De mensis ordinandis. — Prima mensa
Episcopi cum hospitibus et cum peregrinis sit; et ibidem Archidiaconus vel quibus Episcopus jusserit sedeant. Secunda mensa cum presbyteris ; tertia cum diaconibus, quarta cum subdiaconibus ; quinta cum reliquis gradibus; sexta cum abbatibus vel quos jusserit Prior. In septima reficiant clerici canonici \ qui extra Claustra in civitate commanènt, in diebus dominicis vel festivitatibus prsBclaris. — Régula, cap. XXI.
17. — (Suite) — . .. Cum autem hora reficiendi venerit, et signum ad refectorium sonuerit, tune firatres . . . adveniant ... et . . . imusquisque ad suam mensam accédât. Clerus vero in refectorio omnino silentium teneat . . . qualiter illam lectionem divinam possit audire.
— Régula, cap. XXI.
^ Peut-être faudrait- il c non canonici, qni>, ou plutôt c canonici^ et qui »^ pour désigner ainsi les clercs libres déj.'^ mentionnés antérieurement dans le chapitre VIII [Pr. 11].
18. — (Suite) — ... Et Lector, et Cellerarius et Portarius et Septimanarius, vel qui ministrant qiiando Episcopus cum olero in refectorio reficit, antequam fratres . . . veniant, mixtum de pane et potu accipiant, ut grave eis non sit jejuniura . . . intérim quod olerus reficit. — Regultty cap. XXI.
19. ^ (Suite) — lUud omnino cavendum est ut neque sacerdotes, neque diaconi, neque subdiaconi vel quUibet de clero cibumnecaliud quod ad manducandum vel bibendum pertinet, sine jussione Episcopi de refectorio portent. Et hoc cavendum est ut ante legitimam horam ... in refectorium intrare non debent sine jussione Episcopi, aut qui tune tempore praeest — In ipso autem refectorio, neque laïcus, neque clericus, nisi qui in ipsa congregatione sunt, manducent aut bibant, sine jussione Episcopi aut qui sub eo sunt. — Régula ^ cap. XXI.
— {Suite) — ... Et in claustro, ubi clerus ad capitiilum venit, vel in refectorio nullus de clericis servitoribus qui suo seniori ibi subjecti sunt ingrediatur, nisi si necesse fuerit, aut Episcopus vel qui sub eo sunt jusserit (sic). — Régula^ cap. XXI. ^,
21. — De Septimanariis coquinœ. — Clerici canonici sic sibi invicem serviant, ut nullus excusetur à coquin» officio, nisi «gritudine, aut causa gravis utilitatis prseoccupatus fuerit . . . Archidiaconus vero et Primicerius vel Cellerarius seu illi très Custodes ecclesiarum, unus de Sancto Stéphane, alius de Sancto Petro, tertius de Sancta Maria, qui in majoribus utilitatibus occupati sunt, isti excusentur à coquina; caeteri autem sibi sub caritate invicem serviwit. Egressurus de septimana sabbato munditias faciat; vasa ministerii sui
La CAtHéoAALÊ
. . . sana et munda Cellerario reconsignet. — Beguta^ cap. XXIV.
22. — De Portario. — Portarius unus cum suo juniore annum aut amplius, si Episcopo placuerit, portas Claustrae seu claustri vel ostia custodiat, . . . qui . . fideliter custodiat portas sive ostia claustri . . . Olaves vero portarum ad completorium Archidiaoono reddat; et si Archidiaconus alicubi est, qui sub ipso est ipsas olaves recipiat. — Regultty cap. XXVII.
23. — {Suite) — ... Custodes . . . ecclesiarum qui ibi dormiunt vel in manaiones juxtapositas, teneant silentium, sicut cœteri clerici, in quantum possunt, et post completorium non manducent neo bibant, et non permittant ingredi eos qui foras Claustra post completorium remanserint, nec eos qui intra Claustra sunt egredi per ostia sibi commissa. Quod si fecerint, ab Episcopo vel qui sub eo sunt judicentur* — Régula^ cap. XXVII.
24. — De inflnnis clericis cànoniois, qui peouliarius ad istum ordinem junxerint, et non habent unde in inflrmitate necessitatibns suis possint implere. — ... Post Episcopum habeat de illis maximam curam Archidiaconus et Primicerius . . . Et si ipse Archidiaconus vel Primicerius ad plénum non habeant unde possint procurare necessitatibns eorum, hoc omnino Episcopo innotescant, et ipse . . . provideat . . . Quibus infirmis sint mansiones deputatsB . . . aptSB, ubi esse possint . . . At ubi meliorati fderint, redeant ad ordines suos. — Regulay cap. XXVIII.
25. — De festivitatibus sanctorum — . . . Pestivitatibus . . . quas usus est in ista provincia . . . celebrare,
. . . officium divinum . . . facei-e procuremus. Episcopus in Nativitate Doxaini et Pascha Domini, in Domo ipsis clericis refectionem faciat, si adprœsens est, et si absens his diebus est, tune in eorum refectorio habeant refectionem suffîcienter sicnti superius scriptnm est. Et postquam de refectorio exierint, in caminata bibant duas vices aut très, qualiter consolatio sit, et ebrietas non dominetnr. Et Epiphania Dominî, et média Pascha, et clausimi Paschœ, et Ascensipne Domini, et Pentecoste et natalitiis Episcopij istos dies Episcopus eis in refectorio ad sextam refectionem faciat ... — Régula, cap. XXX.
26. — De eo quod, qtii ad huno oanonioum speoialem ordinem hujus oongregationiB se 80ciare vult, de rébus quas possidet ad Eoclésiam B. Failli... donationem . . . faciat ... — ... Nos qui
peculiarius canonicis ordinibus inservire debemus ... si omnia relinquere non possumus, sic ad usum tantum no8ti*a teneamus, ut dimissa . . . non ad hseredium nostrorum . . . parentum, sed ad ecclesiam cui . . . in commune deservimus . . . loco haereditario relinquamus, . . . ita tamen ut ipsi cletici dum advivent, si ita placuerit, res suas usufructuario ordine por beneficiura ecolesisB habeant, ut omnia sint communia ... — Régula, cap. XXXI.
27. — {Suite) — ... Igitur quicumque ad hune ordinem canonicum, quem modo utcumque recuperare cupimus, sicut in parvulo decretulo quod digessimus intimavimus, se sociare voluerit, ... de rébus quas habet solemniter donatione per prsesentem donet ad Ecclesiam beati Pauli, ad opus Dei, vel clericis ibidem deservientibus, faciat et precariam, si ita ei placuerit, exinde ab Episcopo accipiat, in ea ratione ùt dum advivet
^22 LA CATHÉDRALE
ipsas res usufinictuario ordine habeat, et post obitum ejus, cTim omni integritate, ommque superposito ad Ecclesiam . . . res . . . revertantûr ... — Régula^ cap. XXXI.
$Î8. — Diebus dominicis vel festivitatibus sanctonmi, qualiter ad capittilmn seu ad missam OCCUrrant. — In diebus dominicis vel festivitatibus sanctoruin ... si ... . statio publica fuerit per . . . ecclesias forenses, et fratres ibidem vigiliam celebraverint, peracta vigilia . . . mane revertant in claustra, ut omnino ad capitulum veniant. Si autem negKgens retardaverit et ad capitulum non.fuerit, prima et secunda vice prp hoc castigetur ; si autem non emendaverit, iUa die ... à vino abstineat usque in crastinum. — Régulât cap. XXXIIL
29. — De Matricolariis; ut ad leotionem divinam audiendam veniant in statuta eoclesia, in Domo — ... Venimus ad Matricolarios tam Domi, quam in suburbanis ; quia non secundum institutionem antiquaB Ecclesia) eorum esset conversatio; sed . . . absque praedicatione et confessione erant . . . neque ad Domum, ad stationem publicam, ad audiendum verbum Dei veniebant, neque in reliquis stationibus; sed erant omnes sedentes unusquisque in loco suo . . . Propterea .... constituimus ut bis in mense .... in sabbato, omnes Matricularii, tam qui in Domo sunt, quam illi qui per caeteras ecclesias infra civitatem vel vicis matriculas habent^ ad conventum statutum omnes in ecclesia in Domo veniant, mane primo expectantes . . . usquedum signum pulsaverit hor» tertise. Tune veniens Episcopus . . . jubeat légère lectionem de tractatibus, et homilias Sanctorum Patrum ... et doceat eos viam salutis ... — Régula, cap. XXXIV,
30. — {Suite)' — . . . Dicta tercia, si Episcopus non venerit, ttmc presbyter Custos ecclesi» sancti Stepîiani in vices illius .... légat et doceat ... Et ipsi presbytère confessiones suas bis in anno faciant ipsi Matricularii ... Et constituimus eis ut in eleemosyna nostra ... de Domo accipiant .... quando ad illam lectionem audiendam venerint, singuli singulos panes et portionem de lardo illa una vice; illa aUa vice portionem de formatico, per totum annum ... Et in Quadragesima duas vices accipiant vinum cum pane, inter quatuor sextarium unum. In Cœna Domini accipiant vinum cum pane supradicta mensura, et portionem de lardo et formatico ... — Régula^ cap. XXXIV.
31; — De veteris eoclesisd dejeotione et novae
Sddilioatione. — ... Imprimis maior aecclesia pretiosi prothomartyris Stephani magnificentiae ejus testis occurrit, quam vetustate sui ruinam periculosam minitantem decenter à fundamento reparavit (Deodericus I episcopus). Stabat illo adhuc tempore iUud àntiquae reverentiae oratorium, servans thesaurum quod gemmas vincit et aurum, scilicet sanguinis prothomartyris pi* gnus pretiosum. Quia non omnia nota sunt omnibus, de hoc oratorio paucis docebimus. Olim clamore Galliarum ante Deum multiplicato . . . civitatibus propinavit calicem irae et indignationis justi judicis commotio, ad ultimum earum exterminium Hunis laxatis ... De hoc porro oratorio aliquibus insinuatum est ex divina revelatione, et maxime sancto Servatio Tungrensi episcopo, Auctoris tune temporis Mettensium prœsulis familiarissimo, promissum est ex apostolica consolatione, hoc solum oratorium in Gallia Belgica . . . immune futurum à barbarica depopulatione . . . Stabat adhuc . . . quam vis longaeva vetustate convulsum, simile jam cadenti, immo
LA CATHÉDBALfi
pene jam lapsurum. Set quamvis ruina videbatar intentare periouliun, tamen praesentia gui antiquum credebatur repraesentare praesidium. Caeterum praesul qui ad restaurationem templi et ad omnia quae usus vel decus aecclesiae exigebat induzerat animmn . . . non timuit illud evertere ftmditus, quamvis animos et oculos offenderit plurium, quasi qui tulisset de medio evidens divinae propitiationisinditium et praesens meritorum prothomartyris testimonium. Exaedificatam ^ igitwr aecclesiam liberaliter aecclesiasticis omamentis nonoravit^donariis insuper pretiosis locupletavit, partim
^ Exa$dificare a dans la bante latinité la môme signification que aedificare, constraircv En est-il nécessairement de même dans la langue da moyen-âge ? Il se pourrait que l'écrivain du XI1« siècle eût employé ce mot dans an sens tout à fait opposé à sa signification primitive, en donnant au préfixe Ex la valeur privative qu'il a souvent en français, et dont on trouve déjà des exemples dans le latin, et dans le bas- latin surtout. Celui-ci pos.<iède en effet un grnnd nombre de mois ainsi constitués On peut même en citer parmi eux qui, venant du latin, ont pris en passant dans le bas-latin nn sens absolument contraire è celui qu'ils avaient origmairement. Ainsi exormre signifie enlaiin, comme omare, orner, et en bas-latin, priver d*omenient (nudare omata — Du Gange, Glossar.); emvgere signifie en latin, comme augere, augmenter, {auye$cere, croître), et en bas-latiu, exaugescere signifie manquer, faire défaut (deflcere — Du Gange, Glossar.). Un cbangement analogue de signification n'est nullement impossible, on le voit, pour le mot exaedificare, dans son passage du latin au bas-latin. En admettant celte interversion de sens, on peut induire du texte du XUp siècle, où nous trouvons le mot en question, qae, en vue de combattre l'impression défavorable produite suivant ce qu'en dit l'bistorien par la destruction de l'antique sanctuaire de S^-Ëtienne, TEvêque Théodoric I aurait prodigué les actes de libéralité pour cette église, avant même d'en avoir relevé les édifices, que Sigebi^ri de Gemblours ne doute pas d'ailleurs qu'il n'ait reconstruits avant la fin de son épiscopat. G'est ainsi que^ tans adopter cependant cette dernière opinion, nous avons inter* prêté le texte de l'historien (§ 17).
DE METZ* ~~ raetJTBS.
a se ipso collatis, partim soi amoris gratia ab optimatibns regni aecclesiae Dei oblatis, et praecipue, à munîficentia gloriosi Caesaris Ottonis, eîusque conjugis Adbeleidis . . . Set . . . Otto junior in hac largitate non fîiit inferior ... — Vita Deoderici /, episcopi Mettemis^ anctore Sigeberto Gemblacensi, c. 5. — Pertz, Monnm. Oerm. hist. S. tom. IV, p. 461.
32. — Incipit liber de ordinatione et officio tocius anni in ecclesia MetensL — Notum sit omnibus Adventum Domini celebrare volentibus quod Adventus Domini quaiïdoque habet XXVIII dies, nec plures potest habere, et tune incipit kalendas decembris ; quandoque habet XXVII ; quandoque XXVI ; quandoqueXXV; quandoque XXIV; quandoque XXIII; quandoque XXII ; nec pauciores potest habere, et tune incipit iij<> nonas decembris .... Septem ergo . . . particulas tractando composuimus, et . . . secundum singulas earum . . . variatur ordo et offîcium ipsius Adventus in Metensi ecclesia ....
Incipit prima particnla — De primis vesperis,
— ... Generaliter ergo dicimus quod médiane campane pulsande sunt in AdTëntù Domini, singulis sabbatis ad vesperas, singulis dominicis ad matutinas, ad terciam, admissam, ad ultimas vesperas earumdem dominicarum.
— Prime igitur vespere Adventus Domini, scilicet in precedenti sabbato sic debent celebrari. Vesperis inceptis, quamcito primus psalmus inchoatus fuerit, Canonicelli qui sunt de dextera parte chori eant ante Episcopum vel Primicerium vel Cantorem, si ipsi fuerint présentes, vel si aliquis eorum fuerit presens, et eo ordine quo sont ordinati ctun aliis Pueris in choro stent ordinati ante eos vel aliquem eorum. Similiter faciant alii Canonicelli ex alia parte (sinistra parte
hk CATHÉDRALE
chori) ante Decanum vel Cancellarium ... et etiam ante Thesaurarium, dum modo sit pi^esens. Neutri autem recodant à locis illis donec jussi ftierint redire ad loca sua. Et liôc quidem faciendum est per totum annum ad vesperas solummodo in sabbatis. Finitis igitur psalmis, diim capitulum dicitur, duo Domini de mandato Cantons eant ante gradus et incipiant responsoriuiu — Ecce dies — ... Deinde cantent versum cum GHoria. Quibus cantatis, inclinent ambo majus altare, postea sese invicem, deinde ille qui à dexteris est inclinet versus S»» Nicliolaïun, qui vero à sinistris inclinet versus Sn» Clementem. Ad ultiinum inclinet versus cliorum, et sic redeant ad loca sua. Et hoc modo inclinandum est quocienscunque responsorium cantatur a duobus Dominis ante gi-adus, vel graduale sive Alléluia super gradus .... — Ceremoniale vêtus Metense^ seculi XJImi, Bibl. de Metz. Manuscrit no 82, fo 1 r. 1 à 1 V. 1.
33. — (Suite) — Notandum vero quod ihuribulum ferendiun est in Adventu Domini ad vesperas, singulis sabbatis, et in dominicis diebus, tam ad matutinas quam ad vesperas hoc modo. Circa finem ymni Custos débet exire de choro, et indutùs cappa serica que nigra sit vel similis nigre propter Adventum, accipiat thuribulum et acerram thus continentem, Deinde rediens in choro eat ante Episcopum, vel Decanum, vel Cantorem, si fuerit sacerdos, sive Ebdomadarium, qui imponat thus et benedicat. Benedictione facta, Custos primo thurificet majus altare in circuitu, postea altaria que sunt à dextris, deinde alia que sunt à sinistris. Quibus thurificatis intret chorum et thurificet primo tumbara Episcopi in oircuitu. Postea thurificet majorem personam que in choro est, et omnes alios qui sunt . . .
à majore usque ad minimum ... — Ceremoniale, i9 1 V. 2, à 2 r. 1.
34. — De oompletorio. Quomodo oantandum sit in sabbatis et in dominiois diebus» et in aliis diebUS festiviS. — Nunc dicendum est de completorio. Notandum ergo quod Decani interest cantare completorium. Et si fiierit absens, ad Circatorem pertinet supplere, qui vicem ipsius gerit. Et notandum quod dum completorium pulsatur vel cum jam pulsatum faerit, Decanus vel Circator vel alius débet manu sua sedem vel pulpitum percutere fortiter bis vel ter . . . et sic faciat signum ut Domini veniant ad confessionem. Débet enim fieri co:ifessio ante completorium singulis diebus per totum annum, exceptis illis qui sunt à Cena Domini usque ad sabbatum ante Quasimodo. Fit autem confessio quandoque jacendo quando scilicet preces fiunt ad completorium, quandoque fit stando, quando scilicet preces non fiunt ad completorium. Facta confessione, Decanus vel Circator incipiat completorium. . . . Quo finito eant omnes ad benedictam aquam, que primo danda est Pueris, ut prius eant in dormitorium, postea Decano et aliis Dominis ... — Ceremoniale, fb' 2 r. 2, à 2 V. 2.
