · L. G. VAN EWYCK · texte numérisé non relu

L. G. VAN EWYCK

(Voirchap. V, p. 119.)

Extraits du travail de Martin Dorpius composé pour servir à la représentation de /'Aulu- LARiA DE Plaute AU COLLÈGE du Lis , le 3 septetT^re 1S08 *. Ad Lovanienses invitatiun- GULA ad spectandam Aululariah Plauti , completam a Dorpio; quae acta est in Lilio per primarios discipulos Dorpii^ tertio nonas septembres, anno millesimo quingentesimo octavo.

Ut intelligant politioris litteraturae amasii, Lovanienses quoque nonnihil in litteris mussitare, cras, hora nona antemeridiana , Musis propiciis, agetur in famigerato gymnasio Lilii Aulularia : comoedia, per Jovem, una, quotquot sunt Plautinae, omnium bellissima, argutissima, salsissima. Eam Martinus Dorpius, qui et ipse praeest gregi illic acluro, quum esset (ut nostis) imperfecta, ita complevit, et quidem versibus comicis, ut aliquot doctis (nam vulgus nihil moratur) laborem videatur neutiquam maie collocasse. Cujus si quis forte curiosulus quoddam veluti degustamentum cupiat, is gymnasinm Lilii

* Anakctes de M. de Nélis, t. I, pp. 72-73.

adeat, inventurus illic Prologum Dorpianum in totam Âululariam, valvis affîxum, atque cum versibus itidem comicis.

Quicumque philomusi estis, quicumque vel

Âmatîs Atticos sales , vel ipsius

Latiae nitorem linguae , adcste, et quidquid est

Negotii, ponite. Vobis acturus est

Plauti grex Lilianus Aululariam

Quac fabularum una est, quas Plautus scripserit ,

Joco, lepore, argutiis bellissîma.

Qui nossc caetera volt, is adesto crastino.

Curabitur, Musis belle juvantibus,

Ne quempiam ventitasse poeniteat.

Prologus Martini Darpii in Aululariam Plauti.

Salute multa vos pro more impartior,

Quicumque adestis, spectatores candidi :

Nigros siquidem (ni se abluerint) nihil moror.

Comoediam actitabimus Aululariam ;

Quae fabularum una est, quas Plautus scripserit,

Joco, Icporc, argutiis bellissima.

Sat se poeta, sat laudarit fabula.

Tali, hercle, vino hedcram inscîtum est suspendcrc.

Caeterum haud fallit me : contorquetis capita ,

Susurrantes, haec imperfecta 'st fabula.

Est, hercle, vcrum; qui nostro praeest gregi,

Is, scilicet, est Plautina factus sîmia.

A Plauto doctus ipso, quamvis mortuo,

Quod deerat, id pro virilî, eodem fere

Quoad potis est, peniculo appingere.

Porro id quantum fiet negotii, Veneris

Apelleae partem, inferiorem absolverc.

Hic demum sentient, quicumque harenula

In cadem colluctantes dcsudaverint.

Nae illi pluteum ferlent, et ungues denique

Vivos arrodent, et capot scabent suum.

Plauti jocos, sales, venerem, plus, per Jovem,

Quam Atticam , et illam Romanam elegantiam ,

An consequutus est , haud ausim asscrere.

Nam quid foret jactantins, aut dementius?

Conatus oppido est (nam ingénue fatebimur),

Appcndicem ex Plauti farina annectere,

Quam Plautus ipsus in pistrino comico

Moluit : nam egit (ut probe nostis) trusatiles

Tantus pocta molas, coactas inopia.

Jam vero censuram haud ita deprecabimur

Vestram, modo aequi omnes, et sitis candidi :

Modo rcputet secum quisque diutule,

Num dura sit provincia, homini penitus

Adulcsccnii, a mutis doeto, et duntaxat ils

Magistrisj qui nullas Âlpes tranaoenderit,

Nullas adicrit Athcnas, lingaae gratia

Ornandae ; nato ad extremum ferme angulum

Totius orbis. Huie num eat^ quaeso, negotii

Res ncutiquam minuli, Plautum exprimere?

Gomicum scilicet tam varium, amplissimum :

Verborum et rerum majestâte principem.

At erunt fortasse qui faciles fatebuntur hoc;

Verum ob id, inquient, non coeptum oportuit.

Humeri hoc omis tenelli si non sofferunt,

Cur suscipis? Ibi Critici rcsponsum habento sic.

Si tantisper doctissimus quisque abstineat ,

Vel a scribcndo , vel edendo quippiam :

Dum nil ab amussi discrcpet» et puncta dum

Ferat omnia : dispeream, si scribat quispiam.

Ita comparatum » ut nil sit humanae rei

Absolutissimum, quin ungues uspiam

Pcritiorum hians rcmoretur quippiam.

Postrcmo , si quis Momus erit roolcstior,

Is noverit bifrontes Janos esse nos :

Quos nulla impune ciconia pinsuerit

A tergoj et est nobis non rctunsus stilus,

Quo blacterantcs istos insectabimur,

Quis nil placet nisi domi natum suae.

Verum enimyero malumus per gratias

(Nam dicendum est iterum) aequos et candidos,

Quin conni ventes, si quando opu 'st, judices.

Sed heus vos, heus, praeterieram penussimc,

Quod dictum oportet imprimis : vidclicct.

Ne quis loquaculus esto : neu turbato quis :

Ncu quid prorsus loquitor : nam qui jam nunc senex

Prodibit, is qucmcumque forte audiverit,

Purem illico vocitabit, inque jus rapiet :

Quod rapiimda super aula consulucrit.

Nondum tacetis, ultimus ille mussitat?

Decretum, pol, jam promulgabo scenicum,

Quod cum gregc sanxit imperator histricus.

Quicumque lingulax fuat, hue raptabitur;

Et ejus fîet lingua communis gregi.

Aboo, tarcto, quotquot cstis, obsecro.

CoMPLEMENTCM Morlifii Dorpii in Aululariam Plauii.

Suivent ( pages 75*84 des Anaketes) les scènes en vers écrites par le poêle du Lis , pour servir de supplément à ia pièce originale.

Enfin, nous donnerons place ici à quelques vers d'un docteur en droit, Judocus Delphus, adressés^ la jeunesse pour louer les restitutions de Dorpius dans cette comédie ^

Judocus Delphus utriusque juris doctor ad studiosam juvmtutem in laudem

complementi Aululariae.

Tu modo Plaatini pubes studiosa leporis ,

Cecropios Latio quae legis ore sales.

Hue ades : en quondam Sllvani perdita luco ,

Nunc tandem mîscro est aula reperta seni.

Et quae manca fuit multls jam fabula seclis,

Integra excelsum toHit in astra caput.

Née noTus est cupidas auctor qui laeserit aures ;

Plautus ab infends hue remearit aquis.

Des travaux littéraires d^Adrien Barland. (Appendice au chap. VI, § I; p. 142).

Nous n'avons réuni dans cette note bibliographique que les livres et opuscules de Barland qui ont trait à Tétude des lettres et surtout des auteurs anciens : nous n'avons pas reproduit la série des traités historiques de cet auteur *, quoique Paquot leur ait donné place à la suite de ia notice dont nous faisons usage ici. {Fasti aeademiei Lovan.j I, p. 480) ; nous avons en quelques points complété cette dernière notice à Faide de détails empruntés à la description des travaux de Barland publiés chez Thierry Martens à Louvain (Van Iseghem, Biographie de Th. Martens, seconde partie) :

i** Diatogi LXIII ad profligandam e Scholis barbariem longe utilissimi. — Goloniae,

' Auedecttê de M. de Nélb, 1. 1, p. 88.

' Ces traités ont été réunis en un seul Yolumt publié par Bernard Guakhervs ou Waltfaor : Bittoriea Hadriani Bariandi Rhêiorii Lovaniêmii nune pritnum eoUeeta stfimlgtM édita, Coloniae, 1603, in-1t>. — No» indiquerons celles des pièces insérées dans ce volume assez rare, qui se rapportent à Phistoire Kttéraire.

ap. Euchar. Cervicornum, 1530, în-8^; Antverpiae, 1532, in-8^ ib., ap. Mich. Hillenium , 1534, ib., 1539, 8"*. — Parisiis, ap.'Christ. Wechelum, 1535 , in-8''; ib. ap. Maurilium de Porta, 1542, 8»...

<K Prima editio quae Lovaniî anno 1524 (ex Epistola nuDcupatorie ad Carolum de Croy) prodiisse videtur, XLI conÛDuerii... caelerum hi Dialogi ab Erasmianorum eloquentia et lepore procul absunt. »

Il est constant que deux éditions des Dialogues format in-8% parurent à Louvain en mars et en août 1524, et que la seconde était augmentée de treize dialogues : Tune et Tautre portaient toutefois le même titre : Dialogi XLII (sic) per Hadrianum Barlandum ad profligandam, etc. (Voy. la Bibliographie de l'ouvrage cité du P. van Iseghem , n*' 194 et 195);

2" Epistola de ratione studii ad Guilielmum Zagaram (Vid. Historica, pp. 276-82);

3° Institutio hominis christiani aphorismis digesta. Excusa est ad calcem Vitae honestae, aut. Hermanno Schoten Hesso inscriptae. Antverp., typis Ph. Latii, p. 26, in-12^. — Lugd., 1539, in-12°. (Voy. Historica, pp. 413-34) ; .

4" Institutio compendiosa artis oratoriae et amplificandi ex Topicis ratio ;

5*^ Jocorum veterum ac recentiorum libri IIL Antv., ap. Mich. Hillenium, 1529, in-S'^ et Coloniae, 1529, in-8°. — t Primi duo jocos variorum scriptorum seu scite dicta, tertius aliquot Martialis Epigrammata complectitur. > — (Voy. Historica y pp. 331-412.)

Une première édition de 1524 a dû paraître à Louvain : Jocorum veterum ac recentium duae centuriae cum scholiis Hadriani Barlandi, in-8°. (Van Iseghem, n** 198);

6° Scholia in Selectas Plinii Secundi epistolas. — Scholia in Menandri carmina sive dicta ^ V. Joh. Clericus in suis Menandri reliquiis.

T" Argumenta et commentarius in Publii Terentii Comoedias in quibus et artificium ostenditur oratorium et mulli difficiles poetae nodi explicantur, quos interprètes alii reliquerunt^. — Lovanii, Rulger Rescius, 1530, in-4\ Francof., 1537, fol. Paris., 1552, fol. (cum Terentio) ;

8** Enarrationes in VI libros priores Aeneidos Virgilianae, e vetusto codice (Donati) desumptae, et additionibus auctae. Antverpiae, Hillenius, 1529 et 1535, in-4^ — Recusae in aliquot Edd. Virgilii cum notis variorum. 9^ In primam Ciceronis Catilinariam et Philippicam IX.

10* Hadr, Barlandi versuum ex Bucolicis Virgilii Proverbialium collectanea. Ejusdem delaudibus amoenissimi Lovanii. Ode hexametro iambicoque dimetro alternans. Martini Dorpii iambicum dimetrum in laudem Barlandi. — Prostant (Lovanii) in aedibns Theo-

^ Paquot donne ces deux recueils de glosses comme imprimés, mais il ne cite ni lieu, ni date. Le premier des auteurs a été publié par Barland, en 1516 : C. Plinii Secundi Epistole (sic) familiares cum Barlandi Scholiis, in-4", 82 feuillets (Van Iseghem, n» 100).

* Un des élèves de Barland, Augustin Rey marins, avait recueilli une partie de ces gloses dans les leçons mêmes de cet humaniste, ou les avait extraites de tes cahiers; il en avait tiré lui-même d*autres des anciens grammairiens. Barland en fit la recension, avant qu^on la publiât en un seul volume (1530). Reymarius, natif de Malines, mourut fort jeune quand déjà il s'était distingué dans les lettres. On imprima un de ses dialogues, Ludus charlarum, dans plusieurs éditions des Dialogues de Barland. \oy. Foppens, Bibl. Belg., 1 13.

dorici Martini Aloslensis, pp. 30, in-4\ anno 1514. — (La Bibliographie citée de Th. Marlens ne dit rien de ce volume);

iV Hadriani Barlandi De literatis urbis liomae Principibus opusculum. — Elisii Calenlii oppido quam élégantes Epistolae a Barlando recognitae et argumentis auctae, Menandri dicta eximia ab eodem Barlando adnolationibus aucla. Ad communem studiorum utilitatem atque emolumenlum. — Prostant parvo Lovanii in Bibliotheca Theod. Martini Alostensis chalcographi (1513, in-4''). — (Voir la description de ce volume dans Van Iseghem, n"" 89). Le titre commence par les mots : Hoc in libello conlinentur (34 feuillets, in-4');

là** In omnes Erasmi Adagiorum chiliades Epilome (Lov., 1508) *. — Colon., 1524, in-lâ"**. Paris., 1526, in-8. Basileae, 1528, in-8^ Il faut ajouter à ce dernier travail le choix des lettres d*Érasme publié en 1520 par les soins de Barland. (Van Iseghem, I. c. n» 163.)

(Voir chap. IX, p. 319.)

Lettre d'Arias Montanus à l'Université de Louvain pour lui demander, en 1568, sa coopération aux travaux de la Polyglotte d'Anvers.

€ Benedictus Arias Montanus Hispalensis doct. Theol., Philippi Régis catholici aulae familiaris et regius sacerdos atque in hanc Belgicam provinciam regia auctoritate et nomin^ ad eam rem legatus, ut excudendis Antverpiae quinquelinguibus Bibliis adsit ac praesit, et quidquid ad ejus operis perfectionem conferre posse intellexerit diligenter curet ut in legationis suae exemplis et mandatis difusius conlinetur, huic insigni catholicae ac pientissimae Lovaniensi Academiae, quam semel jam inviserat et salutaverat, christianam cum primis pacem omnemque commoditatem, amplitudinem et felicitatem publiée privateque cupit et precatur.

» Deinde vero hoc praeclarissimum opus, quod ad totius Ecclesiae utilitatem institutum inceptumque est, ut communem causam ab faac pientissimaAcademia suscipi etiam juvarique exoptat, cujus academiae ille et praesens in Hispania et absens per literas, maximam rationem habendam esse censuit, atque haberi curavit , idque Régi nostro alias hujus Academiae amantissimo atque aliis principibus et erudiiis viris facile persuasit.

» Namque is in Complutensi Academia de bac eadem causa ex supremi Inquisitionis Senalus consulto et Régis mandato libéra legatione functus, solum de illa re sibi agendum duxit ut de ipsius utilitate consultaretur : quam cum maximam atque perpetuam fore omnibus sententiis indicatum esset, de caeteris rébus omnibus, quaecumque ad

* Le P. van Iseghem décrit la seule édition de 1521 , 124 feuilIeU in-4<> (n" 172). Mais un avis placé au dernier feuillet suppose une réimpression : Theodorieus Alottmtis impressit ex Archetypo. » Antverp., Mich. Hillenius, 1520 et 1528. Voy. de Reiffenberg, IV"»« Mémoire, p. 6, notes

hujus operiscommoditatem, spiendorem atque amplitudinem periinere possint, ad bunc pieDlissimum et doclissimam Lovaniensis Academiae senatum referre decrevit.

> Igitur duo ouDC primam apud banc amplissimam Academiam judicanda et slatueoda Legatus refert. Alterum iliud est :

> Cum catholicus Rex noster opus hoc non modo opportunis dictionariis iDstruetom , sed omnibus partibus quaecumque ad usum commoditalemque sludiosorum facere po8suQt , auclum esse voluerit , videri mullis doctis et piis viris non hujus regionis modo, sed Hispanis, Italis et Galliseliam versiooem aliquam ex Hebraeo ad verbum, ut dicitur, addi oportere ut iis qui in illa lingua sese exercerevoluerint hacetiam parte coQSulatnr,sicut graecis et cbaldaeis versione etiam apposita consulitur ; verum cum iis columois qnae in singulis paginis imprimuntur nibil addi possit , quod operis dignitatem et puritatem non minuat, ea versio seorsum imprimenda caeterisquc adjumentis addenda videtur.

> Ex bis vero versionibus quae bactenus ad verbum extant illa maxime ac pluribus doctis probatur quae a Sancte Pagnino édita est, tum quod Summorum Ponlificum privilegiis comprobata fuerit, tum etiam quod ea ad banc rem utilitatis plurimum, suspicionis et offensionis minimum babere putetur.

y> Hujus autem staluendae rei consilium jndiciumque omne ad praeclaram Lovaniensium Academiam ex catbolici Régis mandate Legatus déferre decrevit, quam in judicando diligentissimam et integerrimam esse intellexil. Quaerit itaque an placeat ad studiosorum utilitalem et operis ornamentum versionem aliquam ex bebraico ad verbum in fine addi, et si id placuerit, quaenam ex iis omnibus quae circumferri soient potissimum probetur optari et âeclarari cupit. Deinde orat ut ea quae probata magis fuerit doctissimis ex hoc senatu viris relegenda committalur, ut si quid vel correctione vel annotatione indigere deprebensum fuerit quod cum sancto et recepto dogmate iorsan pugnet, id opp^rtuna an imad versione observetur.

» Alterum vero quod ab bac Academia curari exoptat illud est , ut chaldaicae Paraphraseos iatina versio, quae in Complu tensibus Ribliis praeterquam in Pentateucbo desiderabatur, quam is ex Régis nostri mandato allatam suis locis additurus est, antequam praelo mandetur, eruditis et piis viris per partes commissa relegatur et ex more approbetar. Nam quamquam in Hispania jam olim cardinalis Ximenius qui Complulensia Bibiia magnis sumptibus et multa industria excusserat, Paraphrasim illam latine ad verbum reddi cnraverit atque jamjam excudendam morte praeventus reliquerit probatam, tamen bujus Academiae in bac et in aliis rébus nomini et dignitati plurimum tribuendum esse idem Legatus ex Régis nostri mandato statuit ^ Orat igitur ut bos labores subire non pigeât, quos Deo imprimis et Régi nostro gratissimos Ecclesiaeque utilissimos et Academiae buic honestissimos futures intelligit.

' Malgré la prudence que mirent les éditeurs dans la publication des paraphrases cbaldaïqucs, leur travail fut en bulle aux critiques les plus vives. François Lucas, dit Brugensis, fort savant dans les langues bibliques qu'il avait apprises à Louvain, défendit Pautorité des paraphrases et Phonneur des docteurs de TuDiversité {De t*su chaldatcw Bibliorum Paraphraseos, sîve Jpologiapro chaldaïeo paraphraste ,justu Theologorum Lovanieraium scripta. Ant v., Plantin , in-fol.) Voir Foppens, p. 299, et Richard Simon , ffist crit. du Fieux Testament , liv. II, chap. XVIII.

DES ÏROIS-LAJNGUES A LOUVAIN. 405

» Ut autem omnia quae cum hac praeclara Academia de hujus operis caasa et rébus ageada exUterini commodissime etiam absens Legatus ipse expedire possit, doctissimos aique optimoa viros et Âcademiae ipsi cum primis cfaarissimos dominam Doctorem AuG. HuHAECM el domioam Doctorem Cor. Gaudanum diligentiae suae vicarios datos publiée honoris causa appel lat.

» B. Arias Montanus. Talmid. * »

(Voir chap. X, p. 338.)

Notice êur Jean Isaac Uvita et Etienne son fils, juifs allemands eoM>ertis , qui ont enseigné

l'hébreu à Louvain au XV 1^ siècle *.

Jban Isaac Lbtita (Levi)^ d*origiDe et de religion juive, était Rabbin à Wetziar» et il en remplissait les fonctions, quand, sur le point d'expliquer le cbap. 53 dlsaïe, il reconnut qu'il fallait entendre la prophétie qu'il contient de Jésus-Christ, et non d'un autre. Il se retira à Marbourg et reçut le baptême sous les auspices de Philippe, prince de Hesse, en 1546. Jean Draconites publia à cette occasion un manifeste pour faire gloire à l'église luthérienne d'un tel prosélyte.

L'année 1547 ayant été funeste au Landgrave son protecteur, Isaac fut appelé à Louvain par Granvelle, pour y professer les lettres hébraïques et chaldaiques. Comme Isaac n'avait encore qu'une connaissance fort faible du latin, il fut conGé à Adrien Amerotius qui le lui enseigna et qni l'instruisit aussi dans la foi catholique^. Ses leçons ne furent pas de longue durée, et l'on doit leur assigner pour limites les années 1547 à 1551.

Après le départ de Granvelle , il avait peine à subsister avec sa famille. Les magistrats de Cologne, Constantin Von Lyskirchen et Hermann Suderman, jetèrent alors les yeux sur lui pour lui confier l'enseignement de l'hébreu dans leur ville. Il alla occuper cette chaire vers 1551, et la remplit avec honneur pendant 26 ans. Toujours fidèle à la foi qu'il avait embrassée, il mourut, avant l'apostasie de son fils, et fut enterré dans l'église de la S^-Vierge, dite aux Indnlgences (ad IndulgenJtia»)^ en 1577.

Voici , toujours d'après Paquot, la liste de ses écrits * :

I. Rationes desertae Synagogae, Marpurgi, 1540 {aut cùrciter.).

' C'est la transcriplion du mot arabe signifiant disciple , dont Arias MonUnus a fait suivre fort souvent sa signature.

* Extraits traduits des Fasti MS. de Paquol, II, f. SS0-S40.

" G*est pendant le séjour de son mari â Louvain, que la femme d*Isaac se fit catholique, après avoir opposé une longue résistance aux efforts des théologiens de Louvain, R. Tapperus, Petrus Gurtius, Judocus Tiletanus et J. Hasselius, pour la convertir.

* Le IK Fûrst, dans sa Bihliotheea judaïea (1851 , t. II, p. 94), a donné en allemand une courte nomenclature des écrits de Levita, où ne figurent pas les quatre premiers ouvrages qui sont ici énumérés.

II. De Hebraeorum grammatica liber methodo dilucida admodumac facili a Jo. Isaac Lemta germano concinnalus. Lov. ap. Mari. Rolarium , 1652, in-8** (voir p. 355, note 2).

III. De astrologia Rabbi Mosis filii Maimon epistola ekgans, et cum ehristiana religione congruens, hebraea nunc pritnum édita, et latine facta. Col.> per J. Soterum, 1555, in-S''.

IV. Physica hebraea Rabbi Aben Tibbon, ut fertur, quœ Spiritus gratiae inscribitur, nunc primum édita et latine facta. J. Isaac authore. Col., excud. J. Soter., 1555.

L'auteur dit avoir trouvé par un rare bonheur trois vieux manuscrits à Louvain; il en publie un dans ce livre h la demande des professeurs de TUniversité, et il le dédie à Adolphe de Schaumbourg , archevêque de Cologne. Ces détails sont tirés de sa Préface, qui contient d'autres particularités curieuses.

V. Manuductio ad verba elegantiae, perfectissima hebraïca grammatica commodo admodum ordinein très libros dist\ncta;exof[. typogr., Colon. J. Solerîs, 1553, la-i'' {éd. altéra?) ; éd. m, 1557, pp. 161 et 322. — Réimprimé sous cet autre titre :

Grammatica hebraea absolutissima in duos libros distincta, née non in ordinem studiosis commodiorem digesta,ac pluribus in locis locupletata, éd. IV *. Antv. ex off. Christ. Plant., 1564, in-4% pp. 162; éd. V, /Wd., 1570, in-4% p. 259. — Dans la préface de la IV"* édition, Levita annonce qu'il s'était rendu à Anvers pour corriger l'édition du Le^cique hébreu de Sanctes Pagninus, qu'on réimprimait alors chez Plantin, et que, pendant son absence, le magistrat de Cologne {Senatus Coloniensis) lui avait conservé son traitement.

Il n'est point douteux que cette grammaire hébraïque qui a eu plusieurs éditions , sous le nom d'Isaac Levita, n'ait été le fruit des leçons et des communications faites par André Gennep à cet étranger (Voir ci-dessus, pp. 246 et 335).

VL Tabulas in gramm. hebr. auct. Nie. Clenardo a J. Is. Levita nunc recens correctae, Col. ap. H. Birckmannum, 1555, in-8\ — Ed. IV cum titulo: Tabula etc., a J. Quinquarboreo Aurelianensi mendis quibus scatebat repurgata. Accessere J. Isaaci et Genebrardi ad absolutiorem institutionem scholia; Paris, ap. Mart. Juvenem., 1564, in-4® et in-8''.

VII. Meditationes hebratcae in artem grammaticam per integrum librum Ruth explicatae, una cum aliarum rerum accessionibus hujus linguae tironibus cumprimis utilibus et neeessariis. Col., ex off. J. Soteris, 1558, in-8% pp. 52 et 404.

VIIL Defensio veritatis hebratcae contra Wilhelmum Lindanum Ruraemundensem épiscopum, qui videlicet libro deopt. gen. interpretandi parum tribuere hebraeo SS. Dibliorum textui videtur, Col. 1558. Rivet, d'après Moreri, remarque qu'Isaac a si bien répondu à Lindanus, qu'il est inutile désormais d'écrire sur la même matière. Cfr. R. Simon, Hist. crit. du Vieux Testament, \. III, chap. XVII.

Stephanus ou Etienne, fils d'Isaac Levita, né à Wetzlar en 1542, fut baptisé à i'&ge de 4 ans avec son père (1546) ; il vint avec lui, en 1547, à Louvain , et le suivit , en 1551, à Cologne. II étudia les lettres dans cette dernière ville; et, en 1557, il fut confié au D' Jean Telgius, gymnasiarque à Zwolle. De retour à Cologne, il suivit les cours de philosophie au

' Celte IV"*- édition est décrite avec soin dans les Annales de ^imprimerie plantinienne , par MM. de Backer et Rnelcns , pp. 58-39. Levita s'y nomme professor publicits.

DES TROISLANGUES A LOUVAIN. 407

eollegium Montanum, et fui proclamé maître (magister). Bientôt après , voulant s'adOQoer à la médecine, à Texemple de ses ancêtres, il suivit à Lonvain (avida aure) les leçons de Biesius, de Bernartius, de Corn. Gemma, en se procurant les ressources nécessaires à sa subsistance par des leçons privées d*hébreu. En 1563, il voyagea; l'année suivante» il se rendit à Douai, où il fut élu professeur royal et ordinaire de langue hébraïque et chaU daïque à TUniversité de cette ville, par la protection de Max. de Berghes, archevêque de Cambrai, de François Richardot, d*Ârras, et de Joacbim Hopperus, sénateur de Bruxelles. Néanmoins, il ne renonça pas encore entièrement à la pratique de la médecine , mais fidèle à ses convictions catholiques, il refusa de répondre à l'appel des Calvinistes français qui cherchaient à l'attirer parmi eux.

Stephanus Levita abandonna tout à coup Douai, malgré les représentations de Richardot, qui était alors un de ses auditeurs, quand le recteur et les doyens de l'académie de Cologne, d'accord avec les magistrats de la ville, proviseurs de l'académie, lui eurent déféré en son absence la prébende de S^*-Ursule. Stephanus, à peine arrivé à Cologne,, fut admis aux ordres sacrés en 1562, et presque immédiatement après, le recteur de l'Université de Louvain, Cunerus Pétri, le choisit pour remplacer dans la chaire d'hébreu au collège des Trois-Langues André Gennep qui venait de mourir; mais les magistrats de Cologne s'opposèrent au départ de Levita.

On le voit plus tard devenir licencié en théologie, vicaire de l'église primaire de Saint- Pierre, desservant de N.-D. aux Indulgences, charge où il fut maintenu, en présence d'un puissant compétiteur, par l'évêque de Liège, Gérard de Groesbeck. Dans la paroisse de N.-D., il annonçait fréquemment la parole divine aux catholiques et aux réformés , et il n'oubliait pas non plus ses anciens coreligionnaires. Du consentement d'Adolphe, archevêque de Cologne, le légat du pape, François de Mendoza, donna à Etienne Levita et à son père un pouvoir illimité de convertir par la parole, et même par la force (vi et adhibita)^ les juifs appartenant aux trois diocèses des Électeurs.

Stephanus s'appliqua en vue de ses prédications à la lecture des livres des hérétiques, mais bientôt, il ne se contenta plus de s'abstenir de les combattre; il se mit à les imiter. Sous Gebhard Truchsès, protecteur des dissidents, il s'éleva contre l'usage des saintes images, et sous Ernest de Bavière, il alla jusqu'à déclamer en public, le IS^octobre 1583, contre le culte des images, tel que le pratiquent les catholiques. La ville entière fut en émoi. Michel Brilmacher monte le même jour en chaire à 6 heures, pour le réfuter. D'autres théologiens de Cologne s'empressent de combattre, dans des réunions publiques, tous les sophismes que Stephanus a empruntés aux iconoclastes. Le chef du clergé de Sainte-Ursule, président du chapitre, le fait appeler devant lui. Stephanus, renfermé dans sa demeure depuis quatre jours , refuse de comparaître , en prétextant sa mauvaise santé. Les députés de l'archevêque vont en personne le solliciter à faire une démarche qui lui obtiendra la levée de la suspense qu'il a encourue. Levita s'obstine dans ses refus , et ne tarde pas à obtenir du magistrat de Cologne, à la grande indignation des commissaires épiscopaux, la permission de continuer l'enseignement de la doctrine évangélique. Le doyen de l'église métropolitaine renouvelle ses instances; elles restent longtemps

infructueuses. Enfin, le juif converti se présente, muni d*un sauf-conduit donné par le chapitre; mais c'est pour se démettre de ses trois charges (tria sacerdotia) et pour déclarer qu'il va se faire Tapôtre des Calvinistes. En 1586, Stepbanus publia en allemand une apologie de sa conduite, avec un récit des persécutions qu'il s'était attirées; il y déclarait qu'il avait été entraîné par la force des arguments de Sadelius contre la primauté de rÉglise romaine.

(Voircbap. XII, p. 369.)

Rapport dupléban de Louvain, J.-B. Schoeps, dans V affaire de la nomination d'un professeur de grec au collège des Trois-Langues, en date du io novembre 1722, et adresse du même au recteur de FUniversitë touchant la même affaire.

JUDICIUM PLEBANI LOTANIENSIS IN CAUSA COLLATIONIS LBCTIONIS GrABCAB.

» Infra scriptus plebanus Lovaniensis qua provisor et collator Lectionis Graecae mandato Majestatis suae C. et R., interrogatus a Magnifico Domino Rectore, quid censeam de modo conferendi Lectionem Graecam collegii Trilinguis Buslidiani, respondeo sub correctione et judicio meliori salvo.

> Cum notorium sit quod in IV superioribus facultatibus hujus Universitatis nulla Lectio aut professio conferatur, ne a Rege quidem, nisi habito prius advisamento seu judicio illius Facultatis sive collegii professorum, ad quam Lectio pertinet.

» Cum Facultatis artium lectiones duae publicae, altéra Eihices, altéra Eloquentiae, eodem modo conferantur.

» Atque ibidem professorum Philosophiae electiones per ultimum Regulamentum Regium anni 1702, restrictae sint ad magistros qui promoti sint inter quinque primos et aliis quibusdam conditionibus praediti.

^ Cum ejusdem Facultatis Lectiones litterariae, quae jam traduntur in Gymnasio SS. Trinitatis, conferantur a corpore ejusdem Facultatis, debealque praemitti earum publicatio, ut detur liber concursus omnibus.

» Lectiones vero Trilingues de quibus agitur, cum no» sint incorporatae ulli ex quinque Facultatibus, cujus advisamentum ante earum collationem requiri possit.

» Nec babeatur in Graecis sicut in aliis scientiis ulla promotio per loca aut gradus, nisi forte in Gymnasiis Litterariis , quod hic non suffîcit.

» Neque provisores Buslidiani per se de Graecis cognoscere possint.

> Cum Doctor Martin ultimus Lectionis Graecae professor eam non obtinuerit nisi praevio examine legitimo : et habitus fuerit concursus pro ejusdem substitutione , dum

DES TROIS-LAJNGUES A LOUVAIJN. 409

dictus Doctor evocabatur ad professoratum Seminarii Mechliniensis, cui concursui praesiderunt Doclores Steyaert et Heris (ut patet ex annexo sub A).

Hinc videtur res ipsa loqui , quod in praesente easu coliationis Lectionis Graecae adhibenda sit similis aliqua cautela et exploratio , qualem in omnibus hujusmodi provisioDîbus ipsa aequitas dictavit esse praemittendam.

» Attento maxime quod aspirantes seu caodidati non sint omni exceptione majores, aut perse célèbres.

> Videtur, inquam, vei instituendos esse concursus, ut novi quidam aspirantes expetunt, et quaiis in collatione aliarum Bursarum, ad quas nnilo speciali titulo quisquam praeferendus venit, hic Lovanii non raro adhibetur, quaiis item ex instituto principum nostrorum adhiberi solebat in provisione Cathedrarum Universitatis Duacenae.

> Vel , quod forte magis placeat, praemittendum videtur Examen aliquod publicum cui praeficiantur delecti viri, integri et intelligentes, qui de eruditione et Graecitate concurrentium judicium ferant, quod Collatores sequantur.

> Rationes autem et causae addi possunt sequentes :

» Quod alioquin provisores Busiidiani, si neglecto tali expérimente, prosiliant ad electionem , exponant se manifeste periculo assumendi professorem contra mentem et institutum Fundatoris , contra honorem et famam bujus Universitatis , atque adeo contra ipsius Reipublicae et Ecclesiae commoda.

» Fundator fuit D. Hieronymus Busleiden Aegidii Equitis aurati filius, J. U. Doctor, Cameraci in Divae M. Virginis praepositus, et supremi senatus Belgici apud Mechliniensesconsiliarius, ac Libellorum ^pplicum Magister, vir doctus, focundus, qui variis apud Pontiûcem, Reges Legationibus functus, in ipsa Legatione qua a Carolo V Imp. in Hispanias mittebatur , mortuus est anno 1517.

f Hictam illustris vir et de Republica tam bene meritus, cum videret suorum temporum calamitates maxima ex parte a seculi sui ignorantia et barbarie provenire, nibil in salutem publicam se praeclarius praestare posse existimavit , quam si in celeberrima Academia Lovaniensi a qua praecipuum adversns ista mala remedium atque praesidium tune exspectabatur , et rêvera postea advenit ;

p Si , inquam , in bujus Academiae sinu institueret et fundaret trium celeberrimarum Linguarum professiones publicas , sine quarum Linguarum adminiculoet lumine constat reliquas scientias et doctrinas jacere incultas , débiles et informes.

p Quod ejusdem institutum sapientissimorum virorum encomiis ita statim depraedicatum est, itaque omnibus placuit, ut illius exemplum mox in Gallia Franciscus I, in Anglia Richardus Wintonensis Episcopus et cardinalis Ximenes in Hispania aemulati sint , simile collegium Trilingue erigendo.

» Incredibile autem dictu est quantum ex bis Busiidianis Lectionibus Universitas nostra splendoris et adjumenti , quantum Respublica et Ecclesia emolnmenti acceperit.

» Et porro spes est fore ut accipere pergant, modo ad easdem professiones seu lectiones assumantur taies viri , quales assumi voluit sapientissimus fundator Busiidius.

» Videlicet, viri, ut ait Fundator, undecumque ertidUi, probatis moribus et vitae incul-

no MÉMOIRE SUR LE COLLÈGE

patae, qui in dits legant et profiteantur in eodem collegio tam Christianos qtuim moraks^ ac altos probatos auctores ; omnibus eo adventantibus in tribus linguis , latina scilicet , Graeea et Hebraïca, diversis horis pro sua et auditorum commoditate distribuendis , sine aliguo stipendio db adventantibus exigendo , et non exacte aceeptando.

» Quod si Fuodalor pro qualibet trium harum professionum , virum undecumque eruditum jure merilo requisiverit, lalis profecto imprimis quaerendus est pro leclione linguae Graecae, quae, ut intelligentes omoes asserunt, est longe copiosissima et difficillima.

> Maxime cum Graeci scriptores» sive Christiani ut v. g. Âthanasius, Basilius, GregoriusNazianzenus, Eusebius, Theodoretus; sive morales, aliique auctores, ut v. g. Plutarchus, Plato, Isocrates, Xenophon, Demosthenes, et poeta Homerus exponi rite non possint, nisi ab eo, qui in sermone isto diu multumque exercitatus, profunda insuper rerum antiquarum tum sacrarum tum profanarum peritia eruditus sit.

> Et sane eliamsi in casu proposito talem virum leclioni Graecae vi ipsius fundalionis providere non tenerentur collegii Trilinguis Provisores, ipse tamen Academiae nostrae honor et boni public! ratio eosdem ad hoc adducere deberet.

:» Nisi enim studium Graecitatis in Universitate floreat, nulla in altioribus scientiis solida et perfeeta eruditio sperari potest.

> Non invenientur theologi, ut olim nostri fuerunt, qui Bibliorum versiones latinas et vernaculas curent, qui traditionum fontes adeant, et inde antiquiiates eruant ecclesiasticas in fidei et praeceptorum evangelicorum defensionem, coniirmationem, elucidationem.

» Maximam partem antiquorum canonum, historiae et discipiinae ecclesiasticae non scrutabuntur canonistae nostri, ut oporteret, in origintbus.

> Neque politicorum et l^slationum praeclariora monumenta , in eo sermone quo primitus scripta sunt, legent juris publici et civilis antecessores.

)* Neque medici aut philosophi auctores suos in fonte gustabunt.

> Dubiiari ilaque non potest quin leclioni Graecae vacanti, de qua quaestio, provideri debeat de professore litterarum Graecarum peritissimoet multa undiqueeruditioneomato.

» Hoc autem qua ratione Provisores pro oi&cio suo praestare, certaque via exequi poterunt, nisi instituendo, facta publicatione, praefatum concnrsum aut examen publicum ? non enim idoneum et Graeea cathedra dignum professorem ab aliis semidoctis et minus dignis competitoribus ullo alio certo criterio dignoscere ipsi queant.

» Neque suilicere potest, si, ut quidam vellent, eligatur vir aliquali Graecitatis tinctura imbutus, modo talis existât, qui certam spem praebeat fore ut brevi sit perfectus.

» Nam praeterquam quod hic conceptus nec justitiae distribu tivae, nec bono communi sit consentaneus, ut pote animum praeripiens iis, qui talibus quasi stimulis et praemiis ad inexhaustos studii litterarii iabores suscipiendos non raro excitantur : secundum illud honos alit artes : itemque, sint Moecenaies;

» Quis spondere ausit, fore ut talis aliquis praecox Magister, qui a tirocinio suo nondum ferlasse absolvendus foret, adepia semel lectionis collatione, impensurus sit

omnem diligeotiam et operam, quae requiritur maxima, ut perfeclus évadât? Sed demus etîam futarum, at noo parcat labori et studio, demus eum magno ingeuio praeditum esse» et in majoribus scientiis praecellere : an ex iis sequitur negotium ei successurum quoad Graeca, quae spéciale quoddam ingenium exigunt? Maxime si boc teotet in provecliore aetate altiorum bonorum cupidilate forlassis incensus, et majorum negotiorum curis distractus.

> Quin et ponamus, ut lapsu temporis progressus ex volo succédât , id quod paucis talibus equidem contingit, nonne bac conditione accidet, ut in cathedra Graeca sedeat; qui viris extraneis visendae Universitatis causa fortasse adventantibus, vel nostratibus etiam doctoribus, aut discipulis proveclioribus diffîcultatem aiiquam moTentibus respondère, sine insigni ipsius catbedrae totiusque Academiae dedecore, non valeat?

> Propter quas res idem infra scriplus, non improbando id quod in provisionibus lectionum coliegii Trilinguis, mutatis forte circumslantiis , ante bac interdum actum fuit, conciudo et censeo :

^ Non abborrendum esse a concursu quem quidam candidati expelunt, et muiti Academici laudarenl, in quo quasi ex sponsione deberelur obtinenti palmam.

}» Quia tamen ténor fundationis supra ailegatus praeter eruditionem completam et Graecitatem non vulgarem , etiam exigit mores probatos et vitam incuipatam ;

» Auctor sim , ut in bis circumstantiis rogenlur viri quidam deiecti , satis in boc eruditi et integri , ut examen publicum babeant aspirantibus omnibus subeundum sub bis nempe conditionibus :

> l"" Ut teslimonium de unoquoque examinato reddatur in scriptis;

> 2^ Et annotetur locus et ordo quem inter reliques promeriti sunt;

> 3" Ut de unoquoque edicant, an sit talis qualem fundatio exigit, nimirum, jam nunc, undecumque eruditus et idoneus qui in dies légat et profiuatur publice.... tam Christianos quam morales ac alios probatos auctores omnibus adventantibus in lingua graeca;

» 4^ Ut is, qui babeat boc lestimonium, praeferatur in electione illi qui non babet;

> S"" Ut nemo tamen eligatur, nisi qui locum adeptus est ioter très primes;

> 6® .Ut boc examen ante pubiicetur in vicinis etiam civitatibus, imo et in aliis Universitatibus catbolicis, si videbilur;

> 7^ Ut omnes hae condiliones observentur sub poena nuliitatis eiectionis aut suffragii. — Rogans Magnificum D. Bectorem quatenus has rationes cumjudicio stw ad sacram suam Caesar. et Reg. Majestatem mittere dignetur.

> Dalum Lovanii 15 novembris 1722.

> J.-B. SCHOEPS.

Magnifico domino Rectori almaeque Universitati Lovaniensi.

» Exponit ea, qua par est, veneralione infra scriptus ad divum Petrum in bac civitate piebanus et in ea qualitate primus provisor coliegii trilinguis Busieidiani, quod per obitum

docloris Martin vacet in praesentia ejusdem collegii lectio Graeca, quodque secundum volantatem fundatoris ad eam assuitiendus sit vir, ut ait, undecumque eraditusqui in dies légat et profiteatur in dicto coilegio tam Christianos, quam morales ac alios probaios auctores omnibus eo adventantibus in linguaGraeca. Cum autem inter eos qui hactenus aspirant nullus reperiatur, de quo vel per famam aut specimina publica constare possit provisoribus hujus liuguaeexpertibus, eum ad professionem illam esseidoneum : existimat omnino et contendit Oralor non esse in hoc casu procedendum ad electionem, nisi prius vel inslituatur concursus publicus, vel saltem legitimum aliquod examen , in quo concurrentes per quasdam interpretationes et expositiones variorum auctorum Graecorum se probent sermonis Graeci sic esse peritos, ut ejus professionem cum honore fundationis et Universitatis exercere possint. QuaeOratoris praetensio quam sit aequa et in hoc eventu necessaria vel ex eo elucere potest, quod alioquin evidentissimum periculum sit aberrandi enormitera laudatissima intentione et mente illustrissimi fundatoris et hujus Academiae benefactoris maximi, qui adeo lectiones illas trilingues instituit, ut per litterarum adminiculum, ornamentum et lumen, depulsa quae tune regnabat barbarie, omnibus hujus Studii generalis Facultatibus debitus suussplendor, honos et perfectio redderetur, atque ut etiam contra horum temporum haeterodoxos politiori litteratura fucum facieutes proferre posset haec Universitas , uli semper hactenus fecit, orthodoxae lidei defensores illustrissimes, omnibus numeris absolûtes, adeo ut hic agatur non solum de tideli fundationis provisione, quod ipsum per se grave est, sed de commode etiam, honore et celebritate Almae Mains, de ipsiusEcclesiae, et Reipublicae praesidio et bono, quae rationes tanto magis probari debent venerabilibus Dominationibus vestris, quod omnino conformes sint institutis et moribus hujus Academiae, a quibus ne quidem Rex ipse se eximere voluit, nimirum quod nulla hic lectio publica conferri possit, nisi petite prius et habite super competentium capacitate illius Facultatis ad quam pertinet, testimonio et judicio. Accedit quod, ut meminisse possunt seniores Academici, pro hac eadem lectione Graeca similis probatio adhibita fuerit, semel cum de ea certaret praefatus doctor Martin, et iterum cum idem vocatus ad professoratum seminarii episcopalis Mechliniensis linguae Graecae professionem deseruisse videbatur. Cum igitur memoratae Oratoris petitioni et rationibus, ut videtur, aequissimis, acquiescere hactenus nolinl reliqui duo domini provisores collegii trilinguis praefati, etiamsi in hoc specialiter pluries fuerint convocati, hinccogitur Orator recurrere ad MagniGcum dominum totamque hanc Almam Universitatem, enixe rogans et supplicans ut in hac parte suffragari dignentur vote et petitioni supplicantis, nempe ut, interposita auctoritate sua, omni meliori modo ef&ciant ut in casu proposito ad linguae Graecae professionis collationem non procedatur nisi habite prius per concursum pûblicum, vel saltem per examen legitimum , ut supra dictum est, de aspirantium eruditione et peritia, judicio.

> J.-B. SCHOEPS. »

Page 1