LES CONSEILLERS DU ROI À AUGSBOURG À MAXIMILIEN DE BERGHES
Ils demandent un secours de a 0,000 florins d'or par mois pour la ligue de Souabe, pendant trois mois. Si Ton conclut cet appointement, on n'aura pas besoin d'acheter les Suisses aussi cher, attendu que d'eux-mêmes ils sont déjà assez animés contre les Français. [Copie du temps. — Mone, i836, aoô.)
29 mars à Augsbourg.
Demande formée par l'électeur de Mayence, pour donner son suffrage au roi François Iw . (Minute ou original non signé1. Bibl. du Roi, coll. Dupuy, vol. a63.)
( Sans date. )
Primo vult D. cardinalis de Maguncia2, postquam imperator pie memorie defunctus, régie majestati Francie de omnibus fidem servare promisit ac litteris ratifficavit, quantum sua persona potest 3.
2° Ut rex Francie domino Maguntino det ad pium opus ecclesie AUensis Béate Magdalene , centum et viginti millia florenorum Renensium, in loco electionis vel circa, ubi ipse Magantinus elector voluerit, et ante electionem istius summe solutio fiât.
3° Deinde ad vitam utriusque decem millia florenorum Renensium sue dominationi solvantur pro anuali pensione et ut in auro Renensi ad castrum suum Allis * ferantur, et quod ista pensio incipiat in Nativitatis Béate Marie Virginis festo proxime futuro.
4° Si vero rex Francie de episcopatibus vel prelaturis ipsum contentare vellet usque ad summam ut pensio supra , tune de pensione danda rex erit liberatus; ita tamen et (ut) eadem pecunia de prelaturis vel episcopatibus mitteretur dominationi sue usque ad locum ut supra.
5° Quod christianissin.u$ rex, ratione tractatuum factorum in ultima dieta Augustensi , nullum erga D. electorem Maguntinensem disgratiam vel displicentiam retineat et in perpetuum obliviscatur.
1 Ce titre et les six qui vont suivre sont 3 Cette phrase, que nous transcrivons
à peu près, avec la lettre ci-dessus , page bien textuellement, est incorrecte et n'offre
3ag, les seules pièces que nous ayons pour pas un sens déterminé, constater les démarches laites, au nom de * Halle, du diocèse de Magdebourg. On
François Iw, auprès des électeurs. sait qu'Albert de Brandebourg était à la
1 Les mots en italique sont en chiffres fois archevêque de Mayence et de Magde-
dans l'original. bourg.
6° Quod christianissimas rex ipsum defendat et protegat si , ratione istius electionis quam pro rege facit, aliquod sibi periculum immineret , precipue de capitulis suis vel Hispanis aut eorum adherentibus, in omnibus aliis causis etnegociis ipsum defendat et tueatur.
70 Item, quod christianissimus rex sue dominationi impetret a sanctissimo pontifice legationem in Germania meliori forma , ut sua dominatio régie majestati faciat significari ut tamen super impensis régis fiât facilitâtes.
8° Quod rex permittat ut faciat sibi coadjutores archiepiscopatuum et episcopatuum, secundum libitum suum.
9° Quod cancelariatus et sigillum imperii, more solito, ipsi remaneat *.
io° Confirmationem omnium privilegiorum suorum, precipue civitaîem Maguntinam concernentia.
î i° Ut renovetur vectigal Hassiense ne hoc rex promittat, sed dominum electorem Maguntinum ac ceteros comités in hoc velit defendere; sed hoc fiet, electione facta.
Promesses et obligations du roi François I" envers farcKevêque de Mayence, pour le déterminer à lui donner son suffrage à la diète d'élection. ( Copie du temps» Bibl. du Roi, coll. Dupuy, vol. a 63.)
( Sans date. )
Francisons, etc., per présentes publiée profitemur et notum facimus universis quod, ob singularem amicitiam et conjunctionem et amorem etiam et devotionemquibusreverendissimus in Christopater Alberiasy etc., consanguineus noster charissimus, nobis plurimum cornmendatur, quantum ad honorem et pro laude dive Marie Magdalene ,
1 La dignité d'archichancelier de Tem- Cesl, dit-on, saint Bon if ace qui, après pire était attachée , de temps immémorial , avoir sacré à Soissons le roi Pépin , reçut aux fonctions d'archevêque de Mayence. de ce prince le titre d'archichancelier.
habere dignoscitur, quam et nobis singularem patronum delegimus. Quare , motu proprfo et animo bono deliberato, pro decantandorum et observandorum divinorum officiorum fundatione, erectione, melioratione et perpetuatione in castro oppido Hallense l seu extra, ubi hoc expeditius visuin fuerit jam dicto consanguineo nostro Alberto, ad hoc et multas alias causas assignavimus, promisimus et harum série poliicemur sibi in civitate sua Maguntina dare centena et viginti milia Jlorenorum Renensiam vel scuta auri solis tanti valons justi et boni ponderis in tçrminis infra annotatis : videlicet die prima mensis maii, sexaginta milia, et dïidi sexaginta milia décima quinta die jalii proxime post data presentium futuris, seu illis qui suo nomine de solutione hujusmodi quictantias suas presentari habebunt et prestabunt damno et expensis nostris persolvere et numerare. Et si, aliquorum emulorum sinistra suggestione, erga predictum consanguineum nostrum charissimum Albertum adversum et gravem animum concepimus, quem melius informati penitus remittimus, et prom Attentes, nedum hujusmodi concepte indignationis recordari , sed magîs atque magis eumdem consanguineum nostrum omni amicitia, benivolentia et amore prosequi , atque illum contra quoscumque suos rebelles et adversarios, cujuscumque eminentie, dignitatis et status fuerint, utpotissime contra regem catholicum, Suum fratrem archiducem Ferdinandam et illis adhérentes, si propter electionem a rege catholico aut ejus fratre Ferdinando et eorum complicibus turbaretur et invaderetur, atque capitula, ymo et singulares personas capitulorum suarum ecclesiarum Maguntinensis , Magdeburgensis , Halberstalensis et earum ecclesiarum quas ex dispositione divina, auxilio nostro interpellationeque nostra in futurum obtinebit, tueri , defendere ac illius partes, causas et negotia, tam in Romana curia quam extra, et nostra propria négocia fovere et promovere volumus, ubi etiam sepedictus charissimus consanguineus noster deliberaverit ad unam vel plures ecclesias suas metropolitanas seu alias, eo superstite, coadjutorem seu coad-
1 11 s'agit sans doute encore ici de Halle, ville forte de la haute Saxe , à 16 lieues sud de Magdebourg.
jutores assumere, in quam coadjutorum assumptionem sua capitula nollent consent ire, sed magis contradicere niterentur; quod nosejusmodi causam et causas pro voluntate sua apud sanctissimum dominum nostrum papa m et suos successores, ut sua sanctitas ad hoc assensum suurn praebeat et illi coadjutorem seu coadjutores admittere, confirmare atque ex pleuitudine potestatis sue per eum nominandum et nominandos in coadjutorem seu coadjutores dare et approbare velit; circa quam ordinationem et assumptionem coadjutoris vel coadjutorum , consanguineum nostrum , et coadjutorem et coadjutores suos contra omnes illi s quoquomodo in hoc adversantibus, contradicentibus et rebellantibus, omni studio et opéra nostra tuebimur et defensabimus. Insuper omni studio et opéra curabimus apud sanctissimum dominum nostrum sacrosancte Romane et universalis ecclesie summum ponthificem modernum et suos successores efficere, ymo nostris expensis obtinere et expedire, prout sua sanctitas in extentissima et meliori forma faciet et ordinabit predictum charissimum nostrum Albertum per totam Germaniam irrevocabilem sue sanctitatis et apostolice sedis, quoad ipse vixerit, legatum cum plenissima potestate et facultatibus amplissimis, prout consanguineus noster clarius hec futuris diebus declarabit; navabimusque operam ac omnimodam sollicitudinem et diligentiam nobis possibilem adhibebimusobtinendi quod sanctissimus dominus noster, surnmuspontifex, prefatam legationem cum suis supradictis qualitatibus et circumstanciis eidem charissimo consanguineo nostro concedere «nostris expensis dignetur. Atque vol u mus et sinimus sigillum tune imperialis nostre majestatis sui cancellariatus et omnes utilitates exinde prpvenientes et que ex ea dignitate provenire poterint semper in manibus charissimi consanguinei nostri Alberti et sua dispositione permanere, facientes illi notabile et egregium suffrafgium , quo ejusmodi dignitati cancellariatus commodius, sine ecclesiarum suarum jactura ac damno, se accommodare, preesse etîneumbere possit et debeat , confirmabimus quod predicto consanguineo nostro cardinali archiepiscopo Alberto sibi omnia et singula sua et ecclesiarum suarum litteras, ins-
criptiones, donationes, obligationesetprevilegia, quibuscumque nominibus censeri dinoscuntur, et precîpue eas litteras et jura que et quas habet super predicta sua civiXaie Maguniina. Revocabimus etiam, omnibus via, modo et forma melioribus, tholonium per felicis memorie Maximilianum , dum in humanis ageret , Romanoram imperatorem electum, ante aliquot annos, lantgraviis Hassie datuin, consensum et indultum , pollicentes ut , quam primum in Romanorum regem erecti fuerimas, quod liujusmodi tholonium vel vectigal in gravamen et ad damnum archiepiscopi Maguntinensis , suorum comitum, nobilium et alioruni subditorum, nedum...> ymo etiam ipsum, suos comités, nobiles, militares et quoscumque alios subditos et incolas sue archiepiscopalis Maguntinensis ecclesie contra modernum et futuros langravios Hassie tuebimur et defensabimus, quominus de cetero ad solutionem hujusmodi tholonii et vectigalis 1 quoquomodo compelli et urgeri poterint et debeant, bas omnes et singulos suprascriplos articuios et omnia in eis contenta. Nos, Franciscus, etc., firmiter observaturos et executuros per présentes nostras litteras manu nostra propria subscriptas sub regia nostra dignitate et veris nostris pollicemur. In quorum omnium robur etiam jussimus sigilli nostri apensione Gommuniri. Datum > etc.
1 En marge on lit la note suivante, émanée sans doute du conseil privé de François 1er :
«Inquirant oralores cujus importance et qualitatis sit vectigal predictum, et si rex ho n este et rationabililer in damnum alterius id facere possit ; et si re périrent eum esse minimi momenti, valoris aut
prejudicii, id cousen tient et concordabunt. Et nihilominus , si res jam con cordate et tractate ob defectum concessionis istius arliculi irritarentur seu differrentur, non ponant in discrimine casum et negotium régis tanti ponderis, sed omnino concordabunt , quamvis cum magna' difficul* ta te. »
Promesse d'une pension viagère pour F archevêque de Mayence. ( Copie da temps. Bibl.
du Roi, coll. Dupuy, vol. a 6 3.)
(Sans date.)
Francisco*, Dei gracia Francoram rex, profitemur et notum facimus universis quod permoti vite laudabili sanctimonia, virtutis et religionis observantia quibus reverendissimus in Christo pater Albertas, m Jseratione divina sacrosancte Romane ecclesie tituii Sancti Crisogoni presbyteri çardinalis, Magantinensis ac Magdeburgensis ecclesîarum archiepiscopus , per Germaniam primas sacri romani imperii archicancelarius, princeps elector, necnon Brandebourg, consanguineus noster charissimus, nobis commendatur, et pro sui status digniori conservatione, attento quod ecclesie sue in proventibus et fructibus eorum per varios casus in plurimum sunt diminute, sibi ex mera regia liberalitate et munificentia, veluti consanguineo nostro charissimo, promisimus, proutpromittimus et policemur, dé presenti et quolibet annosue vite, in civitate Metensi, ipsa die Nativitatis Marie gloriosissime Virginis , per nos aut nostros officiâtes etcommissarios, incipiendo in die Nativitatis Marie aune currentis anni millesimi quingentesimi decimi noni, et deinceps, eodem die, quolibet anno vite sue, decem miliajlorenorum Renensium, vel saltem in scutis auri solis boni ponderis in tantum quantum decem milia pro hiis cambiri et obtineri poterint, damno et expensis nostris, numerare et persolvere. In casu vero quo nos hujusmodi annuam et ordinariam pensionem decem miliam florenoram Renensium redimere, deliberavimus quod hoc cum centenis milibusjlorenorum Renensium in auro Renensi sea scutorum auri solis, boni etjusti ponderis, ejusdem summe équivalents, quando hoc nobis libuerit, poterimus, ita tamen ut hujus modi relationem et liberationem pensionis prefato nostro consanguineo cardinali per annum in antea faciendam presentibus nostris litteris illi intimabimus et signifîcabimus. Et tune ex
anno effluxo, ipso die nativitatis Marie, absque omni consanguinei nostri jactura etdamno, centena miliaflorenorum, prout premittitur, in summa capitali, et cum hiis centenis milibas restantibus decem milia Jlorenorum pensionis in supranominata civitate Metensi realiter et cum effectu dabimus, numerabimus et persolvemus. Si tamen nos de épiscopatibus aut aliis prelaturis eidem reverendissimo consanguineo nostro providere potuerimus et provideamus que sibi valeant in portatis (sic) usque ad loca predicta, omnibus oneribus deductis, dictam sommant decem milium Jlorenoram Renensium singulis annis hinc et in casu predicto essemus, prout erimus et permanebimus a prefata pensione omnino liberati. Quemquidem consanguineum nostrum etiam omni cura studebimus aliis honoribus, dignitatibus et comoditatibus decorare et adjuvare, ac semper singulari gratia, amîcitia, amore et favore prosequi. Que omnia et singula nos, Francisons, Francoram rex, conjunctim et divisim promittimus sub regia nostra dignitate et verbis nostris bene et inviolabiliter observare et exequi. In quorum evidens robur et testimonium présentes litteras manu nostra subscripsimus et jussimus sigilli nostri apensione communiri1. Datum, etc.
L'archevêque de Mayenne promet de donner sa voix à François I". (Copie du temps. Bibl. du Roi, coll. Dupuy, vol. a63.)
(Sans date.)
NosAlbertns, etc., per présentes profitemur quod, ex singulari conjuncta amicitia et favore quo christianissimum modernum D. Franciscum, Francoram regem, et ex virtuosa sua fama et humanitate, qua per totum imperiam pollet et amplectimur, commoti, pro laude omnipotentisDei atque christianissime fidei necnon catholice ecclesie, ac to-
1 En marge on lit : t Fiat ut jacet »
irieoc. diplomât. — n. 49
tius Romani imperii honore, commodo et restauratione, promisimas et per présentes, sub bona fide, in verbo principis, promittimus ex quo, Deo disponente, Romanorum imperium, per mortem deffuncti bone memorie Maximiliani navissimi imperatoris, nunc vacat, quodprefatam christianissimwn regem in regem Romanorum per vocem nostram eligemus, si et in quantum charissimus D. germanus noster, princeps elector Brandebourg, una cum duobus vel aliis electoribas nostris ante nos vocem habentem, vocem eorum pro dicto christianissimo rege in die electionis ipsum eligendi dederint. IUud etiam apud alios fratres electores nostros fieri diligenter et fideliter procurabimus , remota omni fraude et dolo. In quorum evidens testimonium has nostras litteras sigillo nostro muniri fecîmus l. Datum, etc.
L'archevêque de Mayence déclare que les conventions faites entre le roi de France et lui seront nulles, si ce prince n'est point élu roi des Romains. (Copie da temps. Bibl. du Roi, coll. Dupuy, vol. a63.)
(Sans date.)
Albertas, miseratione divina, etc.; profitemur et notum facimus universis présentes nostras litteras visuris, lecturis seu audituris, quoniam cum serenissimo christianissimo Franscisco Francoram rege, etc. D. consanguineo charissimo et ohservandissimo nostro9 certes contractus et amicabiles conventiones pro fundatione et melioratione collegii in honorem dive Marie Magdalene in oppido nostro Hallensi, nostre Magdeburgensis diocesis inivimus, sueque régie celsitudini inscripsionem et sigiila desuper accepimus nostrasque sue régie dignitati ex adverso dedimus et présentai! fecimus, ea lege et conditione ut si
1 En marge, on lit cette note : «Procu- et ubi ponuntur duo, ponatur unus dun-
rent regii oratores, si possibile sit, quod taxât, quia istud multum faceret in rem
ista securitas detur régi, si et in quantum régis. Si id obtineri non poterint, acci-
unus electorum ante eum vocem b'abens piant prout jacet. ■ dederit vocem suam régi christianissimo
premetnôràtua christianissimUs rex in electione per electores principes proiime futura in Romanoram regem electus fuerit , quod tune omnia ea que inter suam celsitudinem et nos sunt contracta, conclusa et inscripta juxta vim et tenorem iitterarum super hoc confectarum debent macère rata atque firraa. Ubi vero christianissimas dominus rex in Romanoram regem non eligetar, quod ex tune omnes et singuli c&htractns inter nos conclusi, hriti et inscripti nullius debent esse efficatie seu virtutis, sed in toto et omnimode irrita et cassa et pro non factis censeri; debemus et volumus* sepedictus christianissimus rex nobis nostras, et nos, sue régie celsitudini omnes suas hujusmodi inscriptiones et sigilla restituera Et nos Albertus prememoratus volumus teneri ad integram et totalem restitutionem atque régie sue celsitudini resti* tuere, sine o*nni dilatione et exceptione , sexaginta milia jlorenorum Renensium, si nobis ante electionem solata fberint. In quorum robur et evidens testimonium présentes litteras manu nostra subscripsimus et fecimus sigilli nostri appensione cotnmuniri. Datum , etc.
Premières conditions faites par l'électeur de Brandebourg. ( Copie du temps. Bibl. du
Roi, coll. Dupuy, vol. a 63.)
(Sans date.) PRIMI ARTICDLI DE BRANDEBOURG.
Primo consenserunt christianissimi régis oratores quod contractas matrimonii innovetur, intuitu novorum articulorum quod illustrissime principi electori sic placet, sub antiquo tamen dato in priori contracta aposito.
2° Debent sponsalicia cum D. Joachino1 juniori marchioni Brandeburgensi et D. Renata, juxta articulum desuper in priore inscriptione
1 Joachim, fils aîné de rélecteur de là ans. Il épousa, en i5a4. Madeleine, Brandebourg, était alors âgé d'environ flBe de Georges, duc de Saxe.
consignation esse rata, saivo tamen contractu Noviomi celebrato; ita quod dictus contractus in regem Carolum tantum ascribatur atque dirîgatur, ea consideratione quod illustrissimus D. Ferdinandus cum régis nota Ungarie matrimonialiter pùnctus est.
3° Quod contractus ille Noviomi celebratus diucius nec ligare nec subsistere debeat quod usque quoad D. Renata duodecimum sue etatis annum attigerit, quod quidem ad antenmim de anno vicesimo primo proxime futuro fi et.
4° Quod dos ipsa cum centam milibus scatoram auri solis meliorari ac cumulari debeat.
5° Quod de dicta constitute dolis summa centam milia jlofenorum Renensium, ante electionem prima die mensis maii hic in Berlino connumerari ac exolvi debeant necnon statim post factam electionem. Iterum alia centum milia fiorenorum Renensium in ipso electionis loco super prefata dotis summa persolvenda.
6° D. Renata débet, ut supra dictum est, ad festum sancti Bartholomei, in xxi° anno junioris numeri Maguntiis cum omni regali ornât u, prout deceat, traduci ac presentari , istum quoque residuum pecuniarum tam dotis quam renunciationis in una summa secum defferre; et deinceps desponsatio atque nuptie juxta sacrosancte Romane ecclesie ordinem fieri debeant. Ex adverso vult illustrissimus D. elector ej usque filius primogenitus D. Renate providere, inscribere atque facere, prout ipsi matrimonii contra pactaque dotalia disponunt; similiter de renunciatione.
Dotalicium in recompensam allate dotis débet esse in annuis redditibus et proventibus una cum castris in priori contractu expressis, sicut ante conclusum.
Quod etiam attinetad spontaliciam largicionem, servari débet secundum morem et consuetudinem electorum Brandeburgensium.
Quod autem ad restituende dotis (sic) attinet, débet de dote statuta in primo contractu permanere, ut ibi conclusum est; pensio ipsa mânere debeat pro summa duodecim milia fiorenorum Renensium, ea conditione etpacto, sicuti conventum est, ad christianissimi domini
régis et ipsius delphini necnon illustrissimi principis electoris ejusquejilii vitam.
Quam primum ipsa électiofacta est, vult illustrissimus princeps elector ordinem et fraternitatem christianissimi régis acceptare.
Pensio que jam delapso anno solvenda restât, débet dominica Letare proxime Maguntiis, deputatis nuntiis illustrissimi principis electoris quictantiam afferentibus ibidem persolvi in auro Renensi.
Arlîculuui matrimoniij unioris filii acceptât, sicut oratores obtulerunt.
Quod ipsa regia serenitas in omnem eventum, illustrissimi principis electoris Brandeburgensis , ejusque familie, graciosissimus rex ac dominus essevelit, ipsos ceteris Romani imperii electoribus atque principes, honoribus, dignitatibus ac officiis, principatibus preferre , confovere et manutenere, eo quod illustrissimus princeps elector regiam celsitudinem tanta benivolentia afficere et prosequi intendit.
Si illustrissimus princeps elector in electionis negotio, aut alia de causa, a quocumque turbaretur et contra eum bellum institueretur vel quoquomodo gravaretur, quod regia celsitudo suam dominationem omnimode indempnem servare et quoquo omni ope et consilio adesse auxiliumque prestare , eum de m etiam tueri manutenere velit.
Quod dicto illustrissimo electori de gubernacione sacri Romani imperii in Germania caveatur, ita ut statin post/actom electionem, ipsa gubernacio ipsi assignetur de eaque sufficienter provideatur, sicuti sua illustrissima dominatio ea de re asserebat1.
1 Au dos de cette pièce» on lit : a II ne se fault arrester à ces articles-cy, car les second! est le tout. »
Observations des députés de France ou du conseil du roi sur les propositions du marquis de Brandebourg. (Minute ou original non signé. Bibl. du Roi , coll. Dupuy, vol. a 63.)
( Sans date. ) RESPONSIO AD PRIMOS ARTICULOS BBANDEBUBGI1.
Quoad primum articulum , declâraverunt oratores illastrissimo D. marchioni, quandam desideranti matrimonialis reformationem bénigne christianissimum regem annuisse; illud autem contractum sub ejus data nunc renovare est impossibile. Sed reformationes, additiones et detractiones de quibus concordabitur fieri poterunt per novum tractatum, seu contractum, innovando primum et ab eo se desistendo, vel per modum additionis per prefatum primum contractum, eodem, quoad cetera in suis terminis, robore et effectu rémanente et confirmato, prout eidem inclitissimo domino melius videbitur expedire.
Quoad secundum articulum, nichil de prima conditione immutari potest per regem christianissimum , obstante sua fide in hoc prius ceteris data, quibus nec aliis illam frangere vellet nec etiam jure posset. Matrimonium autem quod per D. Ferdinandum cum filia Hungarie dicitur contractum eisdem oratoribus penitus ignotum est. Sed si hoc verum sit, intus habet quod petit idem illustrissimas marchio, cum per hoc idem Ferdinandus D. Renatam habere non potuerit, quia duas uxores simul ducere nequiret.
Quoad tercium articulum, illud verbum atigerit, nec primo contractui, nec etiam juri scripto conVenit, sed loco illius dicendum est adimpleverit, quia aliter matrimonium jure subcitere (sic) non posset, etiam de consensu partium, quin mfemina daodecimas annus completus fuerit. Nec illum sufficit atigisse aut inchoatum fuisse, ut vulgatissimum est , et etiam sic est hujusmodi primo contracta cautum. Digne-
1 Les mots en italique sont en chiffres dans l'original.
tur itaque celsitudo electoria non egre ferre, si in anno xxi° sibi mos geri non valeat, cum etiam per dominum Joachinum eidem régi scribere fecit, ut anno xxn0 domina Renata adducalur, quod sibi bénévole consentiit idem rex. Tam subita igitur mutatio, etiam juribus di$~ sona, non esset rationabilis.
Super iiii° articule , salva pace et cum reverentia loquendo , talis peticio, a ratione et liberalitate videtur esse aliéna, cum ab initio voluntarii sint contractus, ex post facto aut jure necessarii; et inter prefatos chnstianissimum regem et inclitissimum electorem initus fuerit confirmatus contractus matrimonialis hujusmodi ; cui idem rex nusquam contravenit ; sed illum in sua forma adimplere semper fuit et est paratissimus. Quare nullo jure aut colore, nullave ïatione dici posset , quum etiam idem illustrissimus elector ex sua parte teneatur, fidem suam et promissionem eidem régi per hoc prestitam minime adimplere et executioni demandare, cum illius dies et conditio jam advenerit, et ad hoc etiam urgeat chfistianitatis nécessitas ac evidens utilitas, prout dictum extitit. Verum rexipse, more suo, liberalis, qui longe plura prestare et facere quam promittere solet, ejxisdem peticionis inscius , oratoribus commiserat ut ejus nomine eidem domino illustrissimo marchioni liberaliter presentarent dotem hujusmodi quinquaginta milibus scatoram aageri. Quod quidem domini ex proprio motu et mera liberalitate regia procedens, honestissimum et amplissimum videtur. Ukerius autem eumdem regem, tam liberalemetbenevolam, tôt peticiorribus et stipulacionibus afficere, currentique equo ca/car admovere, tanquam aurum a barbaris extorquendo, rationi et honestati dissonum esset , nec tam eminens princeps elector, omnibus consideratis, in hoc incistere credendus est, cum etiam litteris Joachini, per litteras ejusdem domini illustrissimi electoris confirmais, eidem régi iimotuerit eumdem dominum electorem centum mUiafiorenorum duntaxat petere pro aagmenio hujusmodi dotis. Nunc autem etiam fiorenos in scuta convertere esset conversio , mutacio , variatio tanti principis nullo pacto conveniens aut honesta, dictisque oratoribus omnino impossibiUs. Quapropter dignetur idem illastrissimus marckio pro mine prefeta regia et benevola liberalitate
fore amicabiliter contentas, a sua majestate malto majora merito sperans, ut latius sue sublimitati per dictos oratores declaratum fuit. Posset tamen idem iilustrissimus marchio tanta pro eodem rege erga reverendissimos archiepiscopos Magantinensem et Çoloniensem procurare , quod iidem oratores, sue mansuetudini favere merito cupientes, de regia confidentes beninitate, quidpiam adhuc eorum pericalo eidem régie dominationi adjungerent ; quodquidem cum eorumdem prelatoram articulis expedietur. Hortantur tamen et supplicant dicti oratores electoriam celsitudinem régie liberalitati déferre et consultius in hoc se continere, quod etiam longe sibi commodias et honestius tandem inveniet; nec ita fecisse unquam ejus penitebit.
Super v° articulo, idem illastrissimas marchio Joacfiim litteras in mayo dimidiam partem et alteram dimidiam in aagasto sibi solvi desideravit; mirantar itaque dicti oratores quomodo hec tam variari possint Pretérea iste articulus alia de causa ita procedere nonpotest: cum proximo precedenti articulo discorde tf in quantum iste de if ujlorenis, ille autem de c m scatis tantam loquatar, quod nullatenus subcistere posset. Quod autem Berlini solvatur, de hoc dicetur super xi° articulo.
Super vi° articulo, attenta multorum solvendi terminorum per eumdem matrimonialem contractum ordinatione , grave esset illum penitus ex illis eidem régi liberalitates de novo exercenti concedere aut relinquere. Cum eodem itaque velit sublimitas electoria in hoc melias et curatias agere ; cui tamen dicti oratores pro viribus obtemperare volentes, consentiunt ut aliqualis fiât terminorum hujusmodi abreviatio, non tamen tacita, ut petitur, attenta presertim promptitudine prefate nove liberalitatis persolvende. Quoad cetera autem in dicto articulo contenta secundum terminos, predicti contractus remanebunt, salva domine Renate tradictione , de qua jam superius in 3° articulo dietum est, nisi de loco, in quo consentiunt ut petitur.
Septimus articulus transeat ut in primo contractu et etiam sequens.
Super octavo articulo, rationis est evidentissime ut aagmentam dto-
tis eamdem naturam sortiatur, sicut ipsa dos ab inicio constituta, quia
incivile et absurdam esset ut quod in aagmentam hujusmodi concedit
idem rex, minus esset sibi in restitutione affectatum; quod quidem ex necessitate vel causa primo constituit. Verum tamen , ut idem illustrissimus marchio erga eum affectionem regiam magis agnoscat, transeatut somma que de novo liberaliter donatar sit in augmentum illius precii quod pro renunciatione collaterali eodem contracta datar, et ejusdem sortiatur naturam et effectum et cohditionem.
Super nono articulo, confirmetur pensio quatuor milliam scntorum pro eodem illustrissimo marckione et duorum milium scatorum pro ejus illustrissime* Jilio primogenito, ad eorum et régis vitam; eademque regia m aj estas, illis magis favendo, consentiit ut etiam ad vitam domini Delphini hujusmodi pensio perduret. Sua preterea majestas, cordialem erga eos amicitiam et benivolentiam magis demonstrando, in favorem sui ordinis et ineunde confraternitatis, eidem inclitissimo D. marchioni, ad ejus vitam, aliam pensionem daomm milium jlorenorum Renensium liberaliter concedit.
Decimus articulus transeat ut jacet; hoc tamen in contracta deducere non est opus, cum celsitudo electoria de ordine régis satis secura sit.
Super xi° articulo, pensio que de preterito debetur, nedum in do* minica de Letare solvatur, prout excellentia electoria petit, sed quam primum erit in hac materia conclusum, etiam si esset hodie, poterit confestim ad hoc nuncium cum. quictancia Parisius mittere, qui suas pecanias ibidem paratas inveniet; sed quod illas rex Maganciam mittat, nusquam de hoc fuit verbum , necoratoribus aliquid commissum, prout nec est regia consuetudo; nec etiam idem rex aliquam auctoritatem in Germania nunc habet. Quare melius et securkis idem illastrissimas marchio super hoc ordinem dare potuerit. Sciunt tamen dicti oratores quod, si sue excellentie placuerit régi aut D. Francie admituldo in Lotharingia existent! scribere, pecuniam, hujusmodi re conclusa, ad Metensem civitatem aut alio loco possibili appropinquari et afferri facere electorie celsitudini , in hoc et majoribus bene obtemperabitur. Quod autem in auro Renensi solvatur, illud non meruit signari, cum aurum scuti melius sit auro jloreni, nec liberalitas est tam artanda
NÀGOC. DIPLOMAT. — II. 5o
394 NÉGOGIATIO/NS DIPLOMATIQUES
ut ewn rex faeere astringatur in pecahia qoam in suo régna cudere minime fajcit Et, salva reverentia, tara in hoc quam in ceteris tam modiei effectua» longe honesûas et commodias vtderetur non tanta ad punctum ita resecmri.
Super xii° articuio, de filio juniore, ita fiet; sed hoc in contracta non est deducendum, nec est dubitandum qui© rex ipae, propter matrimoniitm hujusmodi, honorent, et augmentant domus Brandeèurgenjis corde omnino habeat, cum honor et exeeiientia illius domus etiam hottorem domus Francie ita de proximo concerne t, prout dietum fuit.
Super xiii° articulo, ita fiet ut continet articulas; nec de hoc dubitandum est, ratione predicta, et etiam per amorîs exhibitionem quam idem iRustrissimus marchio attendit et asserit se vellecum effectu ei~ dem régi faeere et exihere, tam in electione hujusmodi quam etiam postea in operis perfectione. Sed ut super hoc in contractera deduci non posset nec etiam est opus.
Super xun° articulo , est rationabile ut rex eumdem inclitissimom marchionem defendat et tueatur, si pro electione hujusmodi invaderetur. Si autemualia de causa, tune etiam dictis oratoribus, videtur honestmn et ceqxiucibile ut imperator defendat eUctorçs. Insuper, attenta predicta afimitate et amicitia, quod pro tuitione et coaeervaftione et defeoeione ejusdem inclitiôsirae domus m fawàiie BrandebiJ^ewis yj)&sonwum , statuum, principatuum et domiaioram ejusdem» idem rex eam. juwrc teneatur et sibi auxiliari ubicumque opus erit , et idem etiam D. illustrissimas marchio recipere ibidem respective faciat régie majestati , prout intev confederatos fierisolet; nec dubitant dicti ooaiores regia majestas hoc gratissimo animo concédât. Yerum quia nunqnam Mustrissùnas marchio de hoc meqctionem fecerat, mchil fuit propterea oratoribus commission; sed si optet sua prudeatia buoe in conteactum deduci , dicti oratoneq coafestim scribent ut eis hoc faeere a regia pietaie permittatur.
Super ultimo articulo de regimine imperii, predictis rationibus nul» latenus est dubitandum quia idem inclitissùnas marchio hoc pre ce-
teris omnibus precipae a regia majestate obtineat; nec de hoc differre débet sua prudentia, aut sibi perauadere quod tam prudens, honestus et magnanimus rex vellet extraneum suo fratri tam benemerito in hoc preponere. Ea propter illud, ut supra, in contractum honeste deduci non débet nec tantam diffidnciam régi ostendere. Concesso autein regimine, consequentia status intelligatur prout in aliis focamtenenciis regiis fieri solet, et tanto erit major quanto locunatenentia imperialis alias excellit, ut clarum est.
Item, cum idem inclitissimas marchio per Joachim eidem régi scribere fecerit, tam pro se quam pro eisdem reverendissimis arckiepiscopis, quapropter mandatum pro tribus hujusmodi a regia majestate oratoribus datum est. Placeat igitur celsitudini electotie suis articulis etiam eorumdem reverendissimorum prelatorum articulas adjùngere, ut secundum eorûm mandatum trium négociant simul expediatur.
Item , predicta omnia intendunt concedere dicti oraiores et cum eodem illustrissime* electore concluderey dummodo det illis lifteras suas quibus consentiat predicta omnia non procedere nec ullum habere effectum, nisi rex ipse ad imperium hujusmodi pervenerit; insuper jarabit sua sublimitas electoria et suis litteris promittet pure , simpliciter et absolate eumdem tegem eUgere.
Et ut ab aliis eligatur totis fideliter /wcurare viribus, tanquam ad hoc propter cristianitatis occurrentem necessitatem et evidentem utifitatem indubitanter magis idoneus, sufficiens et preeKgendus, prout semper fuit et est mente utriusque principis, quum nichil hinc itide claudicare débet.
So.
PHILIBERT NÀTURELLI k MARGUERITE D'AUTRICHE.
Entretien avec le grand-maître de France. Affaires de Gueldre. Proposition de trêve. Mauvaises dispositions du duc de Gueldre, et lenteurs de M. de la Guiche dans les négociations dont il est charge. Bonnes dispositions du grand-maître. Naissance d'un fils de François I". (Original)
31 mars, à Ne vers, et 2 avril, à Varennes.
Madame, aujourd'hui pénultième de ce mois, par la poste passant en Espaigne, j'ay receu deux voz lettres escriptes à Liere le xxiiii" et xxve de cedit mois, et, avec iceiles, la copie de deux lettres escriptes à Rotiendorff par son lieutenant en Frise, touchant les entreprises desjà commencées par les gens de messire Charles de Gheldre. J'ay aussi receu la copie des lettres que les députés estant à Utrecht vous ont escriptes; par lesquelles j'ay veu tout au long leur hesoigné, dont la resolution est que le lendemain de la date de leursdites lettres, que sont du XXVe, les députés dudit de Gheldre dévoient avoir et rendre responce de leur maistre, tant sur la prorogation de la trêve pour six mois que pour dix jours. Et pour ce, madame , que, à l'arrivée de la poste , le grand-maistre de France estoit prest à monter à cheval et partir de la ville de la C hérité \ où nous avions couché , pour aller disner à deux lieues de là, je laissay à luy parler de ceste matière jusques à la disnée : et là, après son disner, et que j'eus considéré que la plus grand partie de vosdites lettres et de celles desdits députés estoient bonnes à monstrer, et principalement en ung passage là où lesdits députés ont offert à ceux de Gheldre de croyre le roy très-chrestien, comme conservateur de ladite trêve, des choses prétendues d'un costé et d'aultre, et aussi en ung autre passage où ils dient que le sieur de la Guiche, après plusieurs remonstrances, leur a faict froide responce et retiré ses espaules. À ceste cause, madame, j ay bien volleu lire la plus grand partie de vosdites lettres audit sei-
1 Charité-sur-Loire, en Nivernais.
gneur grand-maistre, en me eslargissant en parolles convenables à ce propos au mieulx que m'a esté possible; et à la conclusion luy ay dit qu'il pouvoit bien cognoistre comme en toutes choses, sans aucun regard, le roy mon maistre avoit tousjours volleu et voulloit complaire et foire toutes choses selon l'advis et opinion du roy son maistre; et quant n eust esté que sondit maistre avoit premiers ouvert et volleu que ceste trêve se feit, pour, à la journée de Montpellier, veoir si l'on y pourroit trouver quelque chose de mieulx, et que luy-mesmes m'en avoit parlé le premier, dont certes je ne pouvois que très-grandement louer, et le roy ne luy feut la confidence que mon maistre et vous, madame, aviez tout entière que ledit de Gheldre ne contreviendrait en riens du monde au voulloir dudit seigneur roy ny à ce qu'il luy avoit promis, comme il m'avoit dit, vous eussiez bien autrement pourveu aux affaires, et de sorte que ledit de Gheldre eut par aventure désiré et requis sondit maistre et lui de venir à ladite trêve. Ledit seigneur grant- maistre m'a respondu beaucoup de bonnes choses, dont la conclusion est qu'il cognoit et entend très-bien que ledit de Gheldre ne fait onques riens que par force, et que jà, à l'autre trêve que feut faite il y a ùng an passé , le roy son maistre feut contraint de luy mander que, si ne la faisoit, que il le abandonnerait du tout; et que à cest heure, vous, madame, luy faisiez faire offre si raisonnable qu'il ne la debvroit refuser, fors que à son grand tort; et en ce cas, il estoit tout asseuré que son maistre ne le soustien droit pas, ne donneroit ayde, mais plustot l'abandonnerait; touteffois qu'il avoit espoir que ledit de la Guiche , pour son debvoir, auroit escript toutes choses au roy son maistre, et qu'il avoit encores espoir que, dois que ledit de la Guiche auroit receu les lettres du roy sondit maistre, et parlé audit de Gheldres suyvant la teneur d'icelles, qu'il ne fauldra k proroguer ladite trêve, et qu'il fauldroit attendre. ce qu'il s'en ensuyvroit, que ne pourroit tarder que deux ou trois jours que n'en escripvissiez , ou ledit de la Guiche, ce que fait en seroit, et alors il s'emploieroit de tout son pouvoir à en escripre au roy son maistre ce que nous aviserions luy et moy.
Madame , sa résolution me sambloit assez raisonnable ; aussi je le veois à ce délibéré. A ceste cause, je ne Tay pourmiy d'en •escripre autrement jusques il vienne de par vous antre nouvelle; et cependant pourra estre que ledit seigneur grand-maistae aura aussi nouvelles de son maistre , et que Ton luy escripra ce qu'aura fait ledit de la Guiche.
Madame , je considère que je suis desjà assee loitig de la cour du* dit seigneur roy pour, en cas de chose hasrtive, pouvoir faire diligence que feut seure et prouffitabie; et pour plus grande seurté en chose d'importance, semblerait le meilleur, soubz vostre correction, d'envoyer quelque gentilhomme ou secrétaire en diligence, et le dresser à M. le trésorier Robertet, qui est tout informé de ces affaires, et aussi comme, au lieu de mondit seigneur le grand-maistre, H est là pour faire toutes les despesches. Et de ce oosté je feray que ledit seigneur grand-maistre lui escripra bien acertes pour y faire bonne et brève expédition. Aussi aura Ton plus tost resolution en ce que sera nécessaire ; car s'il n'y a tousjours quelc'ung sollicitant ce que l'on demande et poursuyvant l'expédition, les choses se oublient entre leurs mains et demeurent en confusion.
Madame, depuis mes dernières lettres n'est rien survenu de nonveau digne d'escripre; nous tirons tousjours bellement avant, attendant quelques nouvelles d'Espaigne, pour sur icelles prendre meilleure resolution et affaires, comme j'ay escript à M. le conte de Hochstrate. De ce que surviendra vous advertrray. De Nevers, ce dernier jour de mars.
Madame , le dernier du mois passé , environ huit heures du soir et après cestes escriptes, receus par la poste allant en Espaigne vos lettres escriptes à Malines le xxvm° dudrt mois , ensemble les copies des lettres de vos députés k l'assemblée cTUtrecht et du lieutenant de Rotiendorff au cartier de Frize, questoit ce que j'attendois et que m'avoit gardé vous despescher ceste poste, pour, après avoir entendu la resolution piïnse à ladite assemblée dTJtrecht touchant la prorogation de la trêve , vous respondre et satisfaire à mon pouvoir tout à une fois à vos commandements et bons plaisirs.
Madame, après avoir le tout bien veut le lendemain matin, Ier joiar de ce mois, faisant le chemin d'entre Saint -Pierre le Moustier et Mottas, dk et declaray le tout audi et seigneur grand-maiafcre, qui feut bien eshahi et très-marii d'entendre l'obstination dudit de Gheldre , la froideur du sieur de la Gniehe leur ambassadeur, et Le parteawait dudit lieu d'Ufeecht sans besoingnerà la porogatka de ladite trêve pour six mois. Et ne povoit digérer ce que les député» dudit de Ghetdres par la bouche du chaaneelliec, en respondani à ce' que vm députés leur aveient tousjours objicé et offert de croyrele roy de France comme, conservateur de ladite trêve , de toutes les difficultés mises en avant des deux cosftés, que leur maistre ne s'en subinettroit ne vouloit submetre à l'arbitrage dudit seigneur roy. Et me dit ledit seigneur grand-maistre que desjà ledit de Gheldre, au premier traicté de eeste trêve, ne se* vouloift joindre; en façon que ce feut, n eoat esté que* à l'extrémité le roy son maistre lui feit déclarer* ouvertement que, s>'il n y enflendoitet pramptement, qu'il l'abandonnerait du tout, avec ce: donnerait ayde au roy catholique contre Lui, comme il y estoit tenu. Et feit lors semblant de despescher le- mareschal de Chastitton pour aller au secours du roy catholique à tout deux cents lances, et qu'ils avoieat ph» de ru»s l à entretenir ledit de Gheldre que le demeurant de leurs confédérés et alliez , et n'en poudroient venir à bout sinon à grand mistere et difficulté. Et ne feut pour aucun regard que pouflToit cesser quelquefois, ilale laisseraient bien conve*» nir de ses affaires et lui donneraient bien à cognoastre qu'il entend très-mal dont le bien lui vient. Touieffoisi qu'il espère* et croit fermement que» après que ledit de la Guicbe aura parlé à lui, il n!osera refuser ladite trêve. Je lui dis» que, comment} qu'il en feut, attendu que ledit de- Gheldre est créature des vois de France, leur pensionnaire, et ne règne que* soube. leur ombre et protections attendu] aussi* la* froideur dudit sien? de. lia Guicbe , que nous estions contraint), k très-grande et véhémente occasion, présumer et avoir
1 Ruse t peine , embarras. Ce mot est sens par les habitants de nos campagnes encore aujourd'hui employé dans le même du Nord.
suspition que le delay et difficultés que met nouvellement eu avant ledit de Gheldre, et le reflus qu'il faict si indiscrètement de non se vouloir submettre à l'arbitrage du roy son maistre, procèdent aucunement du sceu, adveu et tollerance dudit seigneur roy, soubz quelque dissimulation, et que autrement il ne oseroit penser ne présumer telle haulteur, lui disant que, s'il estoit en nostre lieu, il n auroit ne sauroit avoir aultre imaginacion que nous. A quoy il me respondit qu'il estoit bien vray. Finablement, madame , après longues remonstrances et discussions des affaires, vint ledit seigneur grandmaistre à conclusion qu'il despescheroit la poste au roy son maistre expressément pour ceste affaire , lui envoieroit la copie des lettres de vosdits députés pour mieulx lui faire apparoir de nostre debvoir, et au contraire de l'obstination et retineté dudit de Gheldre , et lui escriproit que ce seroit chose estrange, mal à propoz et très-dangereuse qu'il allast faire le voiage de Montpellier, et que cependant, par derrière et à l'occasion dudit de Gheldre , les choses se desrivassent de ce costé, et qu'en ce cas il vauldroit trop mieulx que Ton ne se mist en payne de faire ladite assemblée, qui seroit sans fruict et bonne conclusion , au grand scandale et confusion de ceulx qui l'auroient conceue, et par conséquent de toute la monarchie, le suppliant y voulloir donner ordre comme il lui plairait et semblerait estre pour le mieulx et promptement, et qu'il en escriproit au trésorier Robertet conformément, affin qu'il eust la despesche de cest aflfere à cueur et pour recommandée.
Madame , pour ce qu'il m'a samblé que ledit seigneur grand-maistre y alloit rondement et de bonne sorte et affection, ne lui sceuz demander autre despesche que celle que dessus, et baillay à M. de Villeroy, qui faict la despesche, la copie des lettres desdits députés pour la doubler et anvoier audit seigneur roy
Madame, quant aux entrefaictes par les gens dudit de Gheldre au cartier de Frise, nonobstant la trêve prinse pour dix jours, ledit seigneur grand-maistre m'a dit qu'il seroit impossible d'y remédier et donner ordre ; car ledit de Gheldre est mal accoustumé d'entretenir
ENTRE LA FRANCE ET L'AUTRICHE, -t- 1518. 401
les traictés, et que , nonobstant ladicte trêve*, ne peut estre que bon de soy tenir sur sa garde : à quoy il ne fait doubte qu'aurez donné et donnerez bon ordre.
Madame, nouvelles sont venues audit seigneur grand-maistre que la royne de France est accouchée d'un filz \ et que le roy d'Angleterre estre compère. Ledit seigneur roy très-chrestien en escript au roy ; pourquoy lui despeche la poste en Espaigne. J'attends en brief nouvelles du roy et de M. le marquis d'Arschot2, touchant rassemblée de Montpellier, dont vous advertiray.
De Varennes 5, ce second jour d'avril xvc xvm.
Vostre, etc. Philibert, prevost de Utrecht.