SERMENT DE LA MARIEE
Ut tu, Casina, non minus virgo sis, quo tempore conjugium 10 hoc vestrum interitus, aut legis beneficium extinguet, quam nunc hodieque fuisti, cum ad hanc procederes pompam. Ut ne csstum tui Olympionis procacimanu frangas, neu in osculum, neu in amplexum sollicites maritalem ; ut aureum Jovis imbrem, felix Casina, expectes, qui te faciat matrem, nec mortaiitatem Deorum semini jungas, aut Iphiclus aliquis utenim tuum Herculi nascituro angustet. Si hsec proba fide faxis , ut tum neque molas viro tuo, neque coquas, nec Junonem iratam habeas, vel obloqui Cleostrata (la marquise de Verneuit) possit, et ipsa Fortuna penum tuam instrui soiertissima ordinatione procuret. 20 Plaudentibus universis, Casina conceptissimis juravit [verbis, nihil se nunquam contra praescriptarum legum] sanctitatem ausuram.
G felix Hymen, o Hymen ûdelis, Jucundissime cœlitum Deorum !
Seu tu de superis vides maritos Castis ignibus Hesperum vocantes, Seu terras colis^ et favente nutu Maturis bonus annuis puellis :
O felix Hymen, Hymen fideiis, 3q Istic quinque faces^ thorum jugalem,
Panem, vellera, cœrulamque lympham^ Et lauro medios tegente lychnos, Flores postibus adferas decoris.
Sed nec lentus ades. Nihil moramur, Nobis, o Hymen, est srtis Deorum.
Aut veni citus, aut Hymen valebis. Nam si lentus ades, licens Cupido, Et blandis Venus evocata votis, Et dulci veniet lepore Risus, 40 Et quotquot Superum est licentiorum:
Tune nec te tacite marita poscet, Nec tardum cupidus palam maritus
356 PIERRE DE L'ESTOILE Août 1609
Castis îgnibuft Hesperum vocabit.
Aut veni citua, o Hymen fidelia, Jucundîaaixne cœlitum Deorum, Aut felix Hymen^ o Hymen, valebia.
Dum hsec celeberrimis cantionibus aguntur, intérim religiosam sedem omnemque apparatum avidissimis oculis lustrabam. Sed me praecipue tenuit matronarum puellarumque ordo, qui in Casinae honorem coïverat. Omncs hilarissimo vultu diffuderant mentem. Omnes ardentibus gemmls et fulgore serico vi- 10 brabant. Neque sane me fallebat plurimas esse quse vere non jam suo florerent; sed etmedicatis frontibus juventutis revocaverant legem, ut me unicam setatem cernere arbitrarer, mea sponte deceptus.
Casterum, quanta splendorem astrorum nitidior luna coercet, tanta eminebat divina omnino mulier, victamque caeterarum pulchritudinem castigabat : illa utique quas mihi pauio ante in Fortunae occurrerat templo. Nihil, meo judicio, emendatius natura ea muliere expolivit, nec £ata illi dignum amatorem invenient.
20 Non si Taurus amet, vel falaia increpet alla
Ipse Deum Genitor, vel apreto Phœbus Olympo Rursua in iEmoniia deducat ovilia campis.
Forte idem tempons momentum meos oculos in ipsam, etc.,
qui est comme Tépilogue du susdit Discours (par les beautés de Casine, dont il dit qu*il devinst amoureux, et fust enfin bien battu, qui dure depuis le feuillet 47 jusqu'au 50^ où il vinst à rencontrer un prélat et grand personnage nommé Théophraste, qui est le Cardinal Du Perron, déguisé sous ce nom, ou, selon les autres, M. Cospean, 3oévesque d'Aire; et le tient ainsi Tourval, grand ami de TAucteur et trucheman de la langue angloise •
Et îUum quidem [dit -il) ornabat splendidior cultus stipatusque servulorum manu nescio quo modo videbatur Deas Fortunae placuisse.
Les discours qu'il lui tinst sont dignes d'estre recueillis (voire tous, qui auroit le loisir), mais selon iceluy ay extrait seulement les suivans :
Août 1609 MÉMOIRES-JOURNAUX 357
Discours de Theophraste (qui est le Cardinal Du Perron ou Cospean, évesque d'Aire), feuillet 5o.
Cum errassem (inquit) per diversissimas gentes, et singulae suis vitiis displicerenty tandem hortantibus amicis suis in hanc urbèm admigravi. Ibi continuo eloquens visus sum, et si quid suffragiis populi credendum est, gentilium oratorum suavitatem adsequavi. Pneterea deditum sapientiae putaverunt, quoniam superciiium videbant voluptatibus adversum, et vitam publicse infamiae innocentem laudabant. Igitur ad famam aliquantulum prolomovi, et, quod est omnibus divitiis suavius, inveni carissimam matrem {une abbaye) y id est fœminam, cujus benefîciis impendi amor potest, quem parentibus debemus. Itaque Sophagonis benefîcio in altiorem gradum ascendi, et Poimenarchorum unus {Evesque) evasi.
Au feuillet 5 1 , destournant nostre Aucteur d^aller trouver le sieur Doromise, pour y penser faire sa fortune, il lui parle ainsi :
Duœ sunt, inquit, hominibus vis, quos animus supra vilita* tem extulît plebis. Alia quidem tu ta, et quam, veluti lenia flu-
20 mina, raro tempestates exercent ;sed eadem humilis, et ignobili quiète subducta formidini ventorum. Alia vero praeceps, et in arduum exurgens ; in quam nihil médiocre cadit, enitentes enim in verticem vel improbus turbo in voragines rapit, infra prions humilitatem viœ, vel ipsa fortuna sustoliit, et ingentem feiicitatem temeritatis prsemium facit. Nimirum qui, contenti paterna domo, non dedignantur avorum lectulos , nec insanas spes audiunt vocantes ad negotia, aut servitutem aulas; eos ego primas ilii et sccuras vise assigno : item illos , qui, literis diligenter imbuti, hoc primum inter philosophos didicerunt, felicitatem
3o in quiète animi, non in fascibus aut purpura, latere; quique, omissis dignitatibus, aut humili stipendio adolescentum animos excolunt, aut conditiones quserunt infra invidiam demissas : illos, inquam, quos non offendunt hujus semitse sordes, nec ambitionis cupiditas revocat, meo judicio, sapientia in disciplinam suscepit, et cum iis amat félicitas rusticari. Quos autem in aliud iter cogit sstuantis adolescentiae furor, aut negotia , aut turbidœ naturse impetus, aut potentias amor, et pœne semper aurea dignitas ; illi non majoribus plerumque prsemiis impendunt miserrimam aetatem, sed tantum illustriori fuco miserias
40 suas excusant.
Et peu après, feuillet 53, concluant son discours :
Verum illud {lui dit'il)^ Euphormio, vide, si nondum omnem
358 PIERRE DE L'ESTOILE Août 1609
sapientiam amor delevit, utrum sit prsstabilius honestœ quietî securissimam vitam committere, an in anxias cupiditates delabi, et incertam felicitatem quserere per certissima mala.
A quoi Euphormio ne voulant nullement entendre, dit:
Nihîl mihi persuadebat {dit-il) Theophrastus obstinato ad ca-
lamitatem meam. Erat enim in oculls dignitatum splendor, et
tentare volebam hoc lucidum iter, ut si sors et Doromîsus de-
stituisset conatus meos, saltem non ezprobrarem ignavias humi-
10 litatem meam.
Ce que voiant, Théophraste, ayant repris son propos (feuillet 54«), lui dit :
Neque te ingeniosus animus ad spes improbas extollat : vix est industrise in aulis regalibus locus, nisi si illa summis divitiis nitatur, et ut superi Dii cuncta laboribus, ita medioximi divitiis vendunt. Jam non sapientis studiis informare juventutem cauti parentes debent, sed aut turpi aut mercenaria arte^ id est, Veneri aut Mercurio commendare. Nam ut ancillis non patebant Naturœ limina, nisi uni quam matronae colaphis urgebant ; ita
20 raro Fortuna pauperes in templum suum recipit> id est, in priacipum domos, nisi quos ad publica ludibria destinât. Ego sane Poimenarchus pêne miraculo evasi, et puto si iilam dignitatem captavissem, adhuc me inanis umbra fugisset. Tu quoque virtutibus incumb&i<et illae incogitantem extollent, vel ipsae pnemium tibi erunt turbidas omnium rates ex tranquiilo spectanti. Dum inter hos sermones versamur, etc.. — Ûnus (dit-il peu après y feuillet 55) de ministris Theophrasti ad ostium triclinii astans adesse Anemonem {M, de Bonnœil ') significavit. Hune tenui barbula auctum, caetcrum pristinam candoris imaginem
3o servantem {dit'il)^ optima fide amplexus sum.
Lesquelles embrassades et caresses suit incontinent après, sur la fin de ce feuillet et au 56« suivant, une gentille et naifve description, en la personne de Bonnœil,
I. Autres disent que c'est Maule, fils de M. de Sanssi, et que c'est une subtilité de l'Aucteur, de iui avoir donné une femme, n'estant point marié, afin de lui faire croire qu*il n'avoit, sous ce nom, entendu parler de lui ; et, par ce moien, a donné le cas à l'un et à l'autre, les dépignant naifTement de leurs couleurs, et la femme de Bonnœil et Maule, duquel il se dit ami, mais qui mérite d'estre pasquillé comme il Test, aussi bien que Bonnœil.
Août 1609 MÉMOIRES-JOURNAUX SSg
de la corruption de la jeunesse d^aujourd^huy, et changement en eux des mœurs antiques et pieux en une profane liberté et athéisme, avec le paiement ordinaire qu'ils en reçoivent.
Casterum, illnd mihi prcecipue (dit-il) admirationem movit, quod ia andquos mores suos yeluti professa lite pugnabat, nam ut olim discedens ad superstitionem reliquéram pium, ita nunc altemis vocibus ad ludibrium religionum abutebatur; neque me latebat eum afifectata impietate ejurare iaeptiam prions sancti-
10 tatisy et velut virilibus vitiis testari se ab ea îmbecillitate recessisse, quœ aut Deum aut homines timet. Nam et de lltterarum studiis tam constanter tacebat, ut etiam occulte barbarorum ageret causam, qui eruditionem contumelîîs vexant. Equi, tubas atque arma successerant antiquis sermonibus, et omnia œgrius audiebam, quoniam non studio bellicas rei, sed inani vanitate superbae indolis jactabantur. Illud tamen soUicitabat interdum iracundiam meam, quod paulatim in superbiam declinaverat sermo, ut jam me nec occulte dedignaretur parem. Ac ut turbulentus juvenis non mediocrem cœnae partem men-
20 daci jactatione consumpsit, intraverunt citharœdi, et aliquot sa. tellites illius, tam vagis ac petulantibus oculis, ut facile e ministerio dominum agnosceremus. Pudebat omnino Theophrastum (erat enim Anemoni familiarissimus), nec diutius in illa petulantia duraturus videbatur, cum Anemon me ad pervigilium invitât, quod suavissimis, ut aiebat, virginibus consecrabat ; et hoc se sodalibus quorum puellas Italicis occentationibus mulceret sibi quidem conjugem esse ; eu jus pulchritudini quicquid est puellarum facillime ipsi donaret, si vellem consentire in jucundissimum laborem jam non imperitas academîarum volup-
3otates, verum delicias politiores gustaturum.
Non dissimulabo vitia mea neque severitatem censuras îndomesticum exuam crimen. Sordescebat mihi literarum nomen, et inexpertam procerum vitam, velut eruditiorem nequitiam, optabam. Itaque facile ingratum laborem promitto, cumque jam tenebrae ad illam licentiam invitarent, et ipse Theophrastus se recepisset domum,ego cum Anémone, perignotaurbiscompita, cum servis omnino tribus et occentoribus aliquot, pergo...
Et incontinent après :
Sed posteaquam ultimus vesper efFusae licentiam plebis revo-
40 cavit in domos, et jam nulli occurrebant nisi prassidio facum,
aut latrociniorum suspecti, exigebam ipse ab animo meo, quo
bono frueretur intempestivo aëri commissus, inutiliter etiam
36o PIERRE DE L'ESTOILE Août 1609
vigil, et alieno arbitrîo felix. Quippe nos diversis floribus Anemon sistebat, et deinde progressas ad alias domos, iterum jactatione aures meas in via rerum symphonia onerabat. Itaque jam primum fatigatus occultis suspiriis supplicabam otio, ut me respicere vellet, et ab inquiéta voluptate revocare...
La fin de ces rôderies fut (comme c'est l'ordinaire) qu'ils furent bien battus, et le pauvre Anemon aussi. Ce qui est gentiment imprimé et en beaux termes depuis le feuillet 58* :
zo Cum enim bivium transiremus, grassatores, etc.
jusqu'au feuillet 60®, avec la barbe du pauvre Anemon, si bien parfumée [et musquée, toute brusiée, et tous ses fards, unguens et testonneries :
Igitur (dit'il) tam avide in Anemonem vultus obvertunt, ut. proh nefas ! dum incautis manibus admovent faces, delicata barbula, et cum ea tôt unguentorum et pectinum labor arserit. Exclamavit Anemon, desperatione plenus, et, nisi me' fefellit rabiês oculorum, dubitavit an tanti dedecoris risum subita evaderet morte. Nec minus attoniti satellites contumeliam et verba 20 tam rustice excusant, ut jam vapulare malit Anemon, quam se verberatum tam publicis vocibus audire.
Et incontinent après, parlant de soy et du bon traictement que lui fit faire Anemon et de sa belle retraicte :
In me deinde (ii7-i7), fictaserenitate intuens^ procurare corpus in crastinum jussit; tum mihi lectulum sterni, nec villam hospitii benignitatem denegari. Ipse in cubiculum ad uxorem secessit, ut opinor, tragicae noctis furias mutaturus in soccum.
Sur la fin du feuillet 63*, commence son entrée vers M. de Sully, continuée jusqu'au 70* feuillet, avec sa ha- 3o rangue audit seingneur, sa response mal courtoise, ses vers satiriques vomis par un desdain contre la France (qui sont des mieux faicts) et, finalement, son ravissement pour retourner à ses Muses. Tout cela, si gentiment couché et en termes si propres et si terses, que j'en ay fait le suivant extrait de la pluspart :
Août 1609 MÉMOIRES-JOURNAUX 36 1
Ut vero sum in interiora perductus, omnia auro argentoque vibrantia insolitam aciem fefellere ; majestas deinde locorum, et animus spe metuque perturbatus quicquid prudentiae conceperamy et verba quibus ad Doromisum destinaveram uti, pêne submovit.^IUe in communi veste erat et per superbi triclinii spatia satis truci oiajestate ferebatur. Ego in genua decidi supplex, et, nisi quod precantis humilitas in contemptum transit, etiam vestigia ambulantis aut vultu aut pallio verrissem.
Et peu après :
10 Post haec, ego lentis passibus ad Doromisi latus veni, et, cornposito Yultu, ne aut diffidere de me, aut ipsum non timere viderer, ego, inquam, minus cxplicabo meas dotes quoniam vobis Diis omnia patent. Caeterum industria mea perfeci, ne quis esset cui Musœ profusius de artifîciis suis dispensarent, quae res, si me, Protagoni, tuis auspiciis, commendabit, et per hune me Dea Fortuna respiciet, nihil majus mihi imputaverit Apollo, quam quod illi tam pretiosas servitutis gratiam debeo. Audito ille artificii nomine, diutius haesit, et, quam artem profiterer, diligenti attentione quaesivit. Ego iterum Musarum disciplinam
ïoafFore significavi. Sed, ut credo, non noverat Musas. Igitur me in interiorem porticum vocat, ubi depicta humîlium artium instrumenta toto parietum contextu explicabantur ; mallei incudesque, et spirantes fornacibus ignés, alterius parietis exordiumvivis coloribus impleverant; in alteroveromarmorumspecies erant, et rudium lapidum politissimae formae ; mallei deinde et radii latiores; plumbum quoque, quod, tenui filo propensum de asdificii rectitudine sua inclina tione judicat. Post hanc Latomorum scenam, erant fîctilium statuarum descriptse rationes. Nec longe pictor ipse suum artificium expresserat penicilli
3o figura, et ostrearum conchis, quas veluti dilutis coloribus inundabat. Cithara deinde, atque lyra et laboriosœ testudinis fides, velut in honorem saltatoriae artis, ex aurea tabula spectabantur. Supremus hortorum cultus erat et deducti industria fontis.
Hase me omnia intueri Doromisus jubet, si forte invenirem illam artem, quam ego Musarum disciplinam appellaveram. Tum ego, intellecto nominis errore, me modeste artificem esse negavi; aliquid nobilius parentum fortunam aperuisse mihi, et ingenium a vulgi sordibus alienum. Me literis esse excultum, me naturas humanitatem mitium studiorum disciplina expoli-
40 visse. Audito ille iitterarum nomine fastidioso, primum nutu aversatus est perorantem ; ac modico deinde risu jam trepidum, jam pavitantem perstrinxit, et cum a seculi industria alienum appeliavisset : « Existimaveras forte, inquit , ad ludîmagistrum
36a PIERRE DE L*ESTOILE Août 1609
advenisse, qui tuis scientiis inter famem et argutias uti posset. 1 Neque longius moratus, me, veluti atroci fulmine damnatum et exanimi sopore marcentem, inter mussantem familiam mea> que temeritatis accusatores reliquit.
Egens ergo consilii, cum tenacem meœ sortis malignitatem devoverem, quae omnes meos conatus frustrabatur, ad inhuma* num limen reyoco gradum. Ac, ut primum ad exteriores fores retuli pedem, conspicatus in vicînia locum, qui commoditatem secreti monstrabat, eo me ad te lugubre solatium contulî. Ibi loomnem miseri vultus constantiam omisi, indulsique profusius gemitibus et ad satietatem me lacrymis explevi.
Proclamabam, in illa solitudine, fortunatos artifices esse, et ubique Polycletum aut Myronem pro Apolline invocandum ; interdum irascebar amicis, quorum alii féliciter scelesti esse non poterant, aliis reverentia virtutis obstabat. Redii demum ad consuetudinem meam, et, ipsi regioni iratus, indignantem furorem his seevissimis versibus expressi :
Infanda tellus, quaeque vix pejor Stygem
Vehis, profundis apta suppliciis humus; 20 Quousque ssevos, misera, lassabis Deos,
Experta fulmen? Tene non fregit satis
Nuper per omne dira supplicium lues?
Virtute puisa, cesserai moestus dies,
Et omne tuta nocte regnabat nefas.
Tune atra Erinnys squalidum movit caput,
Caput Cérastes movit, et facem manus
Linguaque ( et illam sibilo auxerunt comœ ]
Livente dixit : « Ite, gentes perfidœ^
Ite, ite in arma, quaeque patrastis diu, 3q Heec vindicate scelera. Non ominis sat est^
Ni sponte fusus, gentis in pœnam, cruor. »
Sic illa dixit. Postque neglectos Deos Huic paruistis. Tune quoque et mortes novas Didicere fata. Perdidit natum pater; Abiit cruenta fratris in jugulum manus, Civisque quernis frondibus merces fuit, Sed interempti. Quantus, ah ! priscum decus Populatus alto vortice infandam diem Porrexit ignis? Jacuit infelix honos, 40 Et mortuorum. Turpis in mânes furor
Urnas parentum sparsit, et quondam 1ère Cumuli cadentis mole depressit solum.
Sic quttsiistis nempe depulso die
Août 1609 MÉMOIRES-JOURNAUX 363
Reges Deosque. Jamque, post noctis malum, Jubar reluxit. Pervicax gentis furor, Quid pejus in tormenta sollicitas Deos ?
Severiores forte non pœnas habent ; Habent easdem. Rursus increvit ne£as, Dolus, libido. Redit infandum scelus, Et nuda virtus sordido jacens situ Discit superbos divitum fastus pati.
Jaxnjam recedo. Prœveni ultores Deos, 10 Quisquis times perire. Non stabit diu,
Ductore cœco, turba quam Plutus régit.
Cum efFudissem hsec in Eleutheriam probra, tumentemque an imam sublevassem, cœpî a me repetere rationem tanti dolo* ris, et velle callidis argumentis fallere consciam mentem. Quid enim ? Quod delicatulum recocta purpura non involvit, quod tunicam vermes Assyrii non festinant \ quod non frequens servitium ad nutantis imperia pendet, ideo culpare fata sustines, et veluti cum diis disputare? quasi magni sint aestimanda, quae Fortuna ignavîs dare solet, vel facinorosis crimen. Non vides seterna
20 consilia esse, et ad turpissima animalia immerentes coronas deferrî ? Ex illis ipsis quos miraris, quotusquisque per virtutem promotus est? Si es magno animo, honores infraj te judicabis, qui te tam pertinaciter fugiunt, et Fortuna etiam infesta tibi favet. Confer te in solitudinem aliquam ; subduc hodiernse ambîtioni yitam. Habebis consortium Musarum, et virginibus commodius frueris in secreto.
Eludant ignavissimi homines, ut volent, gloriam literarum. Illi, et suis voluptatibus sopiti, neque jam integri vivunt, et cum eos interitus occupât, etiam nomen et fama moriuntur, et
3o totos tumulus accipit. Alumni literarum nesciunt fatorum legem, et tum maxime vigent, cum perennis memoria extinctorum desîderium movet.
At enim in Lusinia {Escosse) ex primis gentibus venis, et Themisticus apud suos eadem dignitate Horebat. Claram stirpem tenebris premi grave est, et abire a parentum luce. Succèdent avis meis servulorum stirpes, et me parem erubescent quibus imperare majores dedignarentur. Imovero nulla bona perpétua sunt. Nulla putris in sylvis arbor aliquando non viguit, et quae jam proceras sunt, initio laboraverunt terram frangere,
40 et debili fastigio emicare. Pastoritia Lavinii cohors plures humano generi duces dédit, quam olim grèges paverat. Et miseri Scytharum exules (quis crederet?) tandem Arsacidarum famam sparserunt, pêne mundum cum Romanis partiti. Qui hodie florcnt, in autumno suo décident, etiam fortasse calcabuntur.
364 PIERRE DE L'ESTOILE Août 1609
Majores tui initium sui spkndoris habuerunt; et nihil sternum mortalitati indulgetur. Quid doles, si finito magistratu Fortuna ornamenta repetit? Nec quidem ab omni gente sed ab uno £uphormione. Quamdiu cognati florent, familiœ tuae misereri non potes; et lacrymse, quas in aiiam speciem subornas, plus superbiœ habent quam pietatis.
Quid denique tibi adimitur tantis questibus dignum? Tene a liliis excluserunt ignavia majorum et res domi arctiores? Te agnoscere veretur cognatus, ne srarium sentiat familiam esse 10 auctam? Erras, Euphormio, si non putas esse aliquos calamitosiores. Neque tu a Principibus quartus es, et tamen aliquîd su* pra iCsculapium colis.
Au feuillet 72*, il rencontre un nommé Julianus, gouverneur de la maison et des secrets du Cardinal Du Perron, lequel sachant (dit-il) qu'il avoit esté voir M. de Sully, luy tinst sur ce subject les propos suivans (f. 72) :
O te felicem, si Doromisus spes ingentes praecedit, et vanitatem tuam saltem subito foras exclusit! Sciscitabar ego ^stidiî causam, et cur humanarum rerum culmina tanta contumacia 20clamnaret : Quia, inquit, et ipse Theophrastus, antequam Poimenarchus evaderet, nunc magnatibus charus, nunc ipsa gratia periculis oblatus, documentum mihi fuit, quam sit difficile, tam levigatum iter sine casu terere. Et ipse olim Fortunae ludo versatus, jam contemptu vindicat miseriam suam, et aliis de littore saxum ostendit.
Ce petit discours est poursuivi par un Leucomus et Geragathus jusques à la fin du feuillet 75*, où le Cardinal Du Perron, arrivé pour soupper, sur le somptueux traictement qu'il fait à nostre Aucteur et autres, lui donne 3o subject de discourir de Tambition, vanité et mauvaise vie des prélats et gens d'église, d'où est provenu une partie du scandale et division qu'on void régner aujourd'hui. Duquel discours (beau à mon avis, et digne d'estre recueilly) j'ay fait l'extrait suivant :
Inter hos sermones advenerat Theophrastus, et, cum pauca in Juliani sententiam dixisset, ad illum praeparata intravimus cœna. Ibi pretiosa fercula argento ad mensam ferebantur, csetera&que deliciœ erant, quas optima mater illius familis inge*
Août 1609 MÉMOIRES-JOURNAUX 365
rebat. Exactas ad valetudinem dapes nisi ad satietatem invitassent, triciinium tam castigatis fenestrarum ac parietum commissuris, ut rimosior esset uter in quo iEolus ventos Ulyssi credidit. Et, ut aer frigore inhorruerat, duo famuli ad largissimum ignem subinde cumulata ligna prodigebant.
Itaque, ad tam elegantis triclinii cultum et oculos et mentem advertens, prodebam suspiriis animum meum, tam quietse felicitatis admiratione suspensum.
Nec tenui lacrymas, alienis commodis admonitus calamitatis 10 mes, et : Certe, inquam, Theophraste, facile est in ejusmodi vita negligere magnatum opes, et non quserere aquam posito in ingentibus undis. Ego vero non aliter explebo animi dolorem, exprobrantis sibi fatorum odium, quam si mihiquaein cœteros optimates argumenta, vclut arma, divisisti, in tuam quoque fortunam convertero.
Ad haec verba ille modestissime subrisit, et ne me longior invidia perturbaret : Scis, inquit, tantum vitio nostro voluptates degenerare a pulcherrimo fine; Deorum munera esse, si adhibes modum, quae plerumque intempestivse libidines corrumpunt, 20 neque aliud est tam molle, quo severi homines, sancte uti non possint. Jam vero, quantum, sit corporis commercium cum animo, morborum fastidia monstrant, et dolores, qui in perpetuam sui contemplationem animum tenent. Itaque demulcendus est tam familiàris mentis comes, corpus hoc, inquam, ut eam nobis ad studiorum sublimitatem permittat, nec occupet importuno sodalitii jure. Mihi crede, viae in angustiis et curarum aegritudine est litterislocus; etsapienter majores nostri Solem omnis laetitias datorem Musis praeposuerunt.
Nam ut animum nimio luxu solutum nervi ad sapientiae in- 3o vestigationem destituunt; ita, nisi impetraveris veniam a corpore honesto, veluti ludo, frustra tentabis conciliare animum litteris propiori soUicitudini intentum. Nullo aestu ApoUinis calescet injuriis hyemis apertus; et ipse Homerus nunquam securius Deos vulnerabat, aut pugnantem Achillem sequebatur, quam cum promiserat ad cœnam. Ideo homines stultissimos puto, qui, veluti pugnarent cum natura, assiduis doloribus suo- ' mm corporum patientiam fatigant, et intérim animum nolunt miseriis ingemere, sed eruditioni locum in mentibus quaerunt, quae tôt malis plense vix ipsam aegritudinem capere possunt. 40 Itaque ne fastidiosis studiis provocem ad nauseam litterarum timidum laboribus corpus, ipsi quoque suum ludum humaniter concedo. Ita liberaliter excultum vices quoque animo rependet, eruditionem cum illo impetu vestiganti, sine quo nihil addisces ingeniosum, aut victurum conscribes.
Praeterea, cum revereniia sit alumna divitiarum, et egcstas
366 PIERRE DE L'ESTOILE Août 1609
contemptione damnetur; nobis Poimenarchis spectabîlîs cultus datur» ne populus majestatem pietatis in ministrorum sordibus contemnat. Hinc Antistitum opulentia, hinc coUegiorum opes ad cantus et^caerimonias sacrorum ; et îpsius antiquitatis paenc prodigalitas in Numen. Quse omnia, proh nefas! seculi licentia corrupta in invidiam plebis et bonorum odium cedunt. Utinaxn tam modeste peccassemus, ut culpa se domi continuisset, aut negari crimina possent. Sed ne me dissimulando peccata approbasse existimes. Siordinem nostrum veluti humanum considéras
10 corpus, videbis in radicibus corruptos nervos esse, et inatîle membrorum robur inde fluxisse. Dehinc pervicaci morbo correpta omnia, et singuios aliquid adjecisse publico malo. Am* bitus magnas mentes occupavit, plurimas libido^ otium|denique et ignavia pêne omnia coilegia pertentavit; in quibus inertes fuci languidis voluptatibus desident, cantibusque praecipitata arrosis lingua infâme otium emunt. Nullaliterarum studia, nulla cura pietatis. Ubi noctem vel crapula graves, vel domestîca libidine fatigati, consumpserunt, ad fana atque aras, veluti in officinam, vocantur. Nec imponere cœlitibus curant: palaxn
20 negligentia vocis queruntur de majoribus, quod tanti divitias vendant.
Inde digressi in domos (pudet fateri) plurimum inter scorta fœnus numerant, aut intempestivis conviviis adhibiti inter popularcs régnant, et profanam caeterorum licentiam infami certamipe prsecedunt.
Sed nec superbis excusationibus carent, aut sine argumento in nos fœdissimum regerunt crimen. Nam ut ex radicibus vim suam folia et caules tempérant, et rami animantur ingénie suse stirpis, sic isti, ex Poimenarchorumvita,discunt quantum vitiis
3o permittant. Horreo eloqui ; sed Antistitum dignitas jam velut ad questum prostituta est, et ssepissime criminum merces. Quis ex potentioribus liberorum cunas non infulis premit: aut quis liberius praeconi hœreditatem sub hasta quam sacerdotium commendat? Jam urbes obsidione maceratas, vel ultro proditas Principibus arces, illud praemium inhiant; et potcntia inter scientias numeratur.
Nec sanctius dignitatibus fruuntur, quam illas quaesiverunt. NulUs delicatior Venus, aut magis ad scrupulum examinata libido. Fastidiosa autem superbia et inanium cupiditas reruna,
40 jam pridem ex regiis ad bas imagines pietas excessit. Quid aliud quam disponimus opes, et avaris cogitationibus ad spem prodigendi servamus ? Quis sacrorum in agris jacentium amor? Quem ovilium tutela fatigat?Quis ille qui pro feris terrentibus caulas, timiditatem damarum indignissima voluptate fatigat? Quid aleae Venerisque patroni ? Aut quid ille, qui ne unica cruce di-
Août 1609 MÉMOIRES-JOURNAUX 367
gnus videretur, trifurcifer evasit? Neque me ad hœc insignia impium putes, sed illa credo in supplicii notam facinorosisdari. Mihi credc, post hujus œtatis scenam hoc pluribus infula crit, quod Mithridaticœ uxori diadema, quod cervicibus infelicem nodum aptavit.
Après ce grave discours, s'ensuit peu après un autre folastre de la femme d'Anemon, vendue par une bonne dame (que nous appelons en françois maquerelle) au pauvre Euphormio, qui Ta rencontrée en un coing reclus 10 de réglise, mangeant, de dévotion, tous les saints et crucifix qui y estoient (feuillet 82) :
Igitur perambulabam fanum (iiNi/], et nunc primis porticibus vagus, nunc in ipsa testudine religiosis passibus gravis, ubique me venalem circumducebam, cum mulierem video, quae pridie codicilios attulerat, in ea templi parte, in qua minor frequentîa erat, omni gestu deos deasque venerari. Ego veluti temere accedo, posîtoque pariter genu, usquene valuisset, modestissimo murmure interrogavi. Illa quoque mihi salutationem insusurrat, et in hoc colloquii furto rem totam in compendium
%o deducit. Matrona, inquit, a qua proxima die, hospes codicilios habuisti, hodie ad publicam scenam aliquot famiiiaribus promisit. Tu si tanta fortuna dignus es, inter tumultum exultantis frequentiae, aut cum sub noctem liberrima confusio cuncta miscuerit, aggredere expectantem, professusque amorem, verecundîssims mulieris pudorem demulce. Neque enim illius indoles patitur^ ut se prima ta m audaci orationc confundat.
Hic ego argumenta quassivi, quibus internoscere nympham possem. Pallam, inquit, et elatos in tutulum crines flosculis pur* purei sêrici ornavit. Praeterea in sinistram aurem nigrantium
3o ardearum pretiosissimum extulit sertum. Sed tu maxime ex forma cognosces , neque enim venustior hodie vivit. Tum et theatri nomcn rogavi, quo ad spectaculum esset itura, didi* cique Valerianum appellari. Quibus diligenter perceptis, ne in* tuentium curiositas in nobis suspicionem inveniret, insalutata muliere de templo discessi. Mox leviter in diversorio refectus» prxcipitavi iter ad scenam, meque viliori turbas immiscui, quae ex cavea ignobiliter spectat.
Et peu après :
Dum haec tacitus agitabam, veluti ventis lacessentibus mare, 4^ ita paulatim populi licentia pétulant! murmure increvit. Sen*
368 PIERRE DE L'ESTOILE Août 1609
sim enim multitudinis capax locus coëunti frequentise defecerat. Nec multo post matrona, cutn comitatu mediocri, in superiori claustro resedit, purpureo serico, ardearumque plumis magnifiée exculta, qualem mihi conciliatrix anus descripserat. Ego autem, velut multitudinis violentia réjectus in eam partem, latusetcervicem refiecto, illiusquevultum (si quando integumentum poneret) paulo avidius expecto quam Soiem in Phœnicia servi, cum regnum pernicioribus oculis destinabant. Neque diu morata cupiditatem meam, velut impatiens calons invidum
10 vélum rejecita fronte, et osculum aperuit, quod Jovem in omnia animalia mutaret. Tune vero omnis constantia attonîtum defecit, et suceidentibus gaudio membris velut ebriam mentem omncs nervi reliquerunt. Quippe Anemonis uxor erat, quae jam antea profundissimo vulnere amoris meam mentem pereusserat. Igiturutad sensum redii, nihil eunctandum arbitratusi me primum de turba explieo, eonduetaque elaustri parte unde speetaeulum intuebacur, ad ipsius denique latus audaeissimus amator aceedo. Etenim Anemonis amicitia meam cupiditatem optime tegebat, et nihil ego ab ea prius quœsivi quam ubi con-
20 jugem reliquisset. lUa humanitatis plenissimam vocem pêne musieo concentu resolvit, mihique proximam subsellii partem mirifica humanité te coneedit. Ceterum tanta majestas erat in fronte, tanxus pudor in oculis, ut ipse trementibus verbis inter> dum dubitarem de internuncias fîde, et pudore subrustico, penc defraudareni puleherrimam mulierem expectatione sua. Nam timoré et verecundia confusus, prseterca cum circumstantium aures timerem, propositum meum in Anemonis domum differre cogitabam, quippe illo mulierem sequî amicitias lege jubebar. Tandem fortiori eonsilio usus sum ; et quidem simu-
3olavi me ad speetaculi jucunditatem avidissime converti ; intérim velut tragœdiam laudarem, passim ad aurem mulieri loquebar et illa aversis ad scenam oculis, quia me non videbat, audacius suam cupiditatem confitebatur. Et quidem, tam scrio occupatus, parum retulissem ex ludis, nisi eadem tragœdia deinceps per librarios distributa meam memoriam repetita lectione firmasset.
Il vient après à rexplication de la tragœdie, qu^il joue fort. De laquelle rinvention, sur Testât et affaires des Pays-Bas, des guerres passées et à venir (et possible par 40 le moien de la trefve, paix et accord, qui s'y traicte) est notable et digne d'estre recueilli : qui m'en a fait faire de la pluspart l'extrait suivant :
Août 1609 MÉMOIRES-JOURNAUX 369
Qui primus ad argumentum processit, novam fabula m pulcherrîmo explîcuit versu, eu jus haec omnino summa erat. Hippophilum olim, Melandriœ regem (hoc est Phiiippus, Hispaniœ Rex)^ sparso per orbem impeho, utriusque terminos Solis, utrumque Oceanum tenuisse; ipsum ad meridiem vixisse, et ne uUus naturae cardo cessaret, gentes quoque ad Septentrionem horrentes, illi hsereditaria devotione paruisse. Regionem Ico- Itontem {la Hollande) appellari. Sed Aibagonis (le ducd'Alhe) crudelitate offensas, quem iliis Hippophilus prœfecerat, provo-
10 casse ad libertatem pertinacibus armis. Inde omnia cruentis seditionibus Impleta, et plus sanguinis profusum, quam tam angustœ provinciae flumina caperent. Intérim Hippophilum decessisse, et hoc filiae suse bellum pro dote tradidisse. Sed jam deferbuisse partium studia, et tempore mitigatum furorem, veluti exhaustam In mari tempes tatem residere. Omnia ad fœderis sanctitatem spectare, cujus séries hac tragicomœdia explicaretur.
Cum ille prœlocutor discessisset ex scena, statim chartulas in populum sparsae omnium nomina vulgaverunt, qui erant in
ao ea fabula prodituri. Erant autem ejusmodi. Neopalœi umbra (NeopalamSf Lipse)^ viri egregie literis imbuti, qui superiori anno in Icoleonte decesserat. Praeterea Hippophili et Aibagonis umbne, ^gori (jEgorus, comte d*Aiguemont) quoque mânes, cujus olim cervices Albagon prœciderat. Et hi quidem ex mortuis prodîbant. lUa autem viventium nomina legebantur :
Liphippus, Hippophili filius (le Roy d'Espagne aujotard'hui)^ Rex Melandrias ; Despotikyrius princeps, Liphippi minister, et Leucos, secretœ pietatis praefectus ; Labetrus deinde, affinis Liphippi, cum Pedœa uxore (Pedœa^ r Infante)^ cui pater Icoleontis
3o jura reliquerat. Argyrostratus (le marquis de Spinola) quoque, dux belli, quod in Icoleontidas gerebatur, et Charridotus, Consiliorum praeses (le président Richardot). Ex Icoleontidarum parte Nearius (le comte Maurice) erat, exercituum prœfectus, et aliquot, vultu purpureo ac membris valentibus, qui publici Consilii partes agebant. Extremi erant: Tessaranactus, Scoltmorrhodiae Rector, et Protagon {le Roy d'Angleterre et le Roy de France) qui scenam suo commode claudebant* Casterum omnes personati agebant, nec quicquam vidi apertum in Tragico-comœdia Pacis.
40 Post haec spectaculorum exordia, primum agere cœperunt, etc.
où il descrit plaisamment les Umbres des morts et la revenue de leurs Esprits, principalement celui du Duc d^Albe, qui avoit bien de la peine à excuser au Roy
p. DB l'Estoiu. — IX. S4
370 PIERRE DE L'ESTOILE Août 1609
d'Espagne, son maistre, la mauvaise yssue de ses afifaires, non à faute de bonne conduitte dUcelles, mais par le malheur de la fortune, qui ne lui avoit esté à luinnesme guères plus favorable qu'à ses serviteurs. Il dit donc ainst et conclud (p. 88 et 89) :
Quas iniquitas est, nos îafelicis Fortunas accusare, cum aut tu simîliter in illa, authaec in te peccaverit? Videbam tuum imperium religionibus firmari. Proximam Eleutherias partem eo-> dem jure expectabas, quo Melanchiœ olim tenes. Et Gepbyrio- 10 runi (Gephyrii, les Papes) authoritas ad hase necessaria erat. Quid peccavi, si in tua Icoleonte adversarios religionum oppressi ? si volui inexorabili servitute delerî ? Cette longius quam credcbam emanaverat morbus^ et dum amputarc fibras cogito, malis sortibus radiées offendi. Sed ne putes Icoleontem perpctuo diyortio recessisse. Nos miseri fréquenter divinamus. Filius tuus hanc veluti aucupio placabit, et tôt senectutis tuœ artes improvida juventa superabit, ut scias Fortunam non raro sapîenxix praestare.
Et par là finist le discours du pauvre duc d^Albe, qui dofut là-'bas fouetté cruellement et accoustré en Dieu de Pitié. Suivent les autres, où en tous il y a de gentils traictés et remarquables sur ce subject, continués, depuis le feuillet 89^ jusques à la fin du feuillet gi«, où le roi d^ Espagne, avec ses principaux conseillers, prend résolution de ce qu^il a à faire, sur une tant importante guerre et nécessité si pressante dWaires. Le président Richardot y harangue, et est son oraison remarquable de beaucoup de paiticularités, qu^on dira, possible, quelque jour (et Dieu le destoume) avoir esté vraies prophé- 3o ties : dont, comme du reste de ceste tragœdie, je me suis pieu à en faire les suivants extraits (feuillets 92% 93 ^^
Despotikyrius(/e due de Lerme)^ Rez Liphippus, et Leucus,seèretœ pietatis prœfectus, Pedœa quoque cum conjuge Labetro, et Charridotus, Consiliorum prœses^ de rébus imperii secrctis-
Août 1609 MÉMOIRES-JOURNAUX 871
sima consultatione agitabant. Sed nihil jucundius fuit, quam Liphippum audire. Is Leucum interrogavit : Possetne propîtiis diis fœdera cuin aliorum sacrorum hominibus ferire ? llle oculos in manicatam tunicam aliquantulum reflexit, cunctatusque donec rugas contraxisset in fronte, ita demum posse respondit, ëi inopia bellum geri non sinebat. Tantum hœc animo fideliter vota celaret, nihil se curaturum sacramenta quas iilis hominibus prsestantur, et commodis temporibus sancte ad hostium perniciem usurum.
to Charridotus autem barbam aliquantulnm defricuit, et ad Liphippum convenus : Nunquam, inquit, Icoleontem tuam reçu* perabis, nisi removeris arma. Quid cunctaris furentes sedare inani pompa promissorum, veluti flentibus puerîs extorquemus silentium, illorum oculis ad tabulas aut aulsa sublatis? Mihi crede, tam rigidi in ferrum auro £acile vincentur, et si quinque xnillia talentûm, quas quotannis inutili prodigis bello, in au* reum mutaveris imbrem, facile œneas turres et Acrisii claustra, novus Jupiter, superabis. Tu modo potentiores factiosorum illo nimbo obrue; et ipsi tam gratis ictibus verberati, pertinacis 10 populi animos tibi certissimis cassibus includent. Cette ille Nearius, ille flos ducum, et tam longi animus belli, veluti subducto igné languebit. Marcescet martii imperium viri inter féroces superba pace cives, et si qua antiqua authoritas valebit, hanc beneficiis in illum, et occulta suspicionum malignitate comimpemus. Et ille spoliatus exercitu, nudoque latere, quod in bellis juventus magnifica stipabat, malet credo piscatorios £i8tus pati, quam vel tecum vel cum Labetro vivere, provinciis aliquot prœfectus, nisi gloriam contemnit, aut non est magnificum, instar Thessalicas hastœ, vestrum imperium^ quod toties 3o quassavit, gloriosa mutatione firmare. Intérim fœderati bona pacis adorabunt, pêne seculo ignota; et ad novam quietem so« piti connivebunt. Nam ut calidis vulneribus sensus abest) et nondum peracto per animum dolore récentes calamitates obstupescunt; ita illi, fu rente bellorum impetu, non senti unt quam sit miserum semper cum armatis vivere, et, frigente per otium dolore, lentius ad pristina incommoda iracundiam concitabunt. Extemi intérim reges, quorum opibus nituntur invicti, etiam ad auxilium tardiores, hoc solicita mente revolvent, juventute exhauriri provinciaS) et œrarium plus quam fugato Metello spo- 40 liari. Forsitan post tôt imperii damna, foederatos ite^um insperata pace nobiscum coituros. Praeterea, qui jam in fasciculum conjurant, domesticis discordiis incensi, statim haec vincula résolvent, quibus hodie tuas divitias fatigant. Trade modo intestinaarma, et ab externo hoste vacuos civilibus discordiis relinque; Quis nesclt tôt respublicas fore, quot civitates hodie
37» PIERRE DE L'ESTOILE Août 1609
vigent? Videbis provtncias collidi, dum novo imperio capot quœrent; et provincise urbium motibus labascent. Majora înter ilios odia, quam nobiscum, oascentur, et dissipât» provincia^ rum vires tibi nudum iatus ostendent«
Hsec subtiliter déclamante Charridoto, jam cervicibos Liphlp» pus annuebat, cunctisque acciamantibus in hune modum, natusconsultum ipse conscripsit : Sibi pietatem placere, et cura ad cœlos vota, quas nuila cogitatio belli deducat. Itaque cum hostibus fœdus sanciendum esse; quod opportunis rébus
10 semper, propitio Jove, dirimere possit. Chorus ex Melandriis fuit, antiqua carmina de Lusitani régis funere superbissimo recitantibus sono.
Successerunt praecîpui ex Icoleonte, qui in actu quarto qua^rebant, quo compendio rempublicam administrarent. Jam remittenti frigori successerat belli tempus. Protagon assuetam passionem mittebat; quam iUi serario claudebant, dissimulaban tque animum pacis, si a Melandriis sollicitarentur ad fœdus. Nec multo post homines a Labetro veniebant cum oliva. Illi inducias et mox pacem, incredibili conditione, ferebant. Liber-
20 tatis et Reipublicae splendida nomina ingerebantar ad faistum. Nihil erat mitius Melandriis ; et ubi naturam ezaissent, fœderatorum turba tacita reputatione volvebat. Mox tôt promissis onerati, quamquam plena aberat fides, sic inter se loquebantur : Quid deinde aut Liphippus aut Labetrus ulla jaris imagine fingent? Non tantum nos in libertatem relinquunt, sed ut cum olim liberis disceptantes, belli, quod hactenus gesserunt, justitiam ipsi proscribunt. Quis regum iterum a Melandriis violâtes non fovebit? Si jam non rebelles ad justum imperium, sed asmulos ad destinata supplicia Vocabunt*; Quid denique volamus
3o aut quid ultra expectamus? Jacent pêne supplices Melandrii, et quod quadraginta annorum bella negaverunt, spontanés bénignitate promittunt. Res nostrae aliis fundamentis nituntur quam Liphippi. Ille ingentibus fruitur terris, et imperia per orbem dissipata exercet. Nos Tessaranacti et Protogonis viribus regnamus ; et si qua illos mutatio rerum avertet, Melandrii, quos dubitamus accipere socios, forsitan implacabili ferocia régnabunt,
Tum Nearium rogabant, ut et ipse quid sentiret expromere vellet. Ille non multum a paçe abhorentia loquebatur; credo ne
40 inclinatis animis videretur plus suae dignitati, quam Reipublicae tribuisse. Qui post actum cecinerunt pueri ex Lugduno^ probabant, nescio quibus carminibus, neque Romuli urbem, neque Âdriaci ponti paludes, cum nova re Icoleontis posse conferri.
Postrema pars Tragœdiœ haec erat. Sarciebatur fœdus utrinque, et Charridoti vaticinia se funesta veriute approbabant. Ico-
Août 1609 MÉMOIRES-JOURNAUX SyS
leontis urbes, inassueto otio superbœ, inter se de imperio certabant, et Melandrii, velut in Protagonem armati, sese cfiFundebant in Icoleontis campos. Vidisses, inopinis cladibus attonitos, stupere, et, invocato Tessaranacto, aperire urbes suas. Abdicabatur Reipublicas nomen, et Tessaranactum adorabant. In altéra parte sœviebat in Labetrum Protagonis miles, et ille Labetri haereditatem, Tessaranactus Rempublicam occupabat.
Pour la fin, ce sont ces vers, que, pour estre bien faits, j'ai voulu transcrire :
10 O Paz, benignum Numen, atque Saturni
Hac proie melior nata quae quatit fulmen,
O mentis atque corporis bonum dupiez,
Die, o benigna Diva, quas colis sedes ?
Hic te sub ortu quœrit, hic sub occasu.
Hic te sub altis montibus putat mersam,
Scrutator auri, teque cum suis crédit
Emisse dapibus alter. Hic parât fundos,
Hic dignitates, hic libidinem démens
Ezplorat, atque consulit; nec hic pacem, 20 Nec ille démens invenit ! Quibus tandem
Nulli repertum sedibus tegis Numen?
Paci loquebar, Pazque blanda respondit :
« Tranquillitatem quisquis auream quœris, Sedesque nostras, quolibet loco tandem»
Modoque blandas sive per voluptates, Seu per metalH fulgidum jubar, quaeris; Seu in cadente Sole, sive nascente, Seu per féroces Syrtibus vagis undas, Ignosco facilis. Quolibet loco haud possum 3o Ego inveniri, quo tibi tuam suades
Pacem latere. Sed tamen feram nunquam Si quem inter omnes sic videbo ineptire, Ut me esse in isto Belgii putet mimo. »
Geste guerre d'Estat finie, nostre Aucteur passe à la description d'une autre, plus douce et aisée à composer, qu'il avoit avec la femme d'Anémon. Laquelle il finit (de la façon que luirmesme l'escrit, au feuillet 96) à son plaisir et à l'honneur, comme on dit, de la femme du bordeau :
40 Subsecutus est populi plausus (dit'il)^ qui dum poetam effusis-
374 PIERRE DE L'ESTOILE Août 1609
sima gratulatione commendat, ego factis ad Venerem votis, sic in aurem Ânemonis conjugi dixi : O si mihi non atrodus bellam Fortuna parasset, quam feiix miles virilibus armis certarem ! Nunc ipsa desperatione turbatus, etiam ante pnelium spem toriae timidissima mente damnavi. Illa, intelÛgenti similis, sit; sic, ut se percipere mentem meam, sola oratione, negaret. Sed ut ad illius pervenimus domum, et, Anémone ad Protagonem profecto, asdes vacuae libertatem colloquiorum fecerant: Ignoscite, Numina^ et tu potissimum^castissima Junol Hoc unum 10 estquodmoxprobitatilabem imponat.Pnemium et voluptas cor» ruperant meam innocentiam, jam pêne monim constantia saperbam. Ignoscite, sancti Censores! Et vos forsitan sub iisdem legibus peccassetis. Non difficili arte expugnavi volentem» et me amore pulcherrimo ad satietatem explevi. Nec amplius de paupertate cogitabam; sed }am velut Doromisi victor^ indignabar supplicasse Fortunae, cum liberalis Matrona assiduis muneribus mutuam voluptatem cumularet.
Ravissement notable de nostre homme, après avoir fait le fou :
ao Caeterum, ut virilis ardor, provocata consuetudine languebat, ipsa flagitii turpitudo % nescio quo mihi odio me ipsum committebat {dit'il). Super jomnia, mulieris cupiditas interdum me in indignationem rapiebat; ethœcsaepe in hortis solitarius proclamabam : « Ergo me potuit amare? Ergo fidere hospiti novo? Et, cum conjugem valentissimum haberet, fœdare matrimonium mixtura alieni sanguinis, quem nulla familiaritas aut convictus, sed sola libido, pretiosissimum fecit?0 inanem Lycurgi fiduciam et Solonis justissimos metusl Quid deinde expectabo, nisi ab Anémone contumeliam, aut ab adultéra mortem? Nihil est £ici-
3o nus illi, quae pudorem prodegit, et majori crimine famam, quam voluptatem redimet. Satis paruisti corpori. Redde te in disciplinam virtuti, Euphormio. Nondum peccandi consuetudine securus es; et adhuc ad criminis nomen horrescis. Quid aliud antiquitas monebat, quœ convivis surgentibus partem cœnulae relinquebat in mensa, nisi ludîs humanis sic utendum, ut ab iis recedamus, nondum consumpta voluptate. »
Haec et similia saspe jactabam, etc.
Au feuillet 116- Estant entré en desgout des Jésuistes, sur la vie, doctrine, mœurs et comportement des*
1. L'Ettoile répète ici entre parenthèses : (qui est le rayissement de nostre Aucteur sur sa folie, qui est notable).
Août 1609 MÉMOIRES-JOURNAUX 375
quels il avoit longuement et gentiment discouru par devant, s'estant résolu de les quitter et se retirer en An^ gleterre, dit aussi :
Paulatim exinde elanguit pietas mea^ et Acignii {Acignius, un Jésuiste; Acigniani^ les Jésuistes) caeterorumque philosophorum iterato consuetudinem ejuravi. Nec me latebat, nescio quo modo emoveri hominum mentes et suavissiroo veneno intinctas, a Philosophis in suas Academias dedaci.Itaque priusquam eo medicamine perirem, viam jam olim destinatam in Scolimorhoro diam ^gressus sum.Sed et in maculas, quas tantopere vitabam, miserabilis ofifendij monstroque maximo didici ubique Acignium esse.
Et après, aiant discouru fort desdits Jésuistes, auxquels il donne de gentils traits (feuillet 129), il dit et conclud en ces mots :
Erat semper in oculis pavitantis Acigniusi et cum virgula crepuerat vento, jam me reprehensum, et ad Eutychiam deduci miserabili horrore credebam. Et quid! (cogitabam) si percussores notis viarum angustiis praecurrunt ? Quid non infestum existiaomem in solitudine, cum nulia urbium claustra grassatores exdudant? Quicquid est, Acignii periculo vivo ; et si me ab eo fugientem calamitas excipiet, etiam difficilius amolietur invidiam, quam vulnus Paulianum {la blessure de Fra Paolo de Ve^ rase, duquel GephyriuSj qui est le Pape, estait soubfonné^ Gephyrius excusât.
Il vient, incontinent après, à parler des Alemans et de TEmpereur, qui règne aujourd'hui (feuillet i3o) où tout est plain de traits fort gentils et recuiellables dont j'en ai extrait quelques-uns des suivants :
3o Tliebani (les Allemans) ad Septentrionem latissimas {dit^il) obtinent terras, et pêne ab Eleutheria ad Sarmatas excur* runt : gens laborum plus quam industriae capax, et omnino Bœotia sua digna. Illis Aquilius ( V Empereur) per internuncios imperat ; ipse, plus quam Assyriorum principum solitudine inclusus otiosam majestatem ineptissima gravitate damnavit.
Et, au feuillet i32 :
Hominem (dit-il) jam supra mediam setatem vidi prsecipitantem in senectam ; statura mediocri, vultuque optimo, et quem
376 PIERRE DE L'ESTOILE Août 1609
indigne voiantaria solitudine damnavit. Sed fiuzîs et titubantibus vestigiis oris majestatem corrumpebat. Et omnino indignatus sum Veneri, quas saltem non pepercerat nomini charisstmonim nepotum.
Itaque^ ut ad satietatem oculorum omnia ejus lineamenta in animum transtuli meum, converto ad elegantiam sedis vultom. Et hinc quidem imagines stabant, non quae memoria bellorum secret! delicias turbarent; sed venustissimi vultus puellanim erant, exculti supra verum, et quos posset natura imitari ; ut 10 ego Âristidis vel Paus^niœ, aut etiam Nicophanis labores putarem intueri, quos meretricios pictores antiquitas vocavit. Illinc vero supra mensam orbes duo, in quorum uno terrarum situs et maria pingebantur ; in alio vero siderum motus, et universc cœiorum leges aptissimis coloribus erant script». Illic aureus Phœbus et vermiculata Venus erat. Luna vero cœlabatur a> gento ; et prope igneum fecerant Martem. Jovis autem hilare signum, at nitens Mercurius, etc.
Et après (feuillet 1 34) :
Neque advertere haec poteram (dit-il) qus vîcinorum curio- 10 sitatem oculorum petebant, nisi Trifartitus vir benignissimus me ad haec indicia digiti humanitate deduxisset. (Nam Aquilius alvum levare voluit ; et amotus extra aulasum, iocum fecerat inter nos coUoquendi. ) Igitur cum rogarem, cu}us artificis nobiles figuré essent, qu» meruerant ab Aquilio tractari? Primum, inquit, te scire oportet nihil hac solitudine Aquiliî laboriosius esse; nec ipse industriam cum aspectu hominum omisit, sed ad curiosas artium aliquot voluptates transtulit. Cseterum, in his imaginibus ( belle vie et belle estude d'un Empereur) et fœminarum picturis, non ejus studium tantum, sed etiam opus, 3o vides. Libertatem amorum conjugio prœponit, et vagas voluptates ad ipsius arbitrium examinantur. Nam ut venustissimas species mulierum libido in animo finxit, omnia in tabellam eruditis coloribus transfert, et, imaginationis lineamenta secutus, votum suum in pictura confitetur. Appelluntur deinde pellicum grèges, virginesque, quibus multum est id nomen sub Aquilio exuere. Ipse sibi probator formarum vultus mulierum ad similitudinem imaginis exigit, et quam propius ad illam venustatem natura admovit, duarum interdum trium noctium fortuna donstur. Etiam si cujus amore vehementius exarsit, si in alicujus 40 amplexibus dulcius animam egit, non statuam in rostris, sed imaginem, sua manu exaratam, in thalamo decemit.
Hi vero terrarum cœlorumque orbes imaginem Aquilians potestatis ostendunt et quotidiani laboris industriam, quo ipse
Août 1609 MÉMOIRES-JOURNAUX 377
in abdità naturœ perrumpît, et invidiam Deorum superat, qui res pulchemmas latere mortales voluerunt.
Cum haec Trifartitus ad sudorem et anhelîtum dizisset, Aquilius lubrico passu processerat e secreto, vocatumque Trifartitum, brachas superiori vesti annectere imperabat. Ego me ad {Mirietem junxeram, et ipsum intexto auro sericoque fulgentem, ac dum veneratione tantœ sedis incerti oculi in diversa disslpantur, inciderunt in imaginem, antiquam sane, sed in qua nihil erat magis notabile quam hi versus, praeterquos in conclayi 10 nihil Martium vidi :
Est régie Austriacis illic, etc.
Il y en a cinquante -quatre qui méritent d^estre recueillis.
Dum in hoc silentio compositas, carmen, quod non mediocriter placebat, in memoriam repetita lectione perduco, notavi, ad vicinum parietem, aliam imaginem, in qua vidi Protagonis similiimos vultus. Fingebatur aucem aliquid scribere in Moreto, quasi non satis antiquissimus Poeta absolvisset hoc carmen, ac deinde cum effusissimus imber sub dio ambulantem impe-
20 teret, fugiebat ad proximas sepes, et cuniculum, qui in illis latibulum defoderat, acerrima observatione quasrebat. Neque procul Liphippi faciem agnovi, cum sua uxore, et aliquot Antistitibus populorum suorum fkta ducentis excolo. Nec mora, nescio quis, linteo purissimo prœcinctus , ad Aquilium intravit, vitroque purissimo exiguum liquorem hilarissima fronte ostendit. Aquilius, quidquid erat,crepitu manuum coliaudans, examinare cœpit ad lucem, et cum homine suavissime loqui. Cum a Trifartito quasrerem» quisnam esset tam iilustris familiaritatis homo? Hebrseus, inquit, Aquilianis artibus praefectus, quo nemo
3o gratiosior in regia vivit. Ac, cum in admiratione perseverarem, quod sacriiega superstitione profanus ad hune necessitudinis locum venisset. cœpit Tri&rtitus admonere ad privatas inimicitias aut publica odia parum Reiigionem vaiere. Etiam, inquit, cum Scytharum principe Aquilius fœderibus coivit, iliumque in filii nomen benignissima adoptione recepit. Nihil hodie principibus sacrum est, prs&ter suam majestatem ; neque profanum, nisi quod violât sceptrum.
Haec dicente Trifartito, Aquilius cum Hebrœo, thalamum egressus, contulit se in scientiarum amabilem locum ; ubi com-
40 plures fornaculas vidi, et vitrea ac argentea vasa, quœ humores, in altum evocatos, per obliquas fistulas reddebant (lesfomeaux et insirumens de la Souffrerie de l'Empereur), Artifices vero et
378 PIERRE DE L'ESTOILE Août 1609
foculorum ministrii pars versicoloribus pellibus prscinctî, acapnum ad pondus ingerebant; pars vim liquorum yiventium, quos ignis ex vasculis exegerebat, diligenti examinatione pen* debant. Omnem operis partem frequens sedulitas implebat.
Delectatus tam fideli labore, Aquilius diffusissima fronte gau« débat. Ac ne quîdemegopulcherrimœ artis ordinem, sine aliqua voluptate, aspiciebam ; cum Aquilius vasculum deposuit de fo« culo, et : Hic, inquit, commencjata est spes praecipua laborum meorum, et nobilissimae fastigium artis [science de verre)* Haec lodiçentem lubrica materîa elusit (erat enim vitrea) et, ab incautis manibus labens, ncfando in terram ictu secum Aquilium et nobilissimam artem afflixit.
Et incontinent après, description du deuil d^une Cour d'Empereur, pour un verre cassé ;
Stabat Aquilius, veluti turbulento somno delusus, et ipse in tant» perturbatione calamitatis se quœrebat. Ex altéra parte iamulonim ejulatus, deplorantium felicissimi vascuii ruinam, totam cellam impleverat ; commendabantque gemitus, et ipsi vix ad plorandum fortes : ut non intercidisse vasculum aliquod, sed
aoomnes deos occisos esse putares. Igitur plangentibus universis, et ipse, ne viderer otiosus miserianim spectator, incipiebam exorare lacrymas ab oculis, bis terque pollice attritis, ac Tri-* fartitum, ubi esset, intueri. Sed ille jam defecerat, sedensque ad lacunam, quam effluens impleverat humor, eam inundantibus lacrymis augebat. Et jam redierant Aquilio sensus ; sed deerant verba, quae in tanta calamitate effundere posset.
Itaque, cum lamentabili vultu, nihil aliud quam fragmenta miserrimi vasis contueretur, ipse Tnfartitum monui, ut se virum meminisset, îd est colligeret in pnesens animum, meritissimo
3oquidem dolore dejectum, et Aquilium, priusquam cxpiraret , a conspectu illius liquoris, veluti paterni aut conjugalis cadaveris, amoliretur.
Plaisante drollerîe ! Et après :
Nescias, an Aquilium, an vasculum gemebant. Ille maie consoporatus cum ad doloris sensum turbulenta vigilia rediisset, velut recentivulnere ictus, exclamât : c Ergo, superstes Deorum iracundiœ, vivo? » Et haecquidem dicentem, ipss indicis venae cum oratione defecerant. Igitur fomentis aggredimur languentem, vultusque, et prsecipua narium spiramenta , acernmo li- 40 quore perfundimus. Ac cum iterum in soporem laberetur, digressus ex molestissimo munere, in diversorium meum pervolo.
Août 1609 MÉMOIRES-JOURNAUX 379
Nec ibi diu haeseram, cum TrifEiititus servum, et (ipsum tuberosissimi ventris] ad me misit, qui ad cœnam, ad quam aliquot ante horîs promiseram, duceret. Videbanturmihi exorta lux in periculosa nocte, et Aquilium, quem jam optima fide comploraveram, omnino existimavi ad vitam rediisse; quoniam domestici mensarum et hilaritatis meminissent. Itaque, quotquot occurrebant in urbe (nam universi iam atras vestes sumpserant), detergere lacrymas jubebanii et in natalitiis vestibus Diis sacrificium apparare. Neque me conjectura decepit* Etc.
10 S^ensuit la description du festin (feuillet 142), où on peust contempler le délicat appareil des viandes, avec le bel ordre qui se garde aux banquets des Alemans, et leur sobriété et modestie :
Tandem ingenti paropside invecta est (ii7-i/) , in triclinium ofia, redolentibus herbis, et maxime pipere medicata. Erumpebat ex paropside fumus, tenuis quidem, quoniam pinguissimus liquor tarde vaporem dimittebat, sed qui singulorum vim odorum excitaret (veluti canes fragrantibus ferarum vestigiis monentur). Igitur considère jussi sumus nullis dapîbus evocati, praeter banc 30 offam, quas sane pœne totam mensam tegebat. Paulo minus intégra bora desîgnatio locorum consumpsit. Et illi mox, compositiy tanto silentio, scrupulosam honestatem expendebant, ut eos non minus offam venerari, quam Aquilium putarem.
Et après, sur la fin du feuillet 143 :
Caeterum neque lances simul duas in convivio vidi, et antequam explicaretur tam prolixus ordo ciborum, jam mediae noctis processerat tempus, meque utpote fatigatum molesta voluptate trabebat in somnum.
Et après, feuillet 145 :
3o Appetebat jam omnino soporatum lumen Aurorae , ut facile ex gravioribus ocuiis 'conjiciebam , cum solutum convivium credidi esse, remotis scilicet mensis, et assurgentibus aliquot, quibus modestior ebrietas reliquerat pedes. Reliqui, tanquam sordidissimo funere, in vicinos lectulos ofiferebantur. Tune ego in memoriam revocatus Ulyssis, qui voluptatis blandimenta, velut bominis interitum, apud Alcinoum proscribit, illum Thebanorum conviviis adfuisse haud immerito cogita vi. Nam ad Cimmerios in yidnia fuerat^ et illinc ad sepulti orbis caliginem
38o PIERRE DE L'ESTOILE Août 1609
invenerat iter. Nihilomînus et ipse fictis vocibus Tri&rtîto gratias ago pro suavissima nocte, et molestissimi carceris fores non satis sanis oculis qusro, vino vîgiliaque turbatus. Verum ad ostium satellites aliquot stabant, qui me exeuntem tarpissima benignitate revocarunt, nondum missionem factam Nysaeo sacro causati. Tum maxime recruduit bibentium certamen, neqae me vix priorîbus malis luctantem ille âuctus omisit. Astitenint ineptissimi amici, et ructantibus verbis rogaverunt ne omnia jamad finem spectantia pnematura discessione turbarem. Pneci-
10 pue Tri&rtitus considerare me jussit, quota pars convivantium jaceret, quota autem io pedibus esset; qui certe, inquit, de convivio querentur, si eos sobria vestigia reduxerint domum.
Parui extern plo hospiti, ettam periculo meo. Erant enim undequaque propinantium scyphi, quos mihi con^ivarum barbaries parabat, innumerabiles quidem ; sed ne omnia solatio vacarent, illi pêne sicci, et tantum exigua veluti libatione onerati. Sed ut ingentia flumina ignobiles rivuli componunt, et simplex assiduitas terit ferrum ; iu ego his lataginibus plenus eram, et periclitabar corrun^pere mentem ; cum apertee publico consensu fores
ao dimisere volentes. Frustra gratulabar mihi de libertate nova. Etenim, aliquantulum progressif in aliam custodiam incidimus, et illa non minus inhumanam; ubi tribus poculis invitatus, cum consulerem corpus, possetne ad extremam necessitatem durare, ex convivis duo semianimes procumbunt in terram. Inundaverant solum reducis vini fontes, et odore turpissimo corruperant locum : cum alii jacentes attoUere, nec ipsi bene sani ; alii solutissimo risu elatos prosequi cœperunt.
Ego, commoditate temporis usus , inter baccantium tumultus elabor, domumque nec jam satis sinceris pedibus queero. Pos^
3o tera luce, acerbissimo dolore affiictus sum, et mihi intestinis pulsibus caput coUabebatur in partes. Itaque abstinui a consortio Thebanorum, et dum appararetur navis, quœ Trifartitum in Scolimorhodiam veheret, causatus intemperiem stomachi, ingrata conviviorum bénéficia vitavi.
Au feuillet i5o, il y a une harangue d'un Puritain d'Angleterre (qui sont de ceux que nous appelons Calvinistes^ en France), qui va presque jusques à la fin du livre, et est fort plaisante : de laquelle (ou d'une partie d'icelle) j'ay fait l'extrait suivant :
40 Primis temporibus, cum nondum ex humano génère cognata astrorum semina abolevissent, et inter Superos mortalesque, non yirtus, sed habitatio^ discrimen constituisset , patebat in
Août 1609 MÉMOIRES-JOURNAUX 3Si
astra merentibus via ; et cœlo mortalitas pêne libère commeabat. Testes Herculis Liberique fama nepotibus sacra, et tôt humanorum corporum formai > qus viventia siderum numerum auxerunt. Sed posteaquam virtutis prsemia libido occupavit, et nihil honestum inter homines credi cœpit, quod non voluptatem promitteret, Dii, corruptara humanitatem aversi, praecluserunt limitem cœlorum, et flagitiorum gravitate suum sthera onerare titnuerunt.
Igitur, amissa stemitatis via, superiorum sœculorum infelici-
10 tas laboravit, et omnes excogitata sacrorum novitate plusetiam Deorum iracundiam soUicitarunt. Tandem, paulo supra aetatem meam, aliqui sacrorum ineptias aspernati sunt, detraxeruntque ineptissimis superstitionibus larvam, aut, ut melius dicam, detrahere sunt aggressi. Stupuerunt enim in conatu, velut tanti operis immanitatem demirantes, contentique ex religionum agro succiderevirgulta, noxiosissimas radiées tangere timuerunt. Ego tandem sum, hospites, majoribus ùlûs natus, qui, ut primum œtas magistrorum licentiœ me subduxit, et purior quaedam doctrina cœli munere inundavit, non tenui lacrymas in tanta calamitate
20 mortalitatis, cum omnes qui duodecim seculis vixerunt, viderem, veluti caliginosa nocte, per praecipitia et immensas voragines prolapsos. Ac quod me maxime movit , nec unus eo spatio in huncorbem est ingressus, quem non fœde in supplicia perpétua morte victura commune flagitium perturbant ; nemo, inquam, illa religione, quœ tum viguit, sibi aliud sternitatis domicilium paravit, quam impiorum carnificinam, ubi mori jucundissimum putatur. Viderit quidem Deus ; sed intégra justitiae fama^ nec cuiquam eorum debuit parcere, nec potuit. Nec irascetur huic liberrimo dicto : nam et saepe graviora ausus sum, et tamen vi-
3o vere in hanc setatem voluit, quam videtis. Cœterum non minus acriter exosus istos seculi emendatores, qui superstitionibus pepercerunt, qui Poimenarcbos, ut vocant, qui pervigiliorum tempora, qui linea sacerdotum ornamenta, cœteraque deliramenta antiquitatis, nimis faciles admiserunt; quam eos quî« omnino priscis consopiti erroribus, adhuc jacent, longe in àliam emendationis viam institi , et admota severius manu, tenuissimas superstitionum fibras, etiam omnem imaginem sustuli. Cœpi damnare quidquid avorum seculum probasset, et si mihi creditis, pêne dubitavi an esse crederem Numen; quoniam in eo
40 inepta antiquitas consensit. Ego sane grande diligentiœ pretium tuli, et in familiam meam reviviscere innocentiam vidi, omnino qualem, in ordienti mundo, Numen primis mortalibus infudit. Nuda vota sinceraque religio , nulla ceremoniarum vanitate , veluti pestiferis odoribus, corrupu. Die sacro nec apud nos via longiori commeare fas est, nec publicis scenis aut privatae lu-
382 PIERRE DE L'ESTOILE Août 1609
dorum comitati indulgere. ^qualitatis sanctissimus amor; et si mihi creditis, plus meorum voluntate, quam auctoritate met« impero. Pudore et virtutibus contineri modestiam bonorum oportet; mail nec severitate pœnarum possunt. Considerate figmenta Po^tarum, qui felicitatem in aureo seculo describunt; id est, cum nuUa vis paria ingénia subigeret, nec tribunalia essent, ex quibus severitas metum palloremque divideret convocatis. Sed vereor, ne antequam hoc superbissimo persuaserim orbi, dum melioribus cœptis fata cunctantur, morbus ac senecta to in yentos vires meas et animam effundant.
bîterat et lacrîmU vultus maduere secutis.
S^ensuit après la consolation de la femme du Puritain, qui, avec ses doux baisers, essuie les larmes de son mariy et invite au souper ses hostes, tourne le deuil quUls avoient conceu de la harangue du Puritain en joye, et leurs larmes en celles du vin, ris, et toute sorte de bonne chère. Il dit donc :
ded )am detersis luminibus videbatur novam fabulam producturus in scenam , cum lepidissima uxor exerrantem labia
10 aliquot basiolis compressit ; laudabili mulier forma, emendatissimo ore, nec eminentibus oculis, nec efibssis, iisque sub tristi petulantia vibrantibus, annorum circiter viginti. Haec, ut effluentes {Puritain) lacrymas combibit , miscuitque Cathkrini rugis maritalibus amabilem vultum, biandissimis precibus exoravit, ut fiiucibus pectorique parcere vellet. Jam omnia ad cœnam corn* parata manere convivas ; iret, et hospites meliores exhortadonibus fectos suavitate convivii mulceret. Amavi mulierem post haec verba, credidique omnibus Catharini prœceptis potiorem esse.
3o Igitur ut ad cœnam diseubuimus, et, multiplicibus ferculis excepti, pietatis antecœnanœ cœpimus oblivisci, etiam ultro invitante Catharino, ad hilaritâtem poculorum processimus. Ego continuo in eUm lumen obverti, omnino mitigatum, et suas se» veritatis tristitiam submoventem, quippe in formosœ conjugis vultum tam constanter oculos defixerat , ut putares inibi latere magnetis secretissimas vires, qui ferrei senis conspectum in eam partem cogèrent* Non tenui ego risum, nutuque meum comitem in eamdem contemplationem converti.
Sur la fin du feuillet i55, y a une notable considéra-
Août 1609 MÉMOIRES-JOURNAUX 383
tîon de PAuteur sur les opiniastres conceptions et opinions, tant des Puritains que des Jésuistes, conceue en ces mots, comme pour épilogue de tout ce qu^il en a discouru :
Quotusquisque (cogitabam) aut Âcignianus est, aut in Catha* rini familia vivit, quem non impressa institutio parentum , aut sus gentis conversatio, aut impetus, nulio rationis argumento firmatuSy in partes seduxerit? Quatm pauci matune mentis consilio ducuntur ; et tamen illis odiis pugnamus, ut facile vi- 10 deas omnes sibi sapientiam imputare? O superba mortalitas ! O immisericors superstitionis ingenium 1 quasi qui vere sentiunt, non plus felicitati debeant quam consilio; aut quos fefeliit occupata tôt sentibus via, magis iracundia quam suspiriis digna committant. In hsc verba, consoporatus, publicas curas cum sensibus amisi ( /^e/raic/e Jtf Vauteur). Postera luce, ad Catharinum accessi, hospitalemque Jovem precatus, ut benignitatis gratiam referret, destinatum iterad Tessaranactum, cum socio, aggressus sum.
J*ay pris tant de plaisir à extraire ce que dessus, que, ao ne pouvant retirer ma main de ce papier, j'eusse volontiers transcrit tout le livre : tant je Tay trouvé à mon goust, pour les beaux traits et gentilles rencontres , et fort à propos, qui s*y voyent partout déduites en bons termes et d'un stile terse, élégant, et du tout Pétronien. Livret facétieux et utile.
Le mécredi 26® du présent mois d'aoust, mourust, à Paris, un Procureur en Parlement, nommé Auzannet, lequel (hors la Ligue) on tenoit pour honneste homme.
Mourust aussi un Conseiller au Chastelet, nommé 3o Besle, tenu d^un chascun pour très homme de bien, et, comme tel, regretté de tout le monde. Peu auparavant, estoit mort un nommé Ridier, Conseiller d^ Eglise, que c fe congnoissoiâ, personnage excellent en probité et doctrine.
Le jeudi 27*, T. m'a donné un Pacis Belgicœ monu^ mentum^ imprimé nouvellement à Leyden*, en une
384 PIERRE DE L'ESTOILE Août 1609
grande feuille en taille douce, chez Henri Lodovice de Hasstens, avec les Mannouzets de Hollande (qu'on apeUe), c^est-à-dire les pourtraits en taille douce de tous les né* gotiateurs de la Trefve de Hollande, la plus part si mal faits qu'on ne les y reconnoist point.
Un marchant libraire HoUandois, que je congnois dès longtemps, nonmié Elvissier, demeurant à Leyden, m^a apporté dudit lieu les trois bagatelles suivantes, imprimées de nouveau audit Leyden : Mare liberum^ sive de
10 Jure quod Bat avis competit ad Indicana commercia Dissertatio. Lugdun^^Bataporum, 1609. — Dominid Baudii Carmina adulatoriagratulatoria^ dicata honori Ducis Spinolœ. Lugd.^Batav. in*4^ (qui est une pure fadèze). — Le Tumbeau de ce grand personnage M. de Lescale, tant en vers latins qu'en prose, avec les Oraisons très doctes et élégantes de Heinsius et Baudius, en la dernière desquelles, qui est de Baudius, j^ay remarqué deux ou trois choses notables, qu'il allègue pour la recommandation de sa vie pieuse et religieuse. L'une est au
«0 feuillet i7«, en ces mots :
NuUum genus hominum (si homines dicendi sunt» et non potius bnitse pecudes) tam inexpiabili odio ayersabatur et dQris atque execrationibus devovebat quam Atheos, nec facile adduci poterat ut crederet quemquam ita desciscere a naturali lege et ratione, ut Deum aut non adoraret aut non putaret. — Et après: Porro cum studio ver» pietatis.(it*^*tO» <l^^uun coluit noster venerabilis senex, adjunxit amorem veritatis, tanquam basim et fundamentum omnium virtutum.
Et au feuillet 19% parlant des discours qu^il tenoit, So malade et mourant :
Toto autem tempore ( Jff-i/), quo domi desedit, aut lecto affixus fîiit^ sermones meram pietatem spirantes, tanquam ex adytis, effudit, de mîsericordia Dei, de redemptione generis hu-
Août 1609 MÉMOIRES-JOURNAUX 385
mani, de justificatione per fidem in Christum, de resurreçtione corporum et immortalitate animaruoi , aliisque prascipuis religionis articulis, adeo ut jam tam cœlestis glorias primitias disserendo degustare videretur.
Parlant de Scioppius, qui a deschiré par son satyrique escrit et traiaé cruellement ce bon homme, il Tapelle :
Vespillonis atque exoletî scortiprogeniem, plagîarium, furem, delatorem, crucis candidatum, et escam patibuli, monstrum in ultimas terrarum oras deportandum , et ex ipsis humans lonaturse finibus exterminandum (page 14).
Devant ceste Oraison, il y a le legs, quMl fait à la Bibliothèque publique de Leyden, de ses livres manus-* cripts Grasqs, Hébrieux, Chaldaiques, Syriaques, Arables, -éthiopiens, Persiens et Arméniens (p. 97). Elvissier m^a dit que Messieurs de Leyden estiment ce présent trois mil escus.
J'ay donné audit Elvissier (encores qu^il n^en voulust rien prendre) deux quarts d^escus pour les susdits livres.
Le samedi 29% M. de Lesdiguière et M. de Sully, fort 20 accompagnés, arrivèrent à Paris, où on attendoit aussi le Roy, qui estoit à Monsseaux, qu*on disoit y venir pour le mariage du marquis de Rosni avec la fille du comte de Créqui, et pour y faire passer ses Édits, dont il y en en avoit deux manifestement injustes et tyranniques : celui des Monnoies et celui des Nantissemens ; auxquels on disoit que Sa Majesté, les jugeant bien tels, n'estoit portée que par le mauvais conseil d'autrui, estant retenue d'un costé de sa conscience, et de Tautre poussée par le proufit qu'on lui donnoit à entendre qui lui en revien- 3o droit, qui ne lui faisoit moins de force en son ame (voire possible davantage) que non pas Tautre.
Le Lieutenant-civil, en ce temps, receust deux vilains affironts (apannages ordinaires de la gloire, et dont on ne
P« DB L*E8T0I1JC. — IX* a5
3S6 PIERRE DE L'ESTOILE Août 1609
le plaignoit pas beaucoup). L^un, que, pour avoir receu des cautions insolvables pendant qu^il estoit procureur du Roy, un huissier du G>nseil lui fust envoie, lequel au sortir de sa maison, comme il s'accheminoit pour aller au Palais faire son estât, lui commanda de le suivre au For Lévesque, où il le voulut mener prisonnier, et eust de la peine à s^en sauver; mais, finalement, conduit par lui chez M. le Chancelier, obtint un petit respit(mais bien court, car il n^aloit que jusques à midi ) pour fournir la
I o somme de quinze mil escus qu^il faloit paier comptant : lequel, par l'intercession delà Roine, fust prolongé, et enfin accordé délay pour s*en aquitter. Sa Majesté, estant à Fontainebleau lorsqu'il fust receu, dit qu^il n^avoit eu jamais envie de le gratifier de cest estât; mais qu^il avoit pensé qu'il n'y dureroit guères, et que bientost il creveroit ou de gresse ou de gloire. Et à lui-mesme, lorsqu'il vinst trouver Sa Majesté pour l'en remercier, le Roy lui dit : « Ne m'en remerciez point, remerciez-en la Roine. « Geste charge ne vous estoit pas propre, et ay peur que
20 « ne duriez guères : car vous estes gras, et si vous estes « paillard. »
L'autre est de M. de Sully, qui, comme Grand-Voyer, aiant donné permission à quelques particuliers de faire un pressoir à verjus, en la Place Maubert, le Lieutenantcivil, prétendant cela estre de son gibier et de la police, Tavoit fait déhiolir, avec le commissaire Langlois et autres, sans en parler audit sieur de Sully (en quoy il avoit fait faute) . Dont ledit seingneur, sur la plainte qu'on lui en fist, manda au Gonseil le Lieutenant-civil : où estant
3^ venu, M. de Sully y séant (et estant en cela, comme on dit, juge et partie), le bafoua estrangement, jusques à le menasser de lui couper les aureilles, et à ses commissaires (dont on disoit que, de ce jour, M. de Sully avoit
Août 1609 MÉMOIRES-JOURNAUX 387
£sdt partie des aureilles. du Lieutenant-civil, et qu'elles estoient à renchère). Fust condamné à tous ses despens, dommages et intérests, et à faire réédifier le pressoir à ses despens (et croid-on que ce fust lui-mesmes qui en prononça la sentence). Il y avoit, en ce fait, de la faute d^une part et d^autre, mais elle tumba toute sur le plusfoible; et le plus fort, comme on dit, l'emporta.
Le dimanche 3o^, un pauvre bon homme, nommé
10 André de Villeboisin, aagé de plus de quatre-vingt dix ans, demeurant en ceste ville, près la Croix des Carmes, et que j'avois veu et congneu à Blandi, lorsque feu ma mère y estoit réfugiée pour la Religion, aux premiers troubles de 1 562 (qui est du plus loing que me souvienne, car il y a quarante sept ans à ceste heure) , rendit son esprit à Dieu, duquel seul il se souvenoit, aiant perdu la mémoire, dès longtemps, de toutes autres affaires et choses mondaines, et aiant tout oublié, fors Dieu. De quoi je Testime plus heureux, me remémorant ce dire
aod^un bon personnage et grand théologien, qui en parle ainsi quelque part : Sed et multa scepe oblivisci juvat^ modo non ohliviscatnur Creatoris et Redemptoris noS' triy cujus qui meminit omnium recordatur. Je lui vis rendre le dernier soupir, et s^en alla, comme dit Cicéron, «n son livre De Senectute : Ut cum, nulla adhibita ri, consumptus ignis extinguitur.
Le lundi 3i® et dernier de ce mois, M. de Tourval, s^aquittant de sa promesse, m^a donné le Tortura Torti, avec V Apologie du Roi d'Angleterre, imprimés
3o tous deux in-4<», d'une fort belle et grosse lettre, à Londres, dont on les a fait venir : ne s'en recouvrant point ici de ceux-là; et moy, pour m^aquitter audit Tourval de la mienne, lui ay donné VAmphiteatrum honoris des
388 PIERRE DE L'ESTOILE Août 1609
Jésuistes, et promis, à la première veue, de lui donner les Poésies qu'il a stipulées de moy.
Force maladies, à Paris, en ce mois ; mortalité de petits enfans par les petites véroles qui régnent. Le Curé de S.-Nicolas des Champs dit, à un mîen ami, qu'il en avoit enterré trois cens en sa paroisse, depuis le commencement de l'année jusques à ce jour. Hors Paris, encore pis. On fait compte, à Chartres, de sept à huict cens enfans, au moins : car autres en mettent jusques à douze
locenS) emportés de ladite maladie. A Lion, de plus de trois mil; et ainsi aux autres villes et endroits de la France. Ce mal, aiant couru partout, et courant encores aujourd'hui, ravage comme un torrent une infinité de ces petites âmes innocentes ; quelques grands en sont mesmes attaints, et en passent le pas; mais peu, et plus de femmes que d'hommes. Beaucoup de fiebvres continues, mesmes de pourprées, signe de grande corruption (comme aussi la disposition de l'air de ceste saison estoit maligne, remplie de tonnerres, orages, pluies impé-
30 tueuses et tempestes , symbolizantes aux humeurs du siècle), en font desloger grand nombre, de tous aages, sexes et qualités. Les courantes , les apoplexies , et diverses sortes de morts subites et estranges, en tuent, d'autre costé, tout plein, et estonnent le peuple, qui pour cela n'en amende guères.
Quant aux affaires publiques, il ne se parle que d'imposts, enchères d'estats, nouveaux édits et ordonnances onéreuses au peuple, à qui oster le bien c'est lui oster la vie : estant chose véritable (tesmoin Tacite, au quatrième
3o livre de ses Annales) que les lois abondent et multiplient en un Estât, lorsqu'il est plus corrompu, et que l'avarice (que Cicéron, au deuxième livre de ses Offices, apelle très infâme, surtout es princes et magistrats} a le crédit
Août 1609 MÈMOIRES-JOURNAUX 389
et la vogue, comme nous le voions en ce misérable siècle.
Homère, au premier livre de V Iliade^ les apellc mange-sujets.
<( On devroit, ce me semble, ajouster à nos kyrielles (disoit, ces jours passés, une dame de Paris, en bonne compagnie, sur le propos de TÉdit des Monnoies) un libéra pour un Roy avare : car aujourd'hui on ne se contente pas de nous avoir sucé tout nostre sang, ils veu- 10 lent encore manger nos entrailles. »
M. Sevin, Conseiller des Requestés en la seconde Chambre, lequel j'ay veu naistre, estant jà marié à ma première femme, lorsqu'il vinst au monde, et duquel le père estoit mon bon ami , voisin et commensal, acheta, en ce temps. Testât de feu M. Viole, Président en la première Chambre des Requestés, trente huit mil escus, et vendit le sien de Conseiller, à Grasseteau, dix-neuf mil cinq cens, qu'on disoit qui lui reviendroit à plus de vingt mil escus. Grisoles, nepveu de Madame Chevalier, 20 dit Videville, qui avoit nouvellement espousé Madamoiselle de Barreau, acheta, au mesme temps, un estât de Maistre des Comptes, qui lui revenoit à vingt trois mil trois cens escus : dont on disoit que la Videville, sa tante, en paioit la meilleure partie.
Et ainsi de tous les autres, au plus offrant et dernier enchérisseur.
Le Roy demande à sa Cour la continuation du Parlement jusques à ce que ses Édits soient publiés, contre lesquels (et principalement contre celui des Monnoies) le 3o président Janin parle fort vertueusement et en fort bon Conseiller d'Estat, remonstrant au Roy fort librement (c'est à dire en homme de bien) l'injustice et iniquité d'iceluî . Et de fait,on disoit que Sa Majesté,aiant fort gousté son
3^0 PIERRE DE L'ESTOILE Août 1609
discours, avoit esté comme esbranlée de n^en rien feire, si elle D^en eust esté persuadée au contraire par qudques-uns, en la bonne volonté ^esquek toutesfois (les aiant vestus et les y voulant entretenir) elle ne sera jamais si avant qu'en la malveillance des autres qu^elle aura despouillés : qui est un trait de Gicéron, en son deuxième livre des Offices^ qui est bien considérable en un Estât tel que le nostre. Quant à la preud^honmiie du président Janin (si nous n'estions au temps du poëte,
10 auquel Probitas laudatur et alget), elle seroit non seulement louée comme elle Test, mais aussi grandement récompensée.
Pour le regard de la continuation du Parlement, Messieurs de la G>ur disent , tous d'une voix (mais entre leurs dents), qu'ils ne peuvent (soit qu'ils demeurent en leurs maisons aux champs, soit qu'ils se tiennent à la ville) qu'ils n'y soient plus honnestement et utilement occupés, qu'en une Cour à vérifier des édits qui ne sont qu'à la ruine d'eux, de leurs familles et de tout le peuple.
20 M. Petit, médecin de Gien, arriva à la Cour, en ce temps, mandé par le Roy, et commandé d'y venir pour estre son premier médecin. Il y eust plusieurs contendans, à la Cour, pour cest estât : mais toutes les brigues et faveurs n'y servirent de rien, pource que Sa Majesté s'estoit dès piéça résolue à cestui-là. Bien avoit-il envie d'en gratifier Turquet, dit de Maieme, médecin ordinaire de Sa Majesté, lequel il aimoit et estimoit ; mais, pource qu'il estoit de la Religion, n*en voulust point, et dit ces mots : a Je voudrois avoir donné vingt mil escus,
3o « et que Turquet fust Catholique : il seroit mon premier « médecin. » On en parla à M. de Sully, lequel fist response c( qu'il, avoit fait serment de ne parler jamais au « Roy de médecin ni de cuisinier ».
Août 1609 MÉMOIRES^OURNAUX 391
Un advocat de Loudun, très honneste homme, estant ici pour un procès qu'il ayoit, fust tué, à Paris, en plain jour, sur le midi (et le mesme jour qu'il gangna), qui fust le 26® ou 27® de ce mois, auquel il fust assassiné, au bout du Pont-Neuf, vers les Augustins, d'un coup de poingnard dans le petit ventre, que lui donna (comme il est à présupposer) une de ses parties, qui se sauva et ne peust estre ni reconneue ni attrappée. Un de mes amis, qui le connoissoit et y avoit grand regret, et qui mesmes
10 me nomma son nom (lequel je n'ay peu retenir), mt le conta; et que, ce mesme jour, avoient esté peschés, vers les Bons-Hommes, deux corps freschement poingnatdés et jettes en la rivière. Magna impunitas gladiorum (disoit Cicéron, de son temps). Disons*en autant du nostre. Ung petit garsonnet, aagé de trois ans seulement, fils d*un pédagogue nommé Goutière, que je connoissois, mourust, à Paris, par un grand accident, à sçavoir d'un coup de coudé que lui donna par l'estomach une fenmie, en se retournant sans, y penser, qui venoit prendre de
20 Teau béniste à rentrée de l'église, près laquelle se trouva ce petit enfant, conduit par une autre femme qui en vou« loit prendre aussi.
L*en&nt mourust, le lendemain au matin ; et aiant esté ouvert, on lui trouva l'amer crevé dudit coup, dont on ne faisoit aucun compte ; et que seul il avoit esté cause de sa mort, ses autres parties estant toutes fort saines. Ce fust sur la fin de ce mois, et estoit fils unique.
Ung jeune mignon , nommé Balifie , qui estoit a la Roine Marguerite, et de sa musique, aiant engrossi
3o une des filles de ladite Roine, nommée Bougouin, qui estoit de bonne maison et lui touchoit (ainsi qu'on disoit) aucunement de parante, prist son congé, en ce temps, sans qu'on lui donnast, aiant esté averti qu'aussitost que
392 PIERRE DE L'ESTOILE Août 1609
ladite Bougouin (laquelle toutesfois ne bougeoit d'auprès de la Roine, toute grosse qu'elle estoit, aussi bien venue comme s'elle n'y eust point touché) seroit relevée, que Sa Majesté lui feroit donner les estrivières.
Une dame du mestier, à laquelle la Roine Mai^erite reprochoit, un jour, sa vie et mauvais gouvernement, avec paroles fort rudes et injurieuses, lui dit enfin: « Il « est vrai, Madame, tout ce que vous dites; mais nous « sommes toutes fautives. Vous-mesmes, si vous fussiez
îo « gouvernée comme il faut, vostre maison ne seroit pas <( ici : elle seroit delà Teau , Madame , vous le savez (c bien. »
En mesme temps, le Roy, passant pour aller au Louvre, accompagné de force Noblesse, aiant rencontré en son chemin une pauvre femme qui conduisoit une vache, s'y arresta et lui demanda combien sa vache, et que c'est qu'elle la vouloit vendre ? Geste bonne femme lui aiant dist le prix : « Ventre-saint-gris ! dit le Roy, « c'est trop; elle ne vault pas cela, mais je vous en don-
20 << nerai tant. » Alors ceste pauvre femme lui va dire : « Vous n'estes pas marchant de vaches. Sire ? Je le vois « bien. — Pourquoi ne le serois-je pas, ma comère? (lui « respondit le Roy). Voiez-vous pas tous ces veaux qui (( me suivent ? »
Ung nommé Nicolas Cœur, marchant, demeurant à Chasteauthieri, homme riche et aisé (mais, selon le bruit commun, de la gresse et substance de beaucoup de pauvres gens, estant extresmement avare et grand usurier), après avoir esté dix-huict mois aliéné de son esprit, tel-
3o leoient qu'il le faloit tenir lié, et n'en pouvoit-1'on en aucune façon venir à bout, sinon en lui monstrant une quantité de doubles qu'on faisoit sonner devant lui, auxquels il rioit, mourust, en ce mois, en une sienne petite
Août 1609
M ÉMOI RES-J OURNAUX
censé, nommée Nesle, à une lieue de Ghasteauthierri , si désespérément enragé, qu'on l'oioit avec horreur abbayer comme un chien.
Duquel prodige, pour estre très véritable, j'ay bien voulu faire ici registre, pour un évident tesmoingnage du jugement et vengeance de Dieu sur les avaricieux et usuriers, desquels la terre, pour ce jourd'hui, est toute couverte et polluée.