BAUX - DE-BRETEUIL (LES
Arrond. d'Evreax. — Cuil. de Breleuil.
Pair. S. Christojihe. — Prés, l'abbé de Lire.
Nous ne connaissons en France que trois communes qui portent ce même nom, savoir : les Baux-de-Breteuil, les Baux , près Arles , et les Baux-Sainte-Croix.
Ce nom , quoique peu connu , est d'une interprétation facile. Il consiste dans le pluriel du mot latin Balca, employé au moyen âge dans le sens de bardeau , tuile de bois. On a dit Balca, les Bardeaux, pour désigner un groupe de maisonnettes couvertes au moyen de ces tuiles de bois.
On emploie encore ce genre de toiture dans le voisinage de certaines forêts de la basse Normandie, et nous avons même vu, sur la route de Mortain à Domfront , des maisons qui en étaient revêtues sur toutes les faces : ce qui justifierait l'emploi de ce nom pour désigner un groupe de bâtiments qui ne présenteraient pas d'autres matériaux à la vue. L'usage des bardeaux était fort répandu autrefois dans nos contrées, et la plupart de nos églises et surtout de nos clochers de campagne n'ont pas d'autre toiture. Nous pourrions citer des bâtiments construits avec luxe à la fin du siècle dernier qui n'étaient couverts que de bardeaux. Cet usage parait avoir été étranger à la race celtique. Lorsqu'on veut employer des bardeaux en Bretagne, on est obligé de faire venir des ouvriers spéciaux de la basse Normandie.
En Italie, l'usage des- bardeaux date au contraire de l'antiquité la plus reculée. Pendant plusieurs siècles les maisons de Borne n'ont été couvertes que de bardeaux ou de chaume.
Quoique le mot Bauca n'ait pas souvent été employé dans nos chartes normandes , nous pouvons citer un passage de l'enquête « de usuario homiuum de Vernone» dans le Begistrum Philiiqn Augusti (Bibl. du roi, ras. N° 8408,— 2.2, — b., folio xn". xix. v°) où on lit: «... mi- « Utes.... habent herbagium proprium de
« castello in nemorc sine Ersenlla
« Burgenscs habent in castello herbagium « suum, sine Bauoha et Lata et Escenla, « per traditioncm forestarii.»
Nous voyons ici , outre le bardeau et la latte, une "autre variété de couverture en bois appelée Ersenlla ou Escenla, dont le nom a prévalu. Nous le retrouvons dans l'enquête de la forêt de Lions (même recueil, f° xiii". v, r°) :
« Burgcnsc8 de Lyons et de Bello-videre « {Beauvoir-en-Liom) habent in foresta.... « et fagum et quercum per liberationem, « si faciant domum tectam de Escenna. »
Et dans un autre passage :
« Et si de Essanna domus fucrit, v. solidos. »
On dit encore aujourd'hui des aissis ou dés aissantes.
Nous verrons bientôt à l'article Corneilles les moines de cette abbaye se faire autoriser, en 4234 , à abattre et à exploiter le nombre d'arbres nécessaires pour la concession de de deux cent mille aissantes ou bardeaux destinés à la couverture de leur église.
Peut-être la différence entre Bauca et Escenna ou Escenla consistait-elle entre ce que les bardeaux étaient en chêne et les aissantes en bois blanc.
Au moyen âge on ne couvrait pas seulement les maisons avec du bois, des roseaux , de la paille , du chaume , mais encore avec de la terre , et môme de la terre bourbeuse de marais, la même qui servait de combustible :
« Et in maresco suo , de terra ad facien- « dum ignem per singulos annos x. ca- « reas , et ad tegendas domos de cooper- « tura, quantum opusfuisset...» {Archives (le rEmpirc, titres de Savigny.)
Deux communes portent également un nom provenant de la matière employée à couvrir les bâtiments : ce sont les Chaumes , l'une dans la Côte-d'Or et l'autre dans Seine-et-Marne. H serait très-possible
Sue quelques-unes des communes appelées osieres indiquassent des lieux où les maisons sont couvertes en roseaux, aussi bien que des lieux où croissent ces mêmes roseaux.
La commune des Baux-de-Breteuil n'est pas très-ancienne , ainsi que le vocable de son église peut le faire pressentir. Saint Christophe n'a été emprunté qu'assez tard par l'Eglise latine à l'Eglise grecque.
On lit dans l'ohituaire de l'abbaye de Lire : « III0. kalendas octobris obiit Mar- « tinus , primus presbyter de Racci^. »
Nous croyons que ce 'premier ctir£ des Baux a dù vivre précisément au milieu du XIIIe siècle , puisque la paroisse n'est
pas nommée dans la charte de donation de saint Louis aux religieuses de Mau buisson, portant la date de 4Î46, et qu'au contraire elle est citée dans la vente que ces religieuses firent de leurs biens à I évêque et au chapitre d'Evrcux, en t255.
Voici la première de ces pièces, dont la découverte a d'autant plus de prix qu'elle paraît avoir été égarée dans le chartrier de Mauhuisson longtemps avant la Révolution :
« In nomine sancta? et individus Trini- « tatis, amen. Ludovicus, Dci gratiaFran- « corum rex : noverintuniversi, prœsentcs « pariter et futuri , quod nos , pro anima * nostra et pro anima inclitae recorda- « tionis Ludovici régis , genitoris nostri « quondam , et pro anima karissimae do- « mina; et matris nostra? , Blanchae regi- « nœ, et pro animabus pradecessorum o nostrorum , abhatiœ Beata? Maris He- « galis juxta Pontisaram, Cisterciensis or- « dinis , quam fundavit karissima domina « et mater nostra Blancha, illustris re- « gina, et monialibus ibidem Deo servien- « tibus, damus et concedimus in puram « et perpetuam clemosinam redditus terra- « rum quœ de mandate nostro tradita? sunt « coloms in forestis nostris Ebroycensi, « Britolii, et in essartis de Atyks {Attez).
« Videlicct in foresta Ebroycensi tradits « sunt ad colendum sex centum viginti « dua» acrœ et dimidia et quatuordecim « pertica», pro centum viginti libris qua- « tuordecim solidios et novem denariis tu- « ronensibus (4).
« Item , in foresta Britolii , in Ixmga « Mara, traditœ sunt octingenta? sexaginta « sex acrœ et quadraçinta très pertica*, « computatis in liis quinque acris traditis « Johanni dicte Priori , de quibus nichil « redditur ; quœlibet acra pro quatuor soft lidis : summa denariorum centum sexa- « ginta duodecim librae et quinque solidi « turonensium.
«Item, in cadem foresta Britolii, in « cursu S. Nicolai (3), traditœ sunt cen- « tum duodecim acrœ et dimidia : quae- « libet acra pro quatuor solidis turonen- « sium. Summa denariorum viginti duo « libne et deeem solidi turonensium.
« Item, in cadem foresta, iuxta nostrum o molendinum novum, tradita? sunt tri- « ginta septem acra; pro centum undecim u solidis turonensium.
« Item , in dicta foresta tradita? sunt « centum viginti septem acra» una vir- « gâta : qurclibet acra pro tribus solidis
(I ) Enviroo 4 sous par acre (3 fr. 00 c. de notre monnaie). Ce prix nous parait fort élevé pour l'époque, ainsi que tous ceux qui vont suivre.
(*) Sainl-Nicolaa-d'Attcz.
« taronensium. Summa denariorum dccem « octo librœ octo solidi et duo denarii tu- « ronenses.
« Item , in essartis de Atyks traditœ « sunt centum sexaginta quinque acrœ « tam terra? quam pratorum pro triginta « tribus libris turonensium.
« Item, in foresta Britolii traditœ sunt « 'quatuor acrœ pro viginti solidis turo- « nensium.
« Item, in essartis de A-rïssuna acra prati « produodccim solidis turonensium.
« Item , in venda Deserti traditœ sunt « sexaginta quinque acrœ : qufelibet acra « pro quatuor solidis turonensium. Summa « denariorum tredeci m librœ turonensium.
« Item, in eadem foresta, ad Quer- « cum (4 ) , sexaginta acrœ traditœ sunt : a quœlibet acra pro quatuor solidis turo- « nensium. Summa denariorum duodecim « libne turonensium.
«« Summa omnium acrarura supradicta- « rum, tam in foresta Ebroicensi quam a in foresta Britolii ei in essartis de Atyes « duo millia sexaginta acrœ, dimidia acra « et decem septem perticœ.
« Summa denariorum supradictorum a quadraginta librœ et undecim denarii « turonenses.
« Nos igitur omnes redditus terrarum « omnium prœdictarum damus et conce- « dimus in puram et perpetuam elemosi- « nam dictœ abbatiœ Beatœ Mariœ Régal i s « et monialibus ibidem Deo servientibus, « salvo jure alieno, nichil nobis et nostris « successoribus retinentes, nisi justitiam « corporum hominum, et membre rum.
« Item, volumus et mandamu9 quod om- « nés illi homincs et heredes ipsorum , qui « babent vel habebunt in posterum terras « superius memoratas, solutionem reddi- « tuum faciant annuatim ad duos termi- « nos. videlicet ad octabas Paschœ unara « medietatem et ad octabas sancti Remigii «. aliam medietatem. Quod ut perpetuœ « stabilitatis robur obtineat, prœsentcm « paginam sigilli nostri auctoritate et regii « nominiskaractereinferiusannotato feci- « mus communiri. Actum Parisius, anno « Incarnationis Dominicœ m0 cc° xl° vi°, « mense decembri, regni vero nostri anno « vicesimo. Astantihus in palatio nostro « quorum nomina supposita sunt et signa. « Dapifero nullo. S. Johannis, camerani. S. a Stephani,huticularii.Constabulario nullo. {Monogramme de saint Louis.)
« Data vacante canccllaria. »
Maintenant, la charte suivante nous prouvera d'une manière incontestable que la paroisse était constituée avant 4Î55 :
(i) Sur la commune du Chesxk.
« Litterœ abbatissœ Monastcrii Régal is «juxta Pontisaram (Maubuisson) , de Bal- « lis in foresta Britolii.
« Universis prœsentes litteras inspectu- « ris, Maria, B. M. Regalis juxta Pontisa- « ram humilis abbatissa , totusque ejus- « dem loci conventus,œtcrnam in Domino a salutem : notum facimus quod nos, de « communi assensu nostro, pro quibus- « dam aliis possessionibus et redditibus « utilioribus et propinquioribus cmendi9 « et nostro monasterio acquirendis, ccl. « libratas annui redditus, domo et her- « bergamento in hoc computatis , quas a habebamus in villis, terris, hominibus, a redditibus, justiciis et aliis, in foresta « Britolii, de dono et concessione ac ele- « mosinatione Ludovict, Dei gratia régis « Francorum illustrissimi , in locis infe- « rius annotatis : videlicet apud Longam « M ara m in parochia Beati Christophori « (les Baux-ae-Breteuil) , dccclxxviii. et a dimidiam acras terrœ et xliii. perticas « terrœ, traditas pro îx". libris et xv. so- « lidis turonensium. Item , apud Pontem « Tybocdi (le Pont-Tliibout , sur Franche- « ville) y xliii. acras, traditas pro vj. libris « et xv. solidis turonensium. Item, apud « Loi; raille vu", et vu. acras et unam u virgatara, traditas pro xm. libris turo- « nensium. Item , apud Desrrtum lxx.
« acras traditas pro xjh. turonensibus (?). « Item, apud Ma ras juxta Uuercum (les « Mares, hameau de la commune du Chesne), « lxxx. acras et dimidiam, traditas pro « xvi. libris duobus solidis turonensium, « de qui bus Martinus de Quatbevouges «(hameau de Dame -Marie) tenet xx.
« acras et dimidiam; venerabili patri Jo- « hanni , Dei gratia Ebroicensi episcopo, « et Ebroicensis ecclesiœ capitulo vendi- « dimus et nominc venditionis concessi- « mus et omnino in perpeluum quittavia mus pro v. millibus libris turonensium. « Volentes et concedentes quod episco- « pus et capitulum supradicti ea omnia « quœ in dictis locis hal>ebamus, absque « ulla . . . nostri seu nostro ru in . . . pos- « sideant et habeant et in perpeluum « teneant libère, quiete et pacifîcc; sub « eisdem libertatibus, conditionibus, ju- « ribus , sub quibus dominus rex ea no- « bis contulerat; qui nichil ibi retinuit, « sicut in suis litteris quas habeinus con- « tinetur, nisi justitiam corporum homi- « nura et merabrorum. De supradicta vero « summa pecuniœ episcopus et capitulum « supradicti nobis satisfecerunt in jiccunia « numerata. Ut autem hœc omnia per|>e- « tuœ robur obtincant lirmitatis , sigil- « lum nostrum in plcno capitulo nostro « prœscntibus litteris duximus apponen-
« dum, supplicantes domino régi ut lau- « dare , approbare et confirmare dignelur « venditioncm supradictam. Actum in mo- « nasterio nostro, anno Doiuini m0 cc° l° v°, « niense februani. »
Le roi saint Louis donna son consentement à cette vente par une charte de la même année et du même mois, et l'abbé de Citeaux par une du mois de mai suivant.
En 4256, la même abbesse reconnut avoir reçu de 1 evéque et du chapitre 4 600 livres tournois « de venditioue terrai, o quam habebamus in foresta Britolii , in « territorio quod dicitur Mara » .
En 4305, Mathieu, évèque d'Evreux, donna une très-longue charte : «t Super
« permutatione terra de Baucis Sane
« licet per aliqua tempora ante acta villas « nostras et terras parrochialis ecclesiœ « S. Oristophori de Balxis in foresta « Britolii, de Ponte Tydocdi, de Maris, « de Lol raille, de Desbrto et de Cbàr-
« RONVII.LARI »
Dans une déclaration , sous la date de 4269, de biens acquis par le chapitre d'Evreux, on lit : « Ex dono Roberti de Baucis. ...»
On ne trouve dans l'enquête des usages de la forêt de Breteui) , qui remonte à la même époque, aucune mention de la commune de Saint-Christophe-des-Baux.
Cette dernière n'existait pas encore. On y trouve seulement le passage suivant, relatif à l'un de ses nombreux hameaux :
« Barth. Drog. habet herbergamentum « suum et vivum nemus , et ad opus Campi « MoTosi (4) per livreiam, et mortuum o nemus ad suum arderc et ad clauden- « denduro, et pasturam ad xx. vaccas et « suos sequentes, et ad xvi. boves per fo- « restam , sicut caria ejus dicit, et pasna- « gium c. porcorum.... »
Voici encore une autre pièce, antérieure et relative au même hameau :
« Lniversis sanctœ matris ecclesiœ filiis, « ad quos prœsens carta pervenerit, Ro- « bertus, cornes Lcicestriœ, tllius Petro- « nillœ , comitissœ Leicestriae : noverit « universitas vestra me, pro salute anima? « patris mei et matris me» et omnium « prœdecessorum meorum, et pro salute « animai raeœ et Loreta, uxoris meœ; et « omnium successorum meorum, dédisse « et concessisse, et prœsenti carta mea con- « firmassc Deo et monasterio B. M. de a Lira et monachis ibidem Deo servienti- « bus Camplm Motosim, cum domibus « superœdiiicatis et cum toto instaura- « mento ejusdem loci et cum omnibus in-
(I) Il exi»uj dans le département de Sciuc-et-Oiso une commune de ce nom.
« tegritatibus suis, in puram et perpetuam
« elemosinam , tenendum libère et quiete « et honorifice , sicut aliqua elemosina H- « berius in tota terra mea possidet. Volo « etiam ut servientes jamdictorum mona- «chorum, pnenominatain terrain exco- « lentes, quœ fuerint sibi necessaria ad « domos jamdicti loci construendas et re- « parandas et ad suum calefagium suffi- « cienter, per visu m et liberationera fo- « restariorum meorum, recipiant in foresta « mea de Britolio ; habeant etiam ad in- « stauramentum prœnominati loci pastuui « in cadem foresta sufficienter. Et ut liœc a donatio mea rata et inconcussa teneatur « in posteruro, eam sigilli mei appositione « roboravi. Hiis testibus : Paulo, abtnte « Leicestriœ ; Philippo de Albeigneio ( Au- «oif/m); Marchiso et Oliverio, fratribus v buis ; Thoma de Estleg., senescallo ineo « in Auglia ; Radulpho de Martinwast « (Martinwst, dans le département de la « Manche); Ernaldo de Maugn. (peut-être « Mauni, à Saint-yicolas-d'Attez); Gtide- « frido de (Juatremaris {Quatre -Mares; « nous pensons qu'il devait y avoir aux «t envirom de la foret de Breteui l un lieu « de ce nom autre que la commune de Qua- « tremare); Philippo de Bedo; Willrlmo, « capellano meo; Willelmo de Lange....; « LucaetRoberto, clericismeis, et multis «t aliis. h
Philippe le Bel et Philippe le Long accordèrent aux habitants des Baux-de-Breteuil des droits d'usage dans la forêt, et nous possédons la charte même du dernier de ces rois :
« Philippus, etc.
« Notum facimus universis, tara presen- « tibus quam futuris, quod , cum dudura a carissimus dominus gènitor noster habi- « tatoribus ville de Baucis Bretolii cartara « regiam, in cera viridi sigillatam, quam « videri fecimus, inter cetera inibi con- 9 U'iita, conces6erit in foresta Bretolii usa- « gium ad bo^cum siccum stando et ad « viridem jacendo, sine ferramentu seu in- « struraento ferre ocapiendum, sub certa « redibentia annuatim solveuda , prout in « dicta carta plcnius continctur, nuper ad « nosaccedentes liabitatoresprcdictt, nobis « humiliter supplicaverunt ut quod dicto « ferraniento in prémisse usagio uti va- « leant, concedamus eisdem, presertim a cum alias ipsum usagium ipsis nullius « vel modici sit valoris , et majorem pro « ipso usagio nobis faciant redibentiam « quam alu dicte foreste coustumarii vel « usagiarii, quibus dicto ferramento, ex « concessionc regia, licet uti. (Juarc ex « informatione fida , de nostro facta man- « dato, comperto a nobis dictum usagium
BAI