‹ Mémoires et notes de M. Auguste Le Prevost pour servir à l'histoire du département de l'EureChapitre 147 sur 233 · US-SAINT-REMI · texte numérisé non relu

US-SAINT-REMI

Arrond. des Andeli>. — Cant. d'Eco*.

Patr. S. Rémi. — Prés, le seigneur de Pa~ nilleu&e et l'abbaye du Trésor.

Il y a trois autres Bu en Normandie et un le Bô dans le Calvados.

Ias nom du Bus s'est écrit indifféremment : Bus, Buscum et même Boos.

Dans une charte de la fin du xue siècle, Emma du Yal donne à Saint-Taurin sa part de dîmes dans le bus {bois) et le vallon de Grimoud à Saint-Remi : a Emma « de Yalle et filii ejus dederunt Sancto « Taurino decimam quam possidebant in « busco et in valle Gnmoldi et apud San- « ctum Kemigium pro fratre suo Thoma « ibidem facto monacho. . . » Cette donation fut confirmée dans une bulle d'Honorius : « In busco et valle Grimoldi et in o Cantagica (probablement Cfumtegne) et « apud Sanctum Remigium décimas, n

Ce fut au Bus-Sain t-Remi que l'abbaye du Trésor fut fondée en 1228, grâce aux libéralités de Raoul du Bus. Cette abbaye de filles, de l'ordre de Citeaux, ne tarda pas à être l'objet des faveurs particulières du roi saint Louis; il se montra envers elle si généreux qu'il peut en être regardé comme le fondateur. Maurice, archevêque de Rouen, fit la dédicace de l'église en 4 232.

Nous allons emprunter au cartulaire du Trésor plusieurs chartes des seigneurs du Bus en faveur de cette abbaye :

4 228. « Sciant universi, présentes pariter « et futuri , quod ego Radulfus de Busco, o concessione et voluntate domini Hugou nis de Busco, militis, fratris mei pri- « mogeniti , dedi in puram et perpetuam « elemosinam, pro salute anime mee et « parentum et antecessorum meorum , Deo « et Béate Marie et omnibus sanctis, ad « edificandum unum monasterium quod « vocabitur Thésaurus Béate Marie, in valle « de Chantepie prope Baudemont, monia- « lium ordinis Cisterciensis, sumptarum « de domo quae vocatur Ispania, quœ ibi « deservient illi cui servire regnare est « et cui soli competit inedicinam pra?stare « post mortem,omnem terram et quicquid « juris et hereditatis et dominii habebam « in valle de Chantepie et inter Chantepie

« et Dammesnil et ad Pratum Rahier.

« Quam terram habebam de hereditatt « mea et tenebam liberam et quietam ab « omnibus rébus. Hanc autecu terrain « tenebunt jamdictœ moniales et posside- « bunt in perpetuum sibî et successoribus « suis, et edificabunt sibi in ea monaste- « rium et edificia sibi necessaria , et ta- « cient inde omnem voluntatem suam sioit « de sua elemosina. Hanc autem elemoa- « nam resignavi in manibus venerabilispa- « tris nos tri domini Theobaudi, Ruthoma- « gensis, archiepiscopi, qui archiepiscopus « dictas moniales de sua eleemosinaad tn- « stantiammeam saisi vit. Etegoetberedes m mei tenemur eis et eorum successoribus « ipsam elemosinam cum omnibus liber- « tâtibus suis contra omnes gentes garan- » tizare. Quod ut ratum et stabile sit in « perpetuum, hanc p resente in cartam tas h ieci anno Domini millesimo ducentesimo u vigesimo octavo , me use aprilis, et eam « sigillo me© proprio conlirmavi. Ad maujorem vero hujus rei confirmaiionem.

a ego Hugo de Busco, miles, supenib « nominatus, tanquam primogenitus et « hères post dictum Radujfum , hanc eleea mosinam superius uominatani, conces- « sione et voluntate Theophaniae, uiorts « meœ, et liberorum nostrorum Girardi, « Roberti, Aelidis, Mathildis, Joanns, o Theophaniœ et Amelinœ, volui, appro- « bavi , laudavi et contra omnes garanti- « zare promisi, et prœsenti cartae sigillum « meum apposui in testimonium huius « rei. Actum anno Domini millesimo do- « centesimo vigesimo octavo, menseapn « lis. » (Cari, au Trésor, p. 549.)

En 4228, au mois d'avril, le mémecbe valier donne aux mêmes religieuses du Trésor « . . . juxta oppidum quod dicitur « Baudemont quamdam terram quœ voca* o tur Panam Culturam, et n. acras terra a a Maiserie, et ni. denarios super ter- « ram Nauraye {aujourd'hui la Croix q»

a va à Ecos]. » {Ibid., p. 650.Ï

En 4 228 , mois de janvier (1 année commençait à Pâques), le même donateur accorda aux mêmes religieuses • totam ter- « ram quam habebam ad Maiserie desuper a Chantepie. . . ». (Cart. du Trésor, p.

Dans la même année, Hugues du Bus, chevalier, donna toute sa terre située «in- « ter Parvam Culturam et Crucem du « Booul » .

En 4229, Richard de Pontoise, du consentement de sa femme Ermengarde et de Jean de la Broce, son beau-père, vendit aux religieuses du Trésor a in valle de « Chantepie totam terram meam de Mesea riz», qu'il avait reçue en dot de sud beau-père. Celui-ci y donna son consente-

ment, ainsi que son fils Richard. Cette terre devait une rente annuelle « domino Hugoni del Rus».

En 4230, Grégoire IX confirma aux religieuses du Trésor « locum ipsura in « quo prœfatum monasterium situm est, a scilicet vallem de Chantepie, cum omnia bus pertinentiis suis : quidquid contu- « lit vobis Radulphus de Bus , armiger, « videliect terram et quidquid hereditatis « habebat inter Chantepie et Dammesnil « et ad Pratum ; quidquid contulit vobis « Hugo de Bus, miles, scilicet totam ter- « ram quam habebat ad Heserie desuper « Chantepie, et totam terram quam habc- « bat inter Parvam Culturam et ormum « de Beel et terram qua; appcllatur Parva « Cultura, et duas acras terne ad Mescriz, « et annuum redditum duodecim dem- « riorum super terram Nauraye et terram « de Meserie. »

4231, novembre. «Ludovicus, Deigra- « tia, Francorum rex. Noverint universi, « nrœsentes pari ter et futuri, quod nos « iitteras dilcctœct fidelis nostra? Matildis, « domina? de Challi et de Baudemont, « inspeximus in ha»c verl»a :

« Sciant omnes, tam présentes quam « futuri, quod ego Matildis, vidua, do- « mina de Cailli et de Baudemont, pro « salute anima? meœ et antecessorutn et « amicorum meorum, dedi et concessi et « praesenti carta confirmavi ecclesiœ de « Thesauro Bcatœ Maria; in valle de Chan- « tepie juxta Baudemont , et monialibus « ibidem Deo servientibusetserviluris, in « puram et pcrpeUiam elemosinam de me « et heredibus meis habendam, deeem « acras nemoris in Bos[clo Episcopi versus « Torni sitas. Et hanc donationcm ego et « heredes mei, pro amorc Dei, dictai ec- « clesia? et monialibus contra omnes ga- « ranlisare tenebimur. Et ut hoc ratuin « et stabile perraaneat , paginam istam si- « gilli mei munimine duxi confirmandam.

«t Actum anno Domini millesimo ducente- « simo tricesimo septimo.

« Nos igitur supradictam elemosinam « concedimus et confirmamus, et ut rata « permanent in futurum, prrcsentem pagi- « nam sigilli nostri auctoritatc et regn no- « minis caractère inferius annotato feci- « mus consignari. Actum Parisius, anno « Dominiez Incamationis millesimo du- « centesimo tricesimo primo, mense noa vembri, regni vero nostri anno quinto, « astantibus in palatio nostro quorum no- « mina supposita sunt et signa : Dapifero « nullo; signum Roberti, buticulani; sia gnum Bartholomei, camerarii; signum « Amaurici.conslabularii. » (fiart. du Trésor, p, 593.)

En 4234 , Roger de Bagnelont et Ada, sa femme , vendent aux religieuses du Trésor ce qu'ils possédaient au fief Cabot , sis au Bus.

En 4234, l'archevêque Maurice accorda aux religieuses du Trésor a in valle de « Chantepie infra parrochiam de Busco « constitutis » une chapelle et un chapelain, à condition que le chapelain, à son entrée en fonctions, jurera au curé de ne recevoir personne aux sacrements; qu'il lui restituera toutes les oblations qu'il pourra recevoir, et enfin que, pour les dîmes novales accordées par Hugues du Buse, chevalier, et Raoul, son frère, et pour les menues dîmes, il donnera au curé 20 sols parisis par an. {Cart. du Trésor, p. 550.)

En mai 4233, l'archevêque Maurice pensant que la distance de l'église paroissiale au couvent était incommode aux religieuses, que les revenus qu'elles avaient sur cette église de Saint -Remi leur étaient peu profitables , « pensato nihilominus quod « ruina ejusdem parochialis ecclesiœ, quae a instabat, a sacerdote et parrochianis e^us- « dera loci, qui et numéro puci, videheet a quatuor tantum, et facuftatibus tenues a esse noscuntur, reparationcra non [pote- « rat] recipere aut etiam remedium fulci- « menti, » du consentement de son chapitre , des religieuses et des paroissiens , supprime l'église paroissiale, en transporte les revenus a l'abbaye sous certaines conditions; puis il ajoute: « Parochiani vero « qui memoratœ ecclcsia? subessc solebant, « a presbytero de Busco in ccclesia ejus- « dem presbyteri de ectero divina audiant « et ecclesiastica percipiant sacramenta. »

En 4236, Marie la Cabotte, femme de M. de Guiry, donne une acre de terre faisant partie de son bois Cabot.

En 4239, Gascion de Poissy, chevalier, et Pétronillc, sa femme, donnent une pièce de bois à la Brosse, près le fief Cabot.

En 1239, Nicolas du Bois-Gautier consent à la libre jouissance de tout ce que les religieuses auront acquis dans son fief « de Brocia ».

\a même année , Gui du Bois-Gautier, fils du précédent, confirme l'acte de son père; il prend le titre "de chevalier.

La même année, vente par Guillaume le Tondu de son fief de la Brosse et de tout ce qu'il possédait, du chef de sa femme Aveline, « apud Brociam ».

En juillet 4239, Eude de Grimesnll, du consentement de sa femme Crispinie, de ses frères Raoul et Givard , vendit toute la terre qu'il tenait des religieuses entre Baudemont et le Trésor.

4244 , avril. • Ludovicus, Dei gratia « Francorum rex, omnibus ad quos ht-

« terœ pressentes pervenerint, saluteni.

« Noventis quod nos litteras Nicolai de « Bosco Galteri vidimus in hœc verba :

« Omnibus praesentem paginam inspc- « cturis, Nicolaus de Boscho Galterii, sa- « lutem in Domino. Ad noticiam singulo- « rum perveniat, quod Thomas de Jambe- « villa et Johanna, ejus uxor, vendide- « runt et conccsserunt sanctimonialibus « de Thesauro Beatœ Maria? ibidem Dco « servientibus et servituris, totum feodum « quod tune temporis apud Brociam pos- « sidebant, quod idem Thomas et Jo- « hanna, ejus uxor, ibidem de me tene- « bant, videlicet tam in terris quam in « domibus, nemoribus, hospitibus, red- « ditibus et rébus aliis , tenendum et in « perpetuum possidendum dictis sancti- « monialibus libère, quiete et pacihee, « absque ulladictorumthoma? et Johann»

« vel heredum eorumdem reclamatione.

« Ego vero dictus Nicolaus, hanc volens « et concedens venditionem, dedi eteon- « cessi in puram et perpetuam elemosi- « sinam, pro salute anima? mcae et ante- « cessorum mcorum , dictis sanctiiuonia- « libus, assensu domini régis, de quo « dictum tenebant feodum, quidquid ju- « ris et dominii in eodem feodo habui et « habebam et habere poteram , absque « mei deinceps et heredum meorum recla- « matione. Et, ad majorem hujus rci con- « firmationem , ad petitionem dictorum « Thomœ et Johannae, cum appositione « sigilli dicti Thomœ, prœsentem paginam « sigilli mei munimine roboravi. Actum « anno Domini millesimo ducentesimo « quadragesimo primo, mense aprili.

« Nos autem prœdictam venditionem, « cum terra illa de feodo nostro moveat, « volumus et concedimus. Et, in hujus « rei testiraonium et munimen, ad peti- « cionem dictorum Nicolai et Thomas, « prxsentibus litteris nostrum fecimus ap- « poni sigillum. Actum apud Parisius, « anno Domini millesimo ducentesimo «quadragesimo primo, mense aprili.»

{Cartul du Trésor, p. 314 et 315.)

1 244 , avril. « Hugo de Bosco , miles, » accorda aux religieuses « quod omnes ri- « vuli quos habere* et invenire poterunt « infra pratellos meos et infra terram « meam sitam juxta dictos pratellos infra a vallcm de Chantepie, et illi etiam quos « extra dictos pratellos et terram praedic- « tam [acquirere poterunt, convertant] « ad utilitâtem molendini earumdem.

« Volo etiam et concedo quod dicta» rao- « niales viam habeant ex qualibet parte « cujusque rivuli ad curandum eos et re- « parandum quotiescumque necesse fue- « rit, ita videlicet quod ego Hugo et here-

« des mei dictos pratellos et terram arare

« possimus usque ad rivulos, ita quod hoe « non noceat rivulis et quod super hoc : « damnum non habeant moniales supra- « dicte. » (Cart. du Trésor, p. 549.)

1243, décembre. «Ludovicus, Dei gra- « lia Francorum rcx, universis, ad quos « présentes litterœ pervenerint, salulem. « NoveritiS quod nos decein arpenta, tam « terrarum quam vinearum, quae habe- « bamus apud Baudemont, dedimus et « concessimus in elemosinam cccle&ix et « monialibus de Thesauro Beatas Marue, « Cistcrciensis ordinis, in perpetuum te- « nenda et habenda. In cujus rei testimo- « nium et munimen, prasentibus litleris « nostrum fecimus apponi sigillum. Actum « Pontisarœ, anno Domini millesimo du- « ceiitesimo quadragesimo tercio, mense « decembri. » (Cart. du Trésor, p. 585 et 599.)

1244. « Ego Hugo de Cambraye, miles, « et ego Simon Cabot, armiger, et ego « Rogerus de Busco, notum facimus uni- « versis preesentes litteras inspecturis quod « moniales de Thesauro Beats Maria? ha- « bent et habebunt de cetero in ecelesia « de Busco et in ecclcsia de Escos seiu tam partem patronatus ratione dona- « tionis Rogerii de Caqueillon et Ada?, « uxoris suae, qui dictam sextam portera a patronatus dictis monialibus caritatis « intuitu contulerunt. Et ne de cetero sa* « per hoc aliqua posait oriri molestia, nos a prœdicti Hugo, Simon et Rogerius,

« dicta testificantes, in hujus rei tcstimo- « nium, présentes litteras sigillorum no- « strorum munimine roboravimus. Actum « anno Domini millesimo ducentesimo a quadragesimo quarto, mense julio. •

1246, juillet. « Ludovicus, Dei gratia « Francorum rex. Notum facimus univer- « sis, prasentibus pariter et futuris, quod « nos omnia quœcumque abbatia nionia- « lium Thesauri Noslra? Domina?, Cisier- « ciensis ordinis, tituîo emptionis ele- « mosinarum largitione seu alio modo a usque in presentiaruni acquisita no- « scontur (sic), quai de feodo nostro mo- « veant, volumus, concedimus et rata ba- « bemus. Quod ut robur obtineat perpétua? « firmitatis, prcesentem paginam sigilli « nostri fecimus impressione muniri.

u Actum apud. . . (sic), anno Dominiez In- « carnationis millesimo ducentesimo qua- « dragesimo sexto, mense julio.» (Cart. du Trésor, p. 601.)

1248, juin. « Ludovicus, Dei gratia n Francorum rcx. Notum facimus quod nos u volumus et pracipimus quod abbatissa « Thesauri Beatae Mariae et moniales et « omnes res ipsarum sint quitae in perpe-

Page 1