PIÈCES JUSTIFICATIVES
i mmjs canunt in Dci laudcm, vcl recons a se factos , vcl pri- >: dem ab aliquo priscorumvatum, qui car mina et cantica multa ipsis reliquerunt trîmetri gcneris ; prosodias item et liymnos varios, qui ad libamina, ad aram , in Stationnibus quoque et clioiis concinnuntur, diversis , quaî in choro fiunt conversionum vicibus déganter commcnsurali. Post illuni alii (juoque sigillatim canunt , ordincm suum ac decorem optime servantes, cateris intérim magna cumquietate attendentibus, praterquam ad extremas Iiymni partes accinenda sunt , quœ vocant Ephymnia, tune enim omnessimul viri etmulieres pariter exclamant peracta cana subdunt vigilas , in quibus pernoctare soient , et cintare hoc modo. Confestim surgunt omnes , ex utraque parte conviviomquoddaai celebraturi, et primum fiunt chori duo , virorum unus, aller mulierum. In utroquesuusoligitur dux ac pracentor , qui simul et personœ dignitate et aric anteccllit. Deinde hymnos canunt in Deum metris et modulationibus multis compositos nunc sanclis vocibus simul résonantes , nunc sibi invicem congrue respondentes....
Eusèbe, qui cite ce passage, dit en parlant des \igilcs des Thérapcu» les : « Sicutapud nos morisest. »
Quamquan tempore Sancti Sylvestri papa; , et postea plures, el magnse fuerint in urbe Ba ilicœ conditse , non tamen singulœ olcricos , vel monachos spcciatim habebant, quœ in illis sacra ofllcîa célébraient. Presbyieri enim titulis, diaconi diaconiis prœfecti , suo qnisque tantum muneri vacabat ; illi sacris administrandis , hi pauperum subvention! procurandœ. Psalmodia vero qaotîdiana in omnibus ecclesiis tune in usn nonerat.Nam singulis urbis basicilis reditus ad hucadsignati non erant, qnibuspossentsingida coU-giacancntiumnutrire.Ideoque schola eantoi um instiluta fuit, quœ urbi communiserat, et ad stationnes , processiones singulasque diebus eorumdem feslis, Ecclesiœ urbis conveniebat, ibique sacra officia , et missarum soleronïa Pontifice vel Presbytère célébrante decantabat. Hœc schola sumptibus communibus vivebat, habebatque magnœ in urbe dignitatis , et existimationis prœfectum , qui Primicerius alias prior scfcolœcantorumvocabatur.cHJus opéra optimi juvenes selecti in cantu , lectione sacrorum librorum, et optimis instituebantur. Ilinc origo piimiceriorum per alias orbis terrarum ecclesias cathédrales manavit, de quorum officio , et digoitate vigesima quinta disllnctio mentio est. liane scholam eam esse opinor, enjus litulum scribit bibliothecaruis invitatlilarii papœsic: hic constituit in urbe ministrales (id est clericos) qui circumirent constitutas stationes, id est ministrando saei'is et psallendo.— Onophrius , de interpretalione vocum ecclesiast.
F.t reversus est Rex piissimus Carolns.et celebravitRomœ pasclia citm Domino apostolico. Ecceorta est contentio per dies restos Paschœ inter cantores Romanorum et Gallonim. Dicebant se Galli melius cantare et pulcbriusquamRomam. Dicebant se Romani doctîssimi cantilenas eccle- Biasiieas proferre, siculdoclifuerant a se Gregnrio papa, Gallos corrupte cantare, et cantilenam sanam distruendodilacerare. Quœ contentio ante
Dominum regcra Carolum pcrvenit. Galli vero propter sccuritatem Domini régis Caroli valde exprobrabant cantoribus Romanis. Romani vero propler auclorilatcm magnas doctrinsc eossiulios, rusticos et indoctos vclui bruta animalia aûlrmabant el doctrinamS. Gregorii prœfcrabant lusticilali cornai et cum altcrcatio de neulra parte Qniret, ait Dominos piissimus res Carolus ad suos cantores: dicite palam qitis purior est el quis melior aul fous vivus, ant rivuli cjus longe decurrentes ? Res- P mdcrunt omnes una voce , fontem , velut caput et originem puriorem esse , rivulos aulem ejus quahto longius fonte rcccsscriiu, tanlo turbulcnios etsordibus ac immundilîiscorruplos.et ait Dominus rex Carolus; revertimini vos ad fontem S. Gregorii quia manifesté comipistis cantilenam ccclesiasticam. Mox petiil Pominus rex Carolus ab Adriano papa? cantores franciam corrigèrent de canlu. At ille dédit ci Tlieodorum et Benedictum doctissimos cantores, qui a S. Gregorio eruditi filera nt , tribuitque antiphonarios S. Gregorii, quos ipse notaverat nota Roniana : Dominus vero res Carolus revertens in Franciam misit unum cantorem in métis civitate , alterum in suessonis civitatc ; pnecipiens de omnibus civitatibus Franciremagistrosscliolœantiphonarioseisad corrigendum tradere, et ab eis discere cantare. Correcti sunt ergo antiphonarii francorum, quos unusquisque pro suo arbitrio vitiaverat, addens vel minuens ; et omnes Franche cantores didicerunt notam Romanam quam nunc vocant notam franciscam: excepto qtiod Tr émulas, vel Vinnulas. sive Collisihiles vel Sccabiles voces in cantu non poterant perfecte exprimera Franci, naturali voce barbarica frangentesin gutture voecs, quam poiius exprimentes. Majus autem magisterium cantandi in Métis remansit ; quant umque magisterium Romanum superat metense inarte canendi, tante superat metensis cantilenas cœteras scholas gallorum. Similitcr erudierunt Romani cantores supradictos cantores francorum in arte organandi ; et dominus rex Carolus iterum, a Roma arlis grammatierc et computaloriœ magistros secum adduxit in Franciam et ubique studium litterarun expandere jussit. Ante ipsura enim Dominum regem Carolum in Gallia nullum studium liberalium arlium. — Vita Caroli Magni per Monach. Engolism., in Duclicsnc SS. Ilist. Franc, t. il. p. 75.
2!"iO
Rbferekdcu Iioc loco videur , qnod tamen a nostri temporis difficile credatar ; cuni et ego ipse . qui scribo , propter nimiani dissimilitudinem nostrae et Romanorum canlilenae non satis aJhuc credam : msi quia patrumverhali plus credendum est.quam modernaî ignavae falsitati agitur indefessus divinse veritatis amator Carolus , voli sui compotem , quantum Eeri poloit, in lilterarura scientia cfiectum se gratulalus , sed adhuc omnes provincias imo regioncs vcl civitates in laudibus divinis , hoc est in cantilensc modulationibus ab invicem dissonare pcrdolcns, a beata? mémorise Stephano papa, qui disposait» etdecalvalo ignavissiuoo Francorum rege Hilderico se ad regni gubernacula antiquorum patruni more perunxil, aliquos minimum divinorum peritissimos clericos inipetrare cnravit : qui bonœ illius voluntati et studiis divinitus inspiratis assensum prabens, secundum numerum XII. Apostolorum de sedeapostoUeoXn. Apostolorum de sede apostolica XII. Clericos doctissimos caniilenœ ad eumdirexit in Franciam (Iïanciam vero cum interdum nominavero omnes cisalpinas provincias significo) quod , sicut scripttmi est, in die illa appréhendent deeem viri et omnibus linguis genlium simbriam viri Judmi. In Ulo temporc propter excellentiam gloriosissimi Caroli, ciGalliel Aquitani , Heduiel Hispani, Alamaniet Bowarn non parum se insignitos gloriabanlur. Cum ergo supradicti clcrici Roma dWederentur , ut supra semper omnes Grœci et Romani invidia francorum glorise carpebanlur. Consiliati sunt qoomodo ita cantum variare potuissent , ut nunquaoi unitas et consoneutia ejus in regno et provinqia non sua lœtarenlur : venientes autem ad Carolum honorifice suscepti . et ail prœmincntissiina loca dispersi, et singulî in locis singulis diversissîme et qnam corruptissime poterant excogitare, et ipsi canere, et aliosdocere laborabant. Cum vero ingenïosissimus Curolus quodam unus festivitales NaliviiatisetApparitionis Domini apud Trevirense vel Metense oppidnm celebrasset, et vigilantîssime imo aculissime vim carminumdr-prehcndisset, vel potuis pénétrasse! sequenti vero annoeasdem iolemnitates Paroiïs vcl Turonù agerct, et nihil illius soniaudis-
set quem priori anno in supradiclis locis experlus fuerat ; sed et illos, quosad alia loca direxerat , cam et ipso procedeoie abinvicem discordare compei isset,Sanclac recordationnis Leonis papscsucccssori Stcpano rem detulit, qui vocutos Romain velexilio vel perpetuis damnavit ergastulis. là dixit illustri Carolo : Si alios tibiprœstitcro, simili ut anteriores invidia aveati non prœtenniltent illudcre tiiï : sed hoc modo studiis tuis satisfaare curabo. Da mihidelatcre luo duosingeniosissimos eh ricos, ut non advertant, qui mecum sunt, quod ad te pertineant ; et perfectatnscientiam, Dco volente, in hac re , quam postulas , assequentur. Factumqueest iia. Et ecce, post modicom tempusoptime inslruclos reniisitad Carolum, qui anumsecum retinuit, alterum veropetente filio suo (Trogoné) Metensi episcopo ad ipsam direxit ecclesiam : cujus industria non solum in eodem loco pollere , sed et per tolam Franciam in lanlum cœpit propagari , ut nunc usque apud eos, qui in hisregîonibus Latino Sermone utuntur, ecclesiasticacantilena di atur Metensis. ]kçai nos aulem, qui Thcidonica sive Teutisca lingua loquimur , aut vernacula Mctt aul Mette, vel secunduni gra-cam derivationeni usitato vocabulo Metisca dicatur. — Mon. S. Gall., de ecclesiastica cura Caroli M. cap. 10 et H.
C1.1 longo icmpore tœdio affectas essem propter antiphonarios discordantes inter se in nostra provincia, modérai enini alio ordine currebant, quam vetusti : etquid plus retinendum esset, nesciebam : placuit ei qui omnibus tribuil affluenter, ab hoc scrupulo liberare me , inventa copia Anlipïionariorum inMonastcrio Corbiensi.idest, tria voluminade nocturali Officia, et quarlum quod solunuiiodo contincbai Diurnale; certavi a pelago curiosilatis, carbasa tendere ad portum tranquilitatis : narn quando lui missus Romam aSancioetChrîsuanissimolmperatoreHIudovicoad Sanctum et Reverendissiraum Papam Gregorium de memoratis voluminibus, retulit mihi ita idem papa: Antiphonarium non habeo , quem possim mittere Filio mco Domino Jmpcratori , quor.ium hos quos
habuimus , Walla quando fanctus est hue legalione aligud abduxit eos hinc secum in Franciam. — Amalarius, deordine antiphonariï, prol.
Une ordonnance d'Eudes de Sully, évèque de Paris.de 11!)S (I), statue que le Répons des premières vêpres et le Bencdicamus pourront être chantés in tripla, vcl quadrupla, vel organo: à l'office de la nuit, le troisième et sixième Répons inorçjano, vcl m tripla, vcl in quadruple» ; et qu'à la messe le Uépons-Graduel et V Alléluia seront chantés in triplo, vel quadrupla, vcl organo. M. Ducange ni les savants continuateurs de son glossaire n'ont point connu ce passage de l'ordonnance d'Eudes de Sully, quoiqu'elle soit imprimée; mais ils citent deux endroits du Nécrologe de l'église de Paris, où sont à peu près les mêmes expressions. Dans l'un qui est au 7 janvier , et que j'ai conféré avec l'original à la bibliothèque du roi , Hugues-Clément Doyen de Paris est loué pour avoir fait ce qui suit : procuravit etimn saluèriler quod feslum beati Joanis Evangchstœ , quod prius negligenter et
jocularitcr agebatur , solemnitcr et dcvolè ctlebrarelur Et quilibet
Clericorum, quiad Missam Rcsponsorium, vcl Alléluia in organo, triplo seu quadruplo dccanlavit , sex danarios habebit. L'autre endroit de ce Nécrologe , indiqué par M. Ducange , est au 7 juillet , où après avoir marqué l'établissement de la fête de St.- Thomas de Cantorbéry à ce jour , l'auteur ajoute : Et quatuor clericis qui organisabunt Alléluia , cuilibel sex denarios. M. Ducange a crû qu'il étoit question dans les textes ci-dessus rapportés d' Organum triplum et d' Organum quadruplum. Il a dit la vérité, mais il ne l'a pas assez développée, parce qu'il y avoit aussi Organum tout simplement , ainsi qu'il est marqué dans l'ordonnance d'Eudes de Sully. Organum étoit le nom générique qui s'entendoit du cas où l'accord étoit simple; c'est-à-dire,
(I) AJ calctin operum Pétri Bliscns.
lorsqu'il n'y a voit que deux voix chantant ensemble. On verra ci-après qu'en d'autres églises on appeloil cela chanter in duplo. Triplum étoit,
lorsqu'il y avoit trois voix qui chantoient, par exemple, le verset d'un répons ou d'un Alléluia; et quadruplant, lorsqu'il y en avoit quatre.
Le père Dubois a crû, dans son histoire de Paris, que dans tous ces passages il s'agissoit d'un jeu d'orgues; mais cet historien , que je respecte beaucoup , n'a pas pris la peine d'examiner ceci comme je le fais, et je sçai ce qui l'a trompé. Il pouvoît consulter le Aécrologe qui ne lui étoit point inconnu; il y auroitvû un langage qui prouve évidemment qu'il ne s'agit pas de jeu d'orgues. L'auteur de ce manuscrit qui est du XIIIe siècle, parlant de l'établissement d'une fête, dit : C 1er ci qui uttererv.nl Missœ,habebunt,videlicet ijuilifict duos denarios ; et Organisiez Alléluia , si quatuor fuerint , duos solidus, si organizetur ; scilicel quilibet sex denarios. Les quatre chantres de l' Alléluia sont appelés Organistes de l' Alléluia, parce qu'ils en organisoient le chant. — Lcbœuf , traité historique et praliquesur le chant ecclésiastique, p. 74,75 et 76.
Les statuts de la sainte chapelle de Bourges, dressés en 1407 par Géraud, Evêqtie de Poitiers, et par Pierre Trousseau, Archidiacre de Paris, commis par le Saint Siège, parlent souvent du dédiant et ne le défendent qu'aux Offices des Morts. In festis novem Leclionum, du.o Yicarii lenebant Chorum , cl Chorialis de dexira parte incipiet Kyrie, eleison, in tono competenti ad discantandam... Pro régula haberi volumusetjubemusquod in omni Missa , cujuscumque solemnilatis sit , ut puià trium Leclionum , Duplieium et Annalium semper Officium , Responsum Alléluia, Offcrlorium et Postcommunio dÀscantabunlur. Et dans le statut XXI, ily a: Ordmamus quod personœ prœfetœ.... Divina officia canonicalia , et beata Maria , videlicet Qfalutinas , Primant , Tertiam, Processeones, Missas, Meridiem, Xonam , Vesperas et Corn, plclorium cum canlu <! discantu , secundum quod in sacra Capelli
Parisiù solitum est ficri ; ncc non commendutiones Obitus.... sine discantu , ad usum Parisiensem perpetuis temporibus ccklrare et dwere teneantur. Philippe-Ie-Bon , Duc de Bourgogne , s'exprime ainsi dans un titre de Tan 1 531 , duquel j'ai eu copie : < Foncions et » établissons du gré et consentement desdils Doyens et Chapitre en » icelle notre Chapelle ( de Dijon ) et Collège dudit ordre ( de la > Toison-d'Or) une -Messe quotidienne et perpétuelle.... par chacun » jour de lors en avant solennellement à haute voix ', à chant et à dé- » chaut, excepté celle de Requiem. . L'obituaire de l'église de Térouenne du XVe siècle , cité dans le glossaire . fait aussi mention du déchant, en marquant qu'une personne fonda Solempnem Mésam do
beata Vtrgine cantandam Cum cantu , discantu et organis sonan-
ttbus. Jean Régnier , BaiUy d'Auxerre , étant arrêté prisonnier l'an i 152, dans les prisons de la \illede Reauvais, à cause de son attachement envers les ducs de Bourgogne, y fit son testament en vers français, et s'exprime ainsi :
11 me suffira d'une Messe De Requiem haute chantée Au cueur : me feroit grand liesse Si être pouvoit déchantée.
— Lebeuf, ibid. , pages 8G et 87.
Nohsulli novelhe schola? discipuli dam temporibus mensurandis invigdant, novis notis inteudunt fingere suas , qnam anliquas cantare malunt, in semibreves etmimmasecclesiastica cantantup, notulis percutiuntur. Kam mélodias hoquetisintersecant, discanlibus lubricant, triplis et motetis vulgaribus nonnnmquam inculcant ; adeo ut interdum antiphonarii, et gradualis fundamenta despiciant, ignorent super quo tedificanl , t >nos nesciant ,pjos non discernunt , imo c infundunt : cum ex earum multitodiue notarum ascensiones pudicaî , discensionesque temperatac plani canins , quibus toni ipsi seccrnuului , ad invicem obfusccntur
Per hoc aulem non inlendimus probibere , quin interdum diebus , fcstis prx*cipue, sive solemnibus in missis, et prsefatis divinis olTUïis aliqiue consonantite, qua; melodiam sapiunt, putà octovae, quinlœ, «juartae et bnju.smodi supra canlum ecclesiasticum simpliccm proferantur. Sic tanun, ut ipsîus camus integritas illibaia permaneat ; etnihil ex boc de lune morata musîca immuletur : maxime cum bujusmodi consonantîse auditura dcmulceant, devotionem provocent, et psallentium Dco animos torpere non sinant. — Extrav. comm. lib. 3 lit. I. De vita et bonest. Clericor. cap. unie. Docta SS. PP. decrevit auctontas.
Causa vero breviandi neuma? soient fieri, Quœ si curiosae fiant , habentur pro litteris , Hoc modo disponantur Iitterae cum lineis. Dehinc studio crescente inter duas lineas , Yox inicrponatur tina, nempe qua?rit ratio, Variis ut sit iu rébus varia positio.
Quidam ponunt duas voces duas inter lineas, ( Quidam ternas, quidam nullas babent lineas, Quibus Iabor cum sit gravis , error est gravissimus. Argumenuim veto simprex quia cito capitur, Tonus tertius , et sextus describuntur sœpius , Quos fréquenter repercussos mox cognosett animas. Lilterarum et neumarum usus sit assiduus. Quisquc sonus quo sit loco facile colligitur. ) Etiam si una(tantum) littera pncfigilur.
Ut pioprietas sonorum discernatur clarius , Quasdam lineas signamus variis coloribus : Ut quo loco quis sit tonus , mox discernât oculus. Ordine tertiœ splendcns crocus radiât , Sexta ejus sed aflinis flavo rubet minio :
SDG
Ksi aflînitas colorum reliquis indicio.
At si littera vel eolor nuumis non interdit,
laie crit , qiuisi funem dum non Iiabet puteus :
Cujus aquœ , qiiamvis multœ, nil prosunt videnlibus.
—Gui d'Arezzo, Regulae musicae Rbyihmicse.
Le figure.o vogliam dire ie note del canto ecclesiastico.o gregoriano eran per gli at.tichi tempi quarantuna ligure lutte différent!, e urne, oltre il numéro délie note che ciascuna conteneva , altre cssendo serapHci di una , altre nmi di due, tre, quattro, cinque, sei , e sette note , avevano anche la loro propria maniera di essere eseguite.
La esecuzione del canto ecclesiastico o gregoriano, massime necanti a voce sola (e cibriguardava il piu délie composizioni ; perciochè pocl.issimosi cantava a coro pieno, trannesalmodia , ed ahri pochi trat.i d. repetizioni) era di una squisitezza indicibile , indicata appunto perle diverse figure. Leggesiin varii scriltori antiehi cheusavacommunamente •1 piano, il forte ; il erescere e callare la voce, i trilli , i gPUggi , i mordent! : ora si accelerava il canto ; ora andava piu rimesso , si smorzava pian piano la voce Cno al pianissi.no , si spandeva fino al massimo forte , si portava la voce ec. Quindi il diletto immenso , che recavano agi. uditori i bravi cantori , di cui vi Lanno teslimonianze infinité nei SS. Pad.i. Quindi le acri riprensioni de medisimi SS. Padri contro que-cantori, chesuperbi délie loro squisite manière alla propria gloria cantavano è non alla gloria del loro Dio. Quindi le brame di Pipino per avère dalsommo PonlificeS. Paolo 1 il cantore Simeone gia nostro predeccssore nella capella apostolica, onde s'istruissero nelle manière liomane i cantori di Rheims. Quindi la nécessita che riconobbe Carlo Magao di ottcnere da Ad.iano I. Teodoroet Benedetto similmente nostri predecessori per le chiese di Metz, e di Soisson, e la facolta ch'ebbe da Leone III. di inviare à Roma duc cantore francesi , perche unili ai
noslri canton potcssero piu sodamcnte assuefarsi alla dolce esecuzione del canto.Quindi ilripiego presodai noslri cantori predecessori non solo in Rheims , in Metz ed in Soisson , nia eziandio in Iîoina di notare nei libri dicanio che S. Paolol. Adriano I. e Leone III. inviarono a Pipino, ed a CarloMagno alcune piccole littere sopra le note, corne : /, u, c, s, p, </, c, a, o,r , ce. onde ramentare a que' cantori Tremulea, Vmnulat , Collisibiles , Secabiles e cosi Podalum , Pinnosum , Diatùuan , V.xon , Ancum, Oricum, etc., tutti ornaraenli, chei Francesi nunputcrant perfecteexprimere.natura li voce barbarica frangentes inguilere voecs potins quota exprimenles (1). Onde fossenoto che se i cantor d'oltremonti non gli cseguivanoalpardc'Romani, non avvenivaperniancan/.zadi maliziosainentedimezzata islruzione, corne pur troppo si era fatto credere a Pipino, e a Carlo Magno.ma perdifelto degliescciitori. Equeste lettere minuscule sopra, e fra le note, sono anche al di d'oggi visibilissime indue codici délia biblioleca Angelica, e conoscesi essere state scrilte di carattere, penna, inehiostro, e niano diversissimada quella del codiee (2). — Baini, Memor. délia vita e délie opère di G. P. da Palcstrina t. II, p 82.
Talia et auxistis hic organa , qualia DUSquam Cernuntur, gemino constabilita sono.
(1) Clie anzi nclla stessa Italia si Irovano molle voile censurai! dagli anlichi
scrillori ecclcsiasiici que'calivi cantori) iquali o caularano con un perpetuo grado d'inlonazione senza la paslosila del crescere e smorzare la voce , e mai non osservando le Vùmula , che noi dirernmoil dolce , il soaie; o ruslicamcnie eseguivano i loro canli ki non contint, sed rustice modos proférant , privandoli dcgli opportuni e necessarii Adornamenti; o facevan pompa di un irillare, che cliiamavasi corne oggi, cosi allora hinnitus eqiiinus, un nittilo di cavalli, e non Irillo.
(1) Quesli due |)reziosissimi codici délia biMiolheca Angelica sono segnaù R. 4. 38, e D. "i. 0'. Puo vedersi presse il P. Gerberl ncll'op. scriplores eccles. de mus. sac. loin, i, p. 98 li leltere di Xolkero Balbulo scrilla circa il secolo X. a Lamberto , in cui spiega il signilicalo dellu indic.iie lettere. Merilaoo fra le allre di essere averlile lelellcre c, c, f, g, ni, BC. Non debbo pero onmiellere la letlcra r. pur cui si ramenlava ai canlori rectitudinem vel rasuram non ubohtionis sed crispationis , cioé quando doveva cessare il Irillo incomminci iio per la figura Iremula; laddove altre figure o note non avevan bisogno di ulteriori avertimenti ; corne a cagion d'esempio la pinnosa , che conlcneva due note ascendenti , e dovanno aniendue eseguirsi uninentando, e quindi subito scemando la forza délia voce ; perchioché mostravasi per la sua stessa figura ch'é ta! quale al moderno segno < > ma doppio < >■ < > ; se uon che queslo e giacente , e la pinnosa era diritta.