‹ Mémoires et notes de M. Auguste Le Prevost pour servir à l'histoire du département de l'EureChapitre 85 sur 233 · Confirmation par le pape Alexandre III : Bruherlan · texte numérisé non relu

Confirmation par le pape Alexandre III : Bruherlan

6. 4472-4484. Sentence arbitrale par laquelle l'abbaye du Bec fut déboutée de ses prétentions sur cette église et la dime du nef Gadon : Bruherlan.

7 et 8. Confirmation de cette sentence par les papes Alexandre III (4472-4484), et Célestin III (4 494).

9 et 40. 4494-1204 . Guillaume de Chantelou, aux assises royales, à Verneuil, renonce à ses prétentions sur la dime de son fief en la paroisse de Bruherlan.

Cette renonciation est confirmée par Guéri n, évèque d'Evreux.

44, 42 et 43. Trois autres confirmations de Luc, évèque d'Evreux, les deux premières sous la date de 4245.

44. Sans date. Charte de Raoul Deschamps; donation à l'abbaye d'une masure joignant le chemin de Limeux à Bruherlan.

45. 4245. Roger, seigneur de Chantelou, chevalier, confirme la donation déjà opérée d'un terrain sur lequel était située la grange des religieux.

46. 4524. La chapelle Saint-Pierre-de- Limeux est annexée à la cure.

Le relevé suivant de la valeur des dîmes affermées de la commune, aux xvi« et xvne siècles , atteste que ce revenu était soumis à d'assez grandes variations :

4549. — 234 livres et 4 livres de cire.

4) 573. — 350 et 6 chapons.

4580. — 376. Même faisance.

4648. — 800 et 26 boisseaux d'avoine.

4690. — 800 livres, pins 400 livres de

pot-de-vin.

Dans une liste de fiefs, nous lisons : a Le Buhellenc, quart de fief de hau-

« bert, relevant de Tillières à SaintrDenis-

« du-ltehellan. »

C'est probablement parce que cette commune appartenait originairement à la mouvance de Tillicres qu'elle u'avait, malgré sa grande proximité , aucuns droits d usage dans la forêt de Bretcuil.

Sa population (<99 individus) est peu considérable, relativement à sa surtacc (955 hectares).

Les hameaux, en assez grand nombre, sont :

Le Behellan ;

Deuron {Boscus Rotundus) ; La Boissellerie ; Le Cassoir;

Le Cornet (coin) du Bois ; La Cour-à-la-Marc ; L'Epinei ;

Lignerolles (lieu où Ton cultivait les lins : ce doivent être les meilleures terres de la commune) ;

Le château de Limeux (ce lieu est cité dans l'enquête de la forêt de Breteuil, comme limite : « et usque ad livreias de Bordegniaco et Lixeus. » U parait, par un autre passage de ce document, qu'il y avait un chapelain à Limeux au moment de la rédaction du procès-verbal :

a Sacerdos manens apud Limeus habet « mortuum nemusad suum ardere, quanti diu ibi manet, quicumque sit ibi sacer- « dos;)

Mare-lbcrt ;

La Pelouse ;

Saint-Antoine,

Et la Trogne.

BÉHÊCOURT.

Arrond. d'Bvreux. — Cant. do Breteuil.

Sur le ruisseau du Lésine.

Patr. S. Pierre. — Prés. le seigneur.

Nous ne connaissons point d'autre lieu qui porte ce nom (t).

ta forme la plus ancienne de ce nom est Berxercocrt : l'habitation, la masure de Berraer.

Ce nom de Berraer ou Yermer appartient aux langues germaniques. Nous ne pensons pas que les Scandinaves l'aient ira-

rK>sé à Bemécourt, parce que nous ne 'avons jamais rencontré ailleurs en Normandie, et que nous le rencontrons au contraire dans un nom de lieu étranger à cette province. On lit, en effet, dans un di-

(I) On trouve cependant dans la charte de fondation du prieuré de Sigi (vers IOM) un lien dont le nom, très-roi si u de celui-ci (Becvicort), lui était peut-être même complètement identique avant de passer par les mains des copistes.

plA me du comte Eudes en fareur de Saint- Père de Chartres : « Concedo etiam eidem loco bannum Bermeriivilije. »

Le plus ancien document , à notre connaissance , dans lequel il soit lait mention de Bemécourt, est la grande charte de Lire, où nous lisons ce passage :

« Et totam decimam de toto luco de « Berxercort et ejusdem silvae ritum ; li- « gna ad domos illorum construeudas, « et omnium sub illis habitantium ; et a herbam et ejusdem silvœ fructum , ubt- « eu m que porci mei et alia pecora cur- « runt. ...»

U n'est point parlé de cette commune dans la charte que les Bénédictins ont donnée comme charte de fondation de Lire.

C'est sur le territoire des Baui-de-Bretcuil , mais attenant au hameau du Lesme , sur Bemécourt, dans un vallon solitaire qui court du midi au nord de la forêt, que Robert 1", comte de Leicester et seigneur de Breteuil, surnommé le Bossu, fonda en M 25 l'ermitage de Notre-Damedu-Désert, qui devint ensuite le prieuré du Lesme après sa réunion à l'abbaye de Lire. U existe aux archives de l'Eure un cartulaire de cet établissement dans lequel on trouve la charte de fondation qui suit :

« Robertus,coinesLegrestria3, dominus « Bretolii, omnibus baronibus, militibus, « burgensibus, ad honorem de Bretolio « pertinentibus, et omnibus successori- « bus suis, salutem. Notum vobis omni- « bus fiert volo quia ego dedi et concessi « et hac pnesenti caria mea confîrmavi a Deo et Beatœ Maria; de Deserto, et Hu- « goni servo Dei, et fratribus ibidem « commorantibus et Deo servientibus , in « remissionem peccatorum meorum et sa- « lutem animarum patrum et parentum et « antecessorum meorum , omnes suas li- « bertates et quietationes in omnibus re- « bus sccularis servitii ; ita quod ecclesia « illa , et clausum fratrum illorum in quo « laborant, nullius ditioni , nullius re- « spondeant exactioni ; sed indè tantum « obediant episcopo Ebroiccnsi de episco- « palibus, et domino Britolii tanquam ad- « vocato suo , in cujus feodo ecclesia illa « fundata est. Concedo igitur et firmiter a praecipio ut supradicta ecclesia de De- « serto et servus Dei Hugo et omnes ibi- « dem Deo servientes habeant et possi- « deant libère et quicte omnia bénéficia « illa quae eis data sunt, et omnia illa quae « eis in futuro canonice dabuntur. Con-

« cedo quoque cidem ecclesiœ, in clemc- « sinam sempiternam , et fratribus ibidem « Deo faraulantibus plesseiam quae est a circa clausum suum , liberain et quie- « tara ad ipsura roborandum et custo- « diendum, et stagnura quod est in valle « du Lesrae in foresta Britolii, liberum et « quietum , et landas quœ sunt inter ip- * sum stagnum et plesseiam suam , sicut « se proportant in longum et latum , et « unum bigrum liberum per forestam ad « luminare supradictœ ecclesiœ, et vivura « boscum per liberationem ad usus her- « bergagiorum illorum et rcrum suarum « faciendarum, et mortuum boscum ad « calefactionem illorum et hominum illo- « rum sine liberatione ; et pascua pecudi- « bus illorum et hominum eorum per fo- « restam, et pasnagia porcorum suorum « et hominum eorum eis concedo, et theo loneum in toto feodo Britolii cisdera « quieto ; et si prœnorainati fratres extra « clausum forte suum essartum fecerint, « monachi de Lira tantuni decimam ha- « béant ! Hœc autern omnia supradicta « bénéficia et omnes eorum libertates et « quietationes ego supradictus Robertus « concessi et confirmavi, et per nùssale « super altarc posui in dedicatione su- « pradictœ ecclesiœ , quœ fuit facta quarto « calendas maii ; et in dedicatione ejus- « dem ecclesiœ ego , persuasu et conces- « sione Audini Ebroicensis episcopi, doit navi in elemosina sempiterna , ad victus a et sustentationera servorum Dei ibi com- « morantium, meteriam meam (|uœ est « inter Chcronvilier et Boscum Ernaldi , « ita liberam et quietam sicut et ego prius « illam tenebam et possidebam , cum om- « ni bus pertinentiis in terris et in pratis « et in hominibus et aliis rébus omnibus; « et in dedicatione supradictœ ecclesiœ « dédit Amicia (t), comitissa, uxor mea, « unam marcam argenti, œternaliter in « redditu suo de Serpevinc singulis annis « habendam , et Ernaldus de Bosco (2) « decem solidos dunetenses œternaliter « in redditu suo de Glos singulis annis « solvendos in festo Sanctœ Crucis in maio, « et Wuilelmus Fresnel (3) quinque soli- « dos dunetenses œternaliter in redditu « suo de Fcritate ad eumdcm terminura « singulis annis habcndos. Hœc autem « dona et omnia supradicta bénéficia, tan- « quam elemosinam propriam , in manu « prœdicti episcopi vin religiosi , ecclesiam

m Amide, fille de Raoul de Guader, petite-fille de Guillaume Fitz-Osberne.

(S) Eraaud, wignear da Bois-Arnaud.

Guillaume Fresnel, seigneur de la Ferté-Fres-

« illam dedicantis , mittentes ego et uxor « mea super altare posuimus. Hanc autem « donationem ratam et in œternum man- « suram attestatione sigilli mei et scripti « fi r mare curavi. Quam si quis a supra « dicta ecclesia abstraxerit, memoratus « cpiscopus illum anathcmatis sententia « damnavit, testibus istis : A. (4) Ebroia ccnsi episcopo ; Radulpho , archidia- « cono; Wuillelmo de Glos, archidiacono ; « Wuillelmo , decano de Bretolio ; Goscc- « lino, capellano de Aquila; Vitali, ca- « pellano ; Ernaldo de Bosco ; Wuillelmo « Fresnel; Balduino de Granvilier (t); h Reginaldo Boflei ; Balduino de Char- « nellis (3; ; Wuillelmo, clerico de Glos ; « Amicia, uxorc mea, comitissa Legre- « striœ et comitissa de Varvic ( 4) , matre « Robert! de Novo Burgo, cura duobus a filiis suis Rotrodo (b) et Henrico; et « Juliana de Aquila (6), et pluribus aliis. « Hoc factura est in diebus Hugonis de « Deserto, qui supradictam ecclesiam a « fundamento construxit. Anno ab Incar-

0 natione Domini millesimo centesimo u vicesimo quinto. » {Cart. du Désert, 1°

1 r°, et h r° et v°.)

Henri 1er confirma cette donation par une charte de 4 4 30 :

« Henricus, rex Angliœ, archiepiscopo a Rotomagcnsi , episcopis, abbatibus, co- « raitibus, baron i bus et omnibus filiis a sanctœ Ecclesiœ per Normanniam consti- « tutis, salutem in Domino. Sciatis quia « ego dedi et concessi Deo et ecclesiœ « Sanctœ Mariœ de Deserto, in remissio- « nem peccatorum meorum et salutem « an imam m pat ru m et parentum mcou rum, omnes illas libertates et quieta- « tiones suas in omnibus rebus laïcalis « servitii, ita quod ecclesia illa et clausum o fratrum illorum, in quo laborant, nul- « lius ditioni, nullius respondeant exa- « ctionî ; sed inde tan tu m obediant epi- « scopo Ebroicensi de episcopalibus , et, « domino Britolii tanquam advocato suo « in cujus feodo ecclesia illa fundata est ; o et quas Robertus, cornes Legrestriœ, « dominus Britolii eis concessit, et dédit, « et charta sua confirmavit. Confirmo « quoque eidem ecclesiœ in elemosinam « perpètuam omnia bénéficia illa quœ a cornes ille Robertus, et uxor sua Ami- « cia, et antecessores et homines eorum

(I) Audin, évèque d'Evreux (1113-1139).

(S) Baudouin de Granvillier, canton de Oamville.

(3) Baudouin de Charnelles, canton de Verneuil.

(4) Marguerite du Perche, comtesse de Warwick.

(5) Hotrou de Warwick, plus tard évêqne d'Evreux, puis archevêque de Rouen.

(6) Julienne du Perche , femme de Gisleberl de LaI(île.

« concessemnt et dederunt, quœcunque « etiam posteri , amore Dei et in religionis « augmentum, canonice daturi sunt, sci- « licet : omnium hebdomadarum anni « duos solidos drocenses de redditu prœ- « positure Britolii, et in casteîlo Bretolii n. « solidos quietos de censu domorum sua- « rum duarum, quas Rainerius filius Gir. « tenet de eis , et sex perticas tcrrse ad « Bellum Fagum, in qnibus domus suae « sunt, et alias terras quas ibidem lenent « de feodo comitis , et totam terram quam « hal>ent cum mcdietaria comitis quae est « inter Boscum Ernaldi et CharonTillier ; « et de dono uxoris sua?, per annum unam « marcani argenti perenniter in redditu « dotis sua? de Sepennio. Et de dono Er- « noldi de Bosco decem solidos dunenses « in redditu suo de Glos perenniter; de « dono Guillelmi Frainclli v. solidos du- « nenses in redditu suo de Feritate pe- « rennitèr. Et similiter concedo et con- « firmo Deo et ecclesiee sua? de Casa Dei ( I ) « terram in bosco , quam Richier de « Aquila eis dédit, et illam quam Guillel- « mus de Cheronvilier extra boscum eis « dédit, de feodo Tegulariarum (4). Hanc, « inquam, ecclesiam de Deserto et illam « de Casa Dei et omnia supradicta bene- « ficia quœ eis data sunt, et omnia illa « quœ illis in futuro canonice dabuntur, « et omnes carum libertates et quietu- « dines tanquam propriam elemosinam « meam , in manu et tutela mea et def- « fensione mea accipio, et omnia bona « earum illis in pcrpetuum obtinenda « repia auctoritate confirmo , et intégra et « ilhbata permanere corroboro. TestnSus : « Johanne, episcopo Lexoviensi; Audino, « episcopo Ebroicensi , et Roberto , comité « Glocestriae, et Guillelmo, comité War- « wik , et Roberto, comité Legrestriae, et « comité de Pontivo Guillelmo (3), et Ro- « berto de Ver, et Roberto de Dura, Ro- « berto de Haya, et Hugone Bigoto, et « Hugone de Gurnaco, et Guillelmo, filio « Odonis et Johanne Marmion. Actum « apud Rothomagum , anno Incarnationis « Domini millesimo centesimo tricesimo. » (Cart. du Désert , f* v v°, f» vi r°.)

Nous avons tenu d'autant plus à appeler l'attention de nos lecteurs sur le prieuré de Notrc-Damc-du-Désert qu'il a été jusqu'à présent peu connu et souvent confondu avec d autres établissements religieux du même nom.

(f) Cette maison de la Chaise-Dieu est devenue,

[►eu d'années après , un prieuré de religieuses de 'ordre de Fontevrault.

(S) Tillières.

(S) Guillaume, comte de Pontbieu et d'Alençon.

Dans l'enquête des usages de la forêt de Breteuil , rédigée peu de temps après la conquête de la Normandie par Philippe- Auguste, on rencontre, à plusieurs reprises, les habitants de Béraécourt :

«• Heremitae Deserti habent herberga- « mentum ad vivura nemus per livreiam, « et mortuum nemus ad ardendum sine « livreia, ac pasturam animalium suo- « rum per totam forestam extra defensa, « et pasnagium porcorum suorum qui- « tum.

« Dominus de Bremecort habet herber- « gamentum suuin apud Bremecort ad « vivum nemus per livreiam, et mortuum « ad suum ardere , et pasnagium liberum « ad porcos suos et hominum suorum ; et « oves sua; possunt ire in boscos quandiu « durât visio plani {tant qu'oti m perd pas « de vue la camjmgne) ; et cetera aniraalia « usque ad Casteleria , sicut via com- « portât, quae ducit a Britolio ad Deser- « tum, a sinistra parte per deversus Ripa- « riam ; et homines sui manentes apud « Bremecort habent mortuum nemus ad « suum ardere, et vendere apud Brito- « Hum, per unum denarium reddenduro « die Sanbati apud Britolium ei qui est « loco Régis; unde idem habet medieta- « tem, et forestarii altcram.

« Furni Domini Régis de Lyra et de « Ri'gles capiunt deui.furcistyliaeunuoi, « et de xi. furcis minorem ; et si non habue- « rit furcum , unam brancham , et mor- « tuum nemus u bique extra defensa ; et « furni Rogerii de Bremecort , qui sunt « apud Lyram, similiter.

« Dominus Rex potest ponere bigarios « suos in foresta , cum voluerit et quoi « voluerit , et cum dominus Rex ponet « bigarios suos, abbas Lyra? ponet m. et « heremitae Deserti i., et Rogerus de Bre- « mecort n. ; et unus eorum débet uduid a barillum mellis domino Régi.

« Rogerus de Bremecort nabet i. tor- « natorem in foresta ad scutellas , et ca- « piet i. furcum in tylia, scilicet minorem.

a Sacerdos Sancti Pétri de Bremecort « habet vivum nemus ad herberçandum « et mortuum ad ardendnm , ubtque in « foresta. »

Roger de Bémécourt , dont le nom revient à plusieurs reprises dans cette enquête, iigure comme souscripteur dans une charte (sans date , mais qui ne peut être antérieure à M 90, ni postérieure à 4204) de Robert III, comte de Leicester, fils de la comtesse Pétronille , au sujet d'un prélèvement sur les revenus de 1 é»

Page 1