POÈMR ADRESSE A ADÈLE, FILLE DE GUILLAUME LE CONQUÉRANT

. Hac in parte caput comitissa accline locabat , 1120 Et capitale sibi fabula talis erat A pedibus vero sculptura fuît trîvialis ,

Hoc eat très formas illud habebat opus» Rethorîcœ mediata sedet sublimis imago ,

Cujus flammigeros esse putes oculos ; Etsi forma recens, tamen huic maturior œtas ,

Et maturius os plusque sagax fuerat Isii prœcipue liuguae fucundîa Graiœ

Subiciebatur et Latiaris apex.

Commotis paeem , pacatis seditionem , 1130 Ad motum lin^uœ noverat efficere ; Lœtos in lacrimas, tristes in Iseta ciebat^

Omnia nam ¥oto compote sic polerat.

Denique mox poterat quicquid suadere volebat

Dissnadere cito , suasa prîus , poterat ; Ingeuiique soi fluvios glomeraret in unum ,

Et cuidam potum Romuleo dederat.

Ubera prae cunctis siquidem sua suxerat unus

Stercore natas bomo ^ cœlicus ingenio.

Quippe Quirinali Gicero vix gente profectns , 1140 Ordinis ejusdem vix eques est habîtus : Hic ex relborica volitantia verba coartans ,

Omnes Romuleos extulit eloquio ; TuUius iste locos docuit docuitque calores ,

Unde Tel ad rem quidquid status et modus est ; Dissona tollebat , loca complanabat hiulca

Ipsa magistra fugans omne supervacuum.

Nec minus et Grai Demostenis ora replerat ,

Et geminos geminis gcntibus extulerat.

Hi prsecepta su se sic exposuere magistrœ , 1150 Ut nicbil amborum deficcret calamo ;

Ambobus par sensus erat , sed dissona Jingua ;

Ambobus locuples ingeniumque sagax.

Quicquid mortales facundos edere débet ,

Ambo voluminibus inseruere suis.

Si legis ofBcium partes in quinque redactum,

Rethoricse videas taliter expositas.

Artis prsedictae pars est inventio prima ;

Altéra disponit , tercia proloquitur ;

PAR bàudri, abbé de boubgubil. fllS

Quarta quidem memoratt, enuntiat ultkùâ totant 1160 Sic quoqoe dîvififur rethoris ofticium.

Pars etenhn non est , sed partes argtiit ômnes ,

Quod samus assuefi dicere judicituil.

Dicere quœ longnm est his pturîitia snbîciantur :

Quœsiîo, causa, status, multaque pi^sBtereo. Quœ secus hanc aderat pallenti feœina Vdltn ,

Sed Yisus acris moMlîtate micanô.

Crines intortos sîmal et gêstamen babébat

Serpentem in laeva crebrîiis implicitnnl. Ailudéns deztram spectanti monstrat apertam ; 1170 Prudens vipereos teva jacit laqueûs.

Haie quoque nomen erât dialectica morê pelasgo ;

Dicit et banc Latium nomine non alio.

DiflSnitivas voces hsec gesticulabat ,

A vero falsum yocibus bis dirimeâk Hœc auditored nunc sollers œquivocabat,

Voces univocas plurivocasque vocand ; Nunc voci vocem per significata subêsdé ,

Sive prœesse vocat , ut genus et spectent Ecce subaliernas individuasque figuras 4180 Firmabal Certis rébus et fndiciis.

Frontibus aut mediîs aliquando figura â^fft

Ûbviat; aut recfis , aut paritef coeunt. Huic âocrates et Arîstoteles conjunCtiuS ibat ,

Depingens (ïraio pectine verba decem.

Hëec exponendo sensatim magmficabat ,

Raucis e granis semina multa legens.

Multos anfractus dialectica subjiciebat ,

Gonditionales implicitosque modos.

Voce relativa sibi filius et pâter instant ; 4190 Ambo simul vivunt, ambo simul pereuirt. Incautis multas laqueorum cauta figuras

Tendebat , variis cincta sopbîsmatibtts.

Argumentorum sic decipolis inhiabat ,

Qttoslibet ut caperet decipiendo loquens. Si Tellet , verum vera ratione probabat ;

Falsa quidem veris assimilare valëtis.

Hanc ex gimnasiis eductam Varro pelasgis

Olim Romuleis addiderat studiis.

220 POÈMB ADRESSE A ADÈLE, FILLE DE GUILLAUME LE GONQUâRANT,

Nunc quoque linguirum jam non quarumlibet expers^ 1200 Assimilis vivie condecorabat opus.

Grammaticœ vero juxta renitebat imago ,

Et lateralis erat rethoricœ in trivio.

Lîmam dentatam gerit bœc in partibus octo ,

Qua dentés scabros ipsa medens poliat Forpicibus medicis viciosa putando labella

Complet et hiulca , cito qnod superest resecans. Et refovens vulnus linit ilico pulvere quodam,

Sepia quem vel quem tetra favilla facit Namque sui juris infantum est ora docere , 1210 Et maie stridentes œquîparare sonos. Prœterea ferulœ subdebat discipulorum

Dextras et ûagro dorsa ferit rubeo.

Quondam littenilis aptaverat ipsa flguras,

Atque caracteribus nomina condiderat Ejus tutelœ mandatur sillaba qnseque ;

Dictio quœque sui juris et officii est Addiderat leges ut major sex elementis

Una vocali sillaba sit minima* Atque potestates vocalis scilicet unum , 1220 Muta potest aliud , atque aliud liquida , JLongo sive brevi profertur sillaba cantu.

Uuic unum superest , buic duo tempora sunt Addidit ipsa pedes qui vatum carmina gestant

Quot pedibus vadant , înstituit numerum.

Quicquid nostra sonat vox partes misit in octo,

His casus tribuens partibus , bis adimens , Inflectit potius partes a posteriori ;

Alterius legis est prius et médium.

In primis statuit conjungi nomina verbis , 1230 Et parles alias ulteriore modo.

Tali junctura constat sententia plena,

Pars a parte sibi contigua regitur ; Pars a parte venit , verbalia nomina fiunt ,

Atque a nominibus verba soient fieri.

Nam qufedam species dirivativa vocatur,

Quam sibi multimoda dictio conciliât ; Sunt etiam partes sic a se primitus ortsb :

Hanc quoque primalem jure voces speciem.

' PAR fiAUDRI , ABBÉ DE BOURGUBIL. 221

Constat compositse vel sîmplicis esse flgurœ 1240 Partes , id quoqae res usas et ipse probat. Insuper et viciis quibus bœret lingua latina

Signa coaptavit nomina nec sine re.

Barbariem siquidem linguam dicît viciatam :

Oris enim vîcimn quld nisi barbaries 7 Tempora , personas , numéros , adverbia mille ,

Gasibus obliquis nomina quse careant , Régula sive quibus communis non dominetur.

Libros ediderim , singula si recitem. Me linguas centum vel plus decuisset habere , 1250 Si latebras omnes grammaticœ repetam. Vix de grammaticœ prœstricta cardine summa

Illudo ; miltamus quod generaret onus.

Scire modo Ilceat ; sic sculpta manebat imago ,

Ipsius ut breviter officîum légères.

Quaque suos humeros plerumque supina locabat ,

Qua lecti ulterior surgere sponda solet , Gypsea forma sive (?) grandœvœ virginis instar ,

A reliquis cujus différât offîcium.

Nam reliquœ cantant , numerant aut sidéra spectant ; 4260 Totum metitur altéra sola solum ; Disputât , exorat , déclinât jus triviale ;

Hœc barum nullum magnificabat opus.

Magnificabat opus quod per se repperit ipsa ,

Divinum quiddam cujus opus fuerat Nam de corporibus fuerat sibi cura medendis

Atquc repellendis invntitudiDibus.

Idcirco lutulenta fuit residentis imago ,

Nam de corporibus sermo sibi luteis* Hœc visu solo poterat prœdiscere morbos, 1270 Gujuscunque foret quisque coloris bomo. Hœc explora bat admoto pollice pulsum ,

Sive per urinam nosse malum poterat Hœc genus bumtinum si vellet vivcre sanum,

Hœc genus bumnnum posse diu faceret; . Morbo vel senio vix quisquam conliceretur ,

Sique michi crcdus, vix moreretur bomo.

Ex clementorum numéro dicebat inesse

Nigras et rubeus signlilcans coleras.

232 POÈMB AI)R£SSl£ A ADELE, FILLE DE GUILLAUME LE GONQDÉAANT^

Et gcminas alias bumanœ conditioni 1280 Quattuor Lumores id ratione probatis;

Moribas humores superesse superqoe colon ;

Hinc iracundos , liinc placidos bomine» » Hinc acres, bebetes, animosos, iageniosos,

Hinc liavos , ruffos , inde nigros » rubeos. Pulmonem atque poros, fibras, prœcordia, aervos.

Cor, jecur atque pilos noverat et cerebrom; Gnr bomo sit calvus , cur non sit femina calva ,

Cur quoque gignat bomo, femina concipiat; Cur bomo barbatus , imberbis femina cur sit ; 1290 Cur non gignat bomo, femina sit sterilis ; Quid polius placet matrices , quidve molestet ;

Gur muiier neque vir voce sonet graeiU ; Quam reliquum corpus car cor prias effigiatnr ;

Cur bomo fervidior , femina frigidior* HsBC et quœ nequeat calamus meus omnia norat,

Nil intemptatum quandoque transierat Omnibus e terris omnes collegerat berbas,

Quarum virtutes [deniter atligerat Notitiœ dederat cum sollicitudine summa 1300 Quid succus , semen, flos » folium valeat» Radiées siquidem cribrandas asqm terebat^

Gribratasque suum conficiebot opns; Summa cautela mensurans eonficiendis

Mel quoque sîve dabal balsama pulveribua. Quis aumerare queat quot ad boc coUeger tt lierbas 7

Quas si temptarem dicere , deficerem.

Nec confectarum novi numéros specîermn;

Has non officii sit vocitare mei.

Reptilium, volucrum , pecudam piuguisqae farinœ 1310 Excoctum abdomen ignibus uaierat

Lœsis corporibtts varium conûaverat imgaen ,

Proficeret multis et sua cura modis^ Antidotis plenas ampullas mille videres ,

Atque quibus morbis offîcerent légères , Atque observandas légères ubicumque dîeta«,

Qiiis locns iofirmus quisve saluber erat. Et quœ debiUbus membris unguenta valerent ,

Et quœ prodesset potio visceribis.

PAA BAUDRI, ABBÉ DE BOCRGUEIL. 223

Sic et aromatibus condendis nula fragrabat» 1320 Ut sola posses vivere odore diu.

Hiratus thalamum, pnriter mirutus odorem,

Miratas dominam quœ tbalamo prœerat , EfBgiemqae videns opobalsama multa parantem.

Mente retraclabam quod puer aadieram :

Audieram siquidem Medeam Jasonis herbaa

Nosse quibus senîum sublraheret senibas, ^gros Guraret, morienles vivificaret,

Et trivisse simal bisqae dedisso dies.

Hanc îgîtur cernens ipsam prias esse patavi « 1330 Doncc ab boc titulus me vocat appositus. Cura sagax etenim comitissœ prœcipienlis

Hanc [vocem] super cffigiem composuit :

(( Hœc est de pbysîca quœ disputât ars medicinœ,

Qua prœeunte magis corpora nostra valent. » Taies prœterea comités adjunxerat illi

E quibus ediscas cujus erat statua :

Alter erat comitum Galienus et alter Ypocras ;

Ambos visceribus foverat ipsa suis.

Abdita naturœ gemini sic exposuere 1340 Quatinus unierint pêne Dcis homines ; Pêne suis scriptis humanam perpétuantes

Natnram , œternum vivere nos faciunt.

Dum tibî desudo , dum sudans , Adela , nugor ;

Depinxi pulchrum carminibus thalamum* Tu vero nostrse fabellœ digna repende ,

Et pensa quanti fabula constilerit:

Nam dum crescit opus, dum carminé carta repletur»

Urbana tumuit garrulitate liber.

Nunc cave ne studii pereat vigilantia nostri , 1350 Cuique laboravi non micbi sis sterilis.

Ecce coaptavit thalamum tibi pagina nostra «

Inque tui laudem sollicitata fuit :

Nempe decet talem talis thalamus comitissam

At plus quod decuit quam quod erat cecinî. Ecce venit carta fastos visura superbos»

Et dictura tibi : Flos spccialis, ave.

«.Çartula ,nu^ yenit , quia nudi cartula vatis ;