‹ Notices et extraits des manuscrits concernant l'histoire ou la littérature de la France [microform]Chapitre 83 sur 134 · DU MÊME AU MÊME · texte numérisé non relu

DU MÊME AU MÊME

Toulouse, .3 Kvrier .568. - Signd : Clmrles. Conlre-9ign.i : de Laubespine.

Xyil* SlkcLE. LETTRES DE HDGO OROTIUS.

Les archives de Suède ' possèdent un grand nombre de lettres originales et avec signature ou entièrement autographes du célèbre ambassadeur Hugo Grotius. J'ai comparé ces manuscrits avec le-; éditions suivantes de Grotius :

liiK'onis Grotii epistol.ne, Amst., 1687, in-folio.

Hugonis Grotii epistola; ineditœ ad Oxcnstiernas patrem et filinm aliosque Sueciœ consiliarios e Gallia missaî. ... ex aulhcntico exemplari quod in bibliotheca Lincôpiensi sorvatur...- Harlemi, 1806.

• Ainsi que la bibliolhique du comte d'Engeslrôm , celle dUpsal , etc. ( Voye. notre Table des matières.)

Hugonis Grotii ad Joh. Oxenstiernam et Joh. AdI. Salvium et Johanms Oxenst.erna. ad Cerisantem epistoK-e ineditœ Ex colce manuscnpto bibliotheca. Hannoveran. régi, nunc primu „ ed das curavit Institut, regii Belgici classis tertia. Harlemi, 18.0-

Î: le lÏLTa'^"* 'rr"^, '' '' ---P-dance de Groiius qu s étend du 28 ma, (6 jmn) i643 au 6 février i646

I resuite de cet examen q„c beaucoup de ces lettres de Grotius sont encore médites, ou bien que les originaux conservés Tn Suéde portent des apostilles inédites, ou enfin que les Sl2 transmis par chiOres, et non interprétés dans ces édLns sont presque toujours dans les originaux. Si l'on pense à k re nommée méritée de Grotius et à la grandeur du t'en "s et de k cour ou 11 a vécu, on ne sera pas étonné que j'aie recueilli avTd ment ces précieuses indications.

Il est probable que la-réunion et le déchiffrement des lettres de Grotius conserv es aux archives de Stockholm sont dus aux s in ta la science de Gustave Benzelstierna et d'Éric Benzelius son frère, qu. s'e.aient occupés de préparer une nouvelle édi.io de G otms. On lit, en effet, dans la Correspondance de ces doux éru! das, publiée par Lidén (Linkoping, 1791, i,,8o). u„e sorte de prospectas préparé dans cette vue par Benzelstierna >

Bien que l'éditeur de 1806 se soit évidemment ser^i de ces do-

g^o,ro .«.mortelle. Feu Mons' le grand chancelier O.enstiern' qui aTa^ X ment rendre justice aux gens de lettres et aux Ministres d'État en es un tS rrepar.jble Après la fnort du grand Gustave, il le choisit pour être IbassX^ Jc&uMeà la cour de France; il y fut envoyé l'an .633 et Mons' Prit

ce ier '""".''".'' « ^'"l"^-' Pendant dix ans à la reine Christine, audit chLceher e aux pnncpaux ministres de Suède, dont uue grande par lie se trouve dans le l.vre .mprimé en Hollande, in-folio, sous le ti.'re de EpZlllZi,

»ussi bien que celles du chancelier m'ont fourni un irès-bean snnnl^m. , J souante leures; .- de toutes celles que Mons' Crot a éc 'tt à Mes3 ^ piÏ cTnd' '" -P""' '" Pf""'0-'''''ySg. i' n'y «n a pas une seule d'impriméeft ond^ •' r " "•'" ''\"."'"--'- "- vingtaine de'ses autographes; 3^^^ c"

mpr me , 4 ce qu d y a de plus , c'est que, dans les lettres imprimées aussi bie^ ...e dans les anecdotes, les a.faire. dÉtat les plus secrHes slt ra^po^lÎ!

cnments. déposés a la bibliothèque du Gymnase de Linkoping. il faut croire quil na pas eu tout le dossier à sa disposition, on bien que ce dossier s'est accru depuis cette épuque, puisque son travail fuuvl plusieurs lettres, fragments ou interprétations do chifTres qui se Irouvent aujourd'hui dans les Archives.

— Lulire 359, page 129 de l'édition de 1687, sans date do mois et commençant par :« îtinere quanquam non intermisso.... . Le manuscrit autographe présente des variantes, particulièrement dans ce passage, qu'il donne ainsi : « Kt Ilagenoviae quidem cuinis reperimus, duos milliones, ut aiebant, nummi Francici ferentes ad exercitus : alius millio eis paucos dies expeclari dicebatur. » Le texte de la fm est déchiffré ici comme il suit :

« Asdrubal ardentem amorem ostendebat philosophia^. Credi La Grange Benfeldij

volebat jam rem venisse ad Abrahamum usque. At 101.. •• ("ï^^-

rupturam cum Cœsare. Prœfecti illi ligne de chiffres). 68. 69. 76. non ita censebant, sed expectari

eventum 22. ^2. Ai de Simonide ad (et non

conventus Wormatiensis ; fabula pecunia in

pas in comme dans l'édition de 1687) Caium transmissa etiam

Sueciam

hic 22 29. /i5., etc.

cale t.

«Meti, 10 (28) i635. »>

Le manuscrit donne de plus ce nouveau post-scriptum : « Ah Hnnoviœ comité aiunt ei nondum visum regem; magnam ab eo spem ifi T) Feuquerio coUocari qui comum (?) 23, 32, 77, 19,

Genevam Meti

sequantur, aiunt quotidie se haberi durius. De Aristotele rumo

Philipsbargo

res nos sollicitos habent. »

— Lettre 362 de l'édition de 1687, in-folio, page i3i. Les chiffres en sont ici expliqués : « Venit modo ad me Hebbius : dixit nvore scire 56 ^9 37 4 85 8i...an Justinus venissetThucydidem Patrem Josephuni Grotius Alsatiam

chiffres ou sous des noms supposés ; le bonheur, après une pénible recherche, m'en a fait trouver la clef. — Stockholm, ce 1" de Novembre, fan lyiS.

Signé «Olave Benzeli.»

Terenlio traditurus. Ex Cunione idem 23 55... scribilur. . Et

Gallo ^ Belgio mihi

deuxlignesplusbas: « Ait Eusebium ejus esse ingeniiut35 52 56...

Cardinaleni Richeliuni negotia

malit tractari 70 29 43 videbimus brevi...« —Deux lignes plus

apud se bas : « ... Fuisse calumniam de Simonide ad fraga misso, fabro

pecuniâ in Sueciam missd ut ipse arbitrabatur Asdrubale. Addebat Hannonem ad Tiiucydidem

La Grange Feuquieriam Vesiram Ex-

missum.

cellentiam.

Lettre 371 de l'édition de 1687, in-folio, page i55. Voici le texte rétabli après le déchiffrement : . ... Venit postea ad me Venetus, m Sueciam, quantum sermone conjici poterat, bene affectas. Inter alia dicebat credere se Galles in hoc nunc Sueciœ subblandiri ut Oxenstiernii ope relineant Gernianos ne Pragam miiiant pacis causa. Geterum id ipsos optare ut Cancellarius Oxenstierna ad mare Balticum ejusque vicinos abeat quo facilius Moguntiam sibi adjungant. Spargere Gallos rumorem de Bernhardo Duce Finariensi, quasi qui ab ipsis pecuniam sunieret, se non credente. Optabat idem aut Grotiuni aut alium a Sueciâ pridem heic fuisse * potuîsse multum praecaveri. Heufdius vero non duhital quin et meœ tamdiù morae ad Dionysiuni et eorum quœ Calcli acta sint faber fuerit La Grange incitantibus ex fœderatis Evangelicis aliquibus. Ego La Grangio heic adjutorem ad talia fuisse Charnacœum certo odoratus mihi videor. »

— Lettre du 22 janvier (i- février) i635, commençant par : «Mei ne cura. ...»

Il faut y ajouter ce post-scriptum :

« Mercatores per quos lilerœ Lutetiœ ad me recte perveniant nos delegimus :

« Monsieur Oliuier : rue de Quincampois, marchand flamen. «Monsieur Francquen, maistre tailleur, a la croix de fer, rue Samt-Martin.

« Wormatiae uen (?) Petrum bccx (?) mercatorem belgam. » i635, 7 mai. Lettre commençant par : « Lutetiam bac. . * Il faut y ajouter un post-scriptum qui a été imprimé, du reste, dans la correspondance d'Éric Benzelius, p. 81 : « Postridie quam

ïiacc scrîpseram iiiisi ad ButtîlleriinH î'iÎHifn Dictus est abiisse in Biîfanniani Armoricam, ubi est Irater Regiiis et forte non redituru5 iiiiia lut'iises aliquot. Restât igilm ui conveniam Bulioniuni et ex ipso sciam qnid manflntî acceperit. Scrihit iiuiu ex Cassellis HerinaimsWoliius très cohortes hostiuni causas p\ Guilielmo Duce ad Ui i)em Neustadium et ad lacus magnum parvumque. Eunidem Uuc(jiii3 (i^) Apiilis ivisse Ilildesheininim nt cuni Bannerio agat de exercîîn xx ndllînni roniponendo, cj nn i atnr in Thuringiam et lit ! /fVUlinm contra copias Picolominiiii Isoiani et Carpi, et porro si ista bene succédant, Mansfefdius cogatur in pra}lium. Paceiii l'iiiicniLiii \uiL evanuisse castello Coburgo contra induciarum fidem capto a Ca^sareanis, de que ultum se Electoren cœsis tribus Cœsareanorum in Bohemia cohortibus addit Neustadium et Nooburgum de deditione agere, sed puto et ipsum Wolfium tuœ Sujjliiiiitati scripsisse. 8 May novi calendarii, hora nona matutina. •

— On ne trouve pas les lettres suivantes dans les éditions citées plus haut :

— iC)3i, 3 (i3) octobre : «< Vix abierat Caletensi via.. . »

— ] G35, 12 mai. « Nox ha^c multo. . . »

— A la suite de cette lettre est annexée la pièce suivante : « Extrait des registres du conseil privé du Boy, 1 5 juin i635. Sur la requête présentée au roy en son conseil par les reb'gieux Carmes et confrères de la Confrairie du Saint-Scapulaire duMont-Carmel, contenant que depuis /loo et tant d'années ladite confrairie a esté intitulée.. . » C'est une sommation à la Sorbonne de renvoyer au Pape la censure du livre Y Alliance spirituelle avec la Vierge mère de

Dieu.

— i635, juin ou juillet. « Omnes experior scribendi » Le

posts-criptum manque dans l'édition de 1G87 : « Jam nunc mihi dicitur. . . »

— i635. La lettre commençant par : « Multos sa^pe viris »

marquée 1 (11) août i635 dans le manuscrit de Stockholm, est datée du 1 (11) août i63/i dans l'édition de 1806.

— i635, 17 (27) août. « Quanquam scripsi. ..» Les chiffres sont expliqués dans le manuscrit.

— iG35, 7 scptembre> « Ex partibus ad Rhenum.. . »

— i635, 9 (19) octobre. « Quid lumc potissimum.. . » avec un pGst-scriptum : « Franquendaliam. . . »

— 1 635, 2(12) octobre. « Literas quas scribere. . . » L'édition de

1 687 place à la fin de cette lettre le post-scriptum qui, dans le manuscrit, fait suite à la précédente: * Franquendaliam. . . »

-- i635, 6 (16) novembre. « Postquam cum lileris. . . « déchiffrée dans le manuscrit.

— 1 635, 7 décembre. « Jactatum diu. . . » Le manuscrit donne un second post-scriptum.

— i635, 10 (20) décembre. «Sextus jam dies.. . . » Un postscriptum à ajouter.

— i635. Plaintes des archevêques, évêques et autres ecclésiastiques représentant le clergé de France, contre ceux de la religion réformée : « Puisque Dieu , par la -valeur de V. M. . . «

— i635. Lettre commençant par: « Quanto cum irrisu. . . » H faut ajouter ce post-scriptum : « Hebbius rem pecuniariam suam quotidiemihi commendat: eamque dicitmoram essesuo discessui. »

— i635. Lettre commençant par: « Nudius tertius «Corrections à faire :

Videntur Pra^coquis locisque de peritos rerum Cimonis. . .

Coloniœ ■ - Belgicœ

non diu se in Callimacho cum Annibale. . .

bello imperatore

— i635, 8 juin. « Biduunï est » 11 faut ajouter un postscriptum imprimé dans la Correspondance de Benzelius, p. 80 : « Jau) nunc intelligo classem JNeapolitanam fuisse xxxv galearum, XII galearum earum navium partem plane periisse impactam Corsicis rupibus : alias ita exarmatas ut intra mensem usui esse ne- «luean t. Vallis Felina3 statuni ni mature succurratur, esse in periculo. VI millia ab Helvetiis Ponlificiis in agrum Mediolanensem pervenisse; in Carinthia vicinisque partibus maximos delectus agi, intraque duos menses Hispanicum ibi exercitum ad xx millia fore. Crequiacum ipsum esse Pignerolae, ejus copias nonduin Alpes transisse, ideo quod exhaustœ essent missis Lafortio periclitanti et in Picardiam auxiliis ; cui damno supplementa quaeri sed tempore opus. Ab Imperatore postulatum transitum suo mihti per agrum Venetum. »

— i635, 19 juin. « Advenisse pridem in Saxonicas. . . » Le manuscrit donne les interprétations suivantes: «Addit 48,

Venetus

^ ^"» ^l^ non facile a Clodio quod

nobdatitatem Belaicœ Hispaniensis Hisvano

— 2/iO —

meluat îh Terentius. . . . Pindarum. . . . » Gallia hélium

Ji lui! Av plus ajouter ce post-scriptum « Secretarius legati IhV pania < um ultra prœfinilum m uibe niansisset custoditus et nunc diinissus est. Ego pecuniam niilu qnnndam débit nii oblatamque iteram, iterum coniiter recusavi. intalus an, si a 5uecia deselueni, operam meam vellem régi al res belgicas germanicasque addicere, dîxi non impedire Jegatioiiciii mihi creditaiii quomiiius utililates communes persequerer, cœterum Mvm me Sublimilati tuae babituriim servaturumque. »

— i636, k janvier. « Gmn nuper in Parlamentum » Un

past-scriptum à ajouter.

— i656, Ix février. « Immensas gratias. . . » DéchilTrée dans k-

manuscrit.

— iC36, 8 (18) avril. « Sollicitum me.. . » Une ligne de plus à la fin; finit par : « eam paliuntur. »

^^ iG36, 8 mai. «Ex quo poslreamm.. . >» Déchiffrée dans le manuscrit.

— i636, 20 (3o) mai. « iEgre tandem.... » Déchiffrée. Un post-scriptum à ajouter.

— iG56, 21 mai. «De negotio. . . «Déchiffrée. Une apostille: « Postquam literas obligaveram. . . »

^ 1637, 21 (3i) juin. «Pro binis literis debitor tibi sum.. . »

Le r. b. est ici déchiffré. « Cujusquam 33, 38, 79

eliam Arnhemii

Ad Minmermum posterum minus a Virginio . . . arcana

Pacem Hispano

et Potamonis et Galbae sunt cognita, rectum judico. De Fabio.. . Saxonis Brandenhurgici Davausio

curant ut in Mimnermo. . . ausi non sunt D 21 70. . . ipsa potius

pace Salvias

patrimonia Annibalis, quandoquidem cum rota lUud de

Imperatoris Germania

œqualitate super Tullo et Vespasiano.. . diligenter sequi^

Lotharingia Pomerania

Simonides ille quo Fabius. . . > Bummy Davausius

^ Il y a ici en marge ce renvoi : « Accetlil quod illorum posses&io vi sola, dob paclis nititur. »

— 1643, 20 (3o) mai (reçue le i3juin) : . Illustrissime Domine, in prœlio ad Rocroium periisse dicuntur Gallorum 111 millia, hoslium supra quatuor, signa capta sunt ferme ducenfn. quae primum ostentata in domo principis Condaei nunc in œde cathedrali suspenduntur. Mitto historiam ejus prœlii curante principe editam. Nunc dicitur is qui sub duce Anguîano est exercitus ire m iiannoniam, Burgundicus vero in comitatum Burgundiœ; Guebrianus contra Bavaricas et Lotharingicas copias quai se jungere dicuntur. Princeps Thomas arcem praecipuam Astœ nondum cepit neque spes videtur liberandœ arcisDerlonae. Rex Hispaniae ad Cœsaraugustam est; Silva inter Tortosam et Fragas. Motta Odincurtius Almtrasiam in Catalonia récépissé (licitur. Vanasunt qu.T de Siciliœ urbibus jactabantur. Buquoium accepimus ab Hispanis obtruncatum quod Albuquorcio, ita ut Mélo yolueral, de imperio equestri cedere noluerat, ejusqueexemplo irritati équités maie se ad Rocroium gesserint. Dux Garolus Wormatiae est; Mileraius ad Aquas; Marchio Bressœus Brovagii; Esquillonia in urbe cui regina promisit tutelam suam cont'i'a'vim omnem. Dux Aurelianensis uxorem Medoni recepit ubi archiepiscopus Parisiensis nuptiis eorum benedixit, ad majorem caulionem hac forma : « si conjuncti non estis, ego vos conjungo. » Dux Guisius qui nunc iterum archiepiscopus Remensis dicitur, intra Galham est Marchia3. Redeunt et Espernonius , Elbœvius et Sancto- Germanus. Episcopus Bellovacensis additus est ministris regendi status, ut et praeses Belleurius reginae cancellarius. Proplereà regina Romam misit ut eidem Bellovacensi dignitatem cardinalitiam obtineat. Gerberius hic est missus ab Angliœ rege ad luctûs mdicia peragenda et res alias. Gantatus est hymnus Te Deum laudamus ob victoriam ad Rocroium. Burgundicus exercitus dicitur futurus ad xviii millia. PecunioB aegre hic expediuntur. Videtur res eo ire ut exprimantur ab iis qui plusculum sibi sumpsere. Vicecomiti Turenae et Gassioni spes fit de dignitate marescalli Frannœ. Ranzovius a captivitate rediit. Qui ituri sint ad colloquia de pace nondum constat. Ante régis mortem dilecti ad id fuerant ^iux Longovillanus, Davausius, Emeriacus. Davausius quin iturus sit non dubitat, sed multi putant De Chavigniacum, ut se exi- 'nat impendentibus procellis, legationem quam nuper excusaverat nunc libenter accepturum. Dandelotus filius Marescalli Gastilio- "^^'1 ad Romanam ecclesiam se contulit, delicitus amoribus vir-

giiiis non Lonae lamae. Bekius cum lo linHIbus dicitur augere Meionis exercitum. Quod inulll < .n manorum princiiHun volueranf qnndq^ip mardis a re ProtesLaiiUuni luisset ut per circulos deligerentiH qui pacis colloquia dirigèrent dîscussuni est ab aliis, quietPalatiniHii iicgotiinn Vienniu seorsim tractari volunt, Bavaro inaviiiie actore qui et impedivit ne Hamburgensiuni conquerentinm de regeDaniœ, et civitatum AiiMaliuaiuai pro Hamburgensibus laborantium ratio habcretur, ita ut faciendum censuerant le- <rati Elecloris Mogontiacensis. Proponitur Francofurti ut lotus is qui ibi est conventus transferatur ad loca colloquii de pace. Guebrianus et naves et machinas secum habet multas. Regina episco patus et alia quai vocant bénéficia dat ex consilio Mazarini , Bellovacensis, Lexoviensis Episcopi et Vincentis qui est ex ordine missionis. Maxinia est Condaii auctoritas ideo quod assiduus sil ubi res aul slatûs aut pecuniariai Iractantur. Dat causas referendas quibus vult, prinius sententiam dicit, signât acta. Die dominica venit ad me Girautius jussu De Ghavigniaci, quem dicebal jussu reginai venlurum ad me sed morbo impediri. Venit autem ad me Chavigniacus ipse die Jovis sub vesperam et de iuctu solatiisque qua^dam praifatus, dixit reginam constantem fore in proposito régis defuncli ad conlinuandum J)ellum aut pacem faciendam cuni regina Suediai ceterisque fœderalis. De fœdcribus ipsis, quanquam ego bis eorum mentionem injeci, nihil dixit. Videnlur aliquid mutare velle, ut et nupcr scripsi. Vespere diei ^ Veneris vidi et salutavi et regeni et reginam regentem. Dixi ea qu;e ad minuenduni magis quam augendum iuctum pertinebanl. Inter laudes defuncti régis non tacui curam ejus pro sociis. Dixi pra)lerea ea quai tempori congruebant. Respondit regina bénigne admodum de suo in reginam dominam nostram afTectu, pneterea constantissimam se fore in persequendis vestigiis régis mariti sui, idque me significare jussit. Deus res et regni hujus et Suedici iu concordia ad felicitatem servet, idemque,

« 111'"^ domine, Excellentiam tuam in prosperis rébus diu servet.

«Lutetiœ, xx (xxx) maii cidiocxliii.

* Exceiientiœ tuœ addictissimus devotissimusque cultor. «

« H. Grotil'S (signature seule autographe). »

F. S. «Hassici qui hic sunt ix Francicorum millia supra pron)issum accepere. >»

— i643, 17 (27) juin. « Dominica die quae prœteriit

P. S. : « Intellexi eum qui cursori Viennensi. . . «

— 1643 , i5 (25) juillet. « Accepi litteras reginœ dominœ, datas X jumi. . . » P. S. : « Accessi comitem Briennium. »

— i<>^3, 29 juillet (8 août). « Theodonis vilL-e deditio.. . . Premier P. S. : « Ad Theodonis villam .... Second P. 5., ici autographe : « Legati Gallici praeter xii pueros nobiles alios assument sed Germanos.Nonvidenturprofecturi antemensis hujus fi nem. «

— Sans date. « Theodonis villa duci Anguiano dedila est

XV augusti » P. S. : « Sunt qui putant in arcano conve-

iiisse. . . »

— 1643, lo (20) juin. « Aula haec mutationes r> P, S. :

« Castilionanum audimus fore inspectorem. . . »

— iG43 , ] 2 (22 ) août. « Apud reginam regentem » P. S. :

« Bavaricae copiai apud. . . »

— 1643, 19 août. «Venit ad me nunquamvisus » P, S. :

« Galli alias etiam. . . »

—Sans date. Reçue le 10 septembre. « Novis imperiis abesse. . . » P. S. : « Dux Bellifortius. . . »

•— Sans date. « Ad regem Angliai. Serenissime rex. Retuleril absque dubio redux. . . »

— i643, à septembre. Au quartier dThrstein. « Monsieur. La nécessité que Ion dit n'avoir point de loy. . . «

^ ^ — 1643, 9 septembre. «Dux Vindocincnsis et uxor ejus.. . « P. S. : « Chavigniacus erit in consilio. . . »

--- 1643, 9 septembre. « Video plerosque rerum prudentes. . . . P- S. : « Venit ad me Tracyus. . . u

— 1043, 16 septembre. « Adhuc difiertur meus ad reginam aditus.. . » P. 5. : «Dux Engolismensis credilur. . . ..

— 1643, 3o septembre. «Regina adhuc icterica est, ex œgriludine quadam, ut creditur, animi.. . .. Premier P. S. : « Apparet ex mandatis. . . « Second P. 5., ici autographe : « Accepi litteras excellentiai vestrœ, datas x sept, de eximendo a malis Benfeldio et augendo exercitu Guebriani mittcndoque trans Rhenum. Jam ieci quantum meai fuit potestatis. Videbimus quid sit eventurum. ^es Gallicae semper miras habent latebras : nunc eo magis quia in Siculi sunt manu. «

— 1 043 , 1 /i octobre. « Reginae valetudo procéda inmelius. . . » ^ • S. : « Sunt hic quidam a Landgravis. . . »

-- i043, 21 octobre. «Regina regens plane convalescit.. . , P. S. : « Melo ipse a montibus. . . »

— î6i3, 29 octobre. « Quicram mihi aditum ad reginam. . . . P. S. « Audimus qui in Italia sunt.. . »

— i 643 , /i novembre. « Die hujus mensis x° * P. S.:

« Cornes Chavigniacus. . . »

— 1 643 , 1 1 novembre. « Accessi die Jovis elapso. . . » P. 5. . « Hiberni Romanenses. . . »

— 1643, 18 novembre. « Quaero aditum ad reginam

P, S. : « Molta Odincurtius impar. . . » P. 5. autographe : « Accepi litteras excellentiœ vestrai scriptas. . . »

— 1643, 26 novembre. « Residens a Polonia. . . » P. 5. ; «De re Benfeldii nihil.. . »

— 1643 , 2 décembre. « Crescit fama mali apud Danubium. . . » P. 5. : « Piccolomineum a rege. . . »

— i643, 5 décembre. « De Tubingue. Relation de ce qui s'est passé à Tarmée du roy en Allemagne, jusqu'à sa desroutc. Le maréchal de Guebriant ayant passé le Rhin.. . . » (Cette pièce se trouve ici au milieu des lettres de Grotius.)

— 1643 , 9 décembre. « Cardinalis Mazarinus qui magnam. . . » P. S. : « Saxonici qui Francofurti. . . »

— 1643, 1 G décembre. « Vidi exemplum litterarum Mercii. . . » P. S, : « Addam qua? hic dicuntur. . . »

— 1643, 24 décembre. « Est hic Ranzovius, levi, ut dicitur. ...» P. 5. : « Marchio S. Chaumontius ad cardinalem. . . »

— i644, 9 janvier. « Proposuit reginam Ranzovius.. . » P. S. : •« Postquam haîc scripseram. . . »

— i644> 28 janvier. « Pictonici quidem motus * P. S. :

« Venit hue in diversas. . . »

— 1644, 3 février. « Magna nec miranda tamen » P. 5. .

Ragoskium rétro. . . »

— 1644 , 17 février. « Vidi scriptum danicum. . . ^P. S. :* Non Brugius is de quo sermo fuerat. . . »

— i644, 20 février. « Exspecto adhuc mandata *P,S.-

« Intelligimus ex Uberlinga. . »

— 1644, 2 mars. « Paratus ad bellum. . . » P. 5. : « Jam nunc intelligo. . . »

— 1644, 9 mars. « Incalescunt hic disputa tiones theologicaî. . • " P. S, : Qui régi Anglia} favent. . . \

"^ 1644, 16 mars. « Jactantur hic sermones. . . » P. 5. ; • Qui régis Angliae res magnas. . . » P. 5. autographe : « Accepi litteras excellentiae vestra3. . . ■

— i644i 24 mars. A Oxenstierna et Salvius : « 111"' et Exe"' Domini. Res aulicae hic manent. . . » P. 5. : « Controversum inter Chavigniacum. . . »

— 1644, 3i mars. Aux mêmes : «Copias moveri ex omni parte. . . ■ P. 5. : Proponunt Galli tanquam. . . »

— 1644, 20 avril. Aux mêmes : « Oratio quam die Martis. . . » P. S. : « Ossenvilla jam Brisaco. . . »

— i644, 28 avril. Aux mêmes : . Ex quo nuntius hue advenit. . . ^ P. S, : « Hispanis in Italia. . . » P. 5. autographe de huit lignes : « Accepi litteras. . . »

— 1644, 4 mai. Aux mêmes : « Edictum Reginae nostrce. . . « P. 5. ; « Rumor hic est decem millibus. . . » P. 5. autographe de neuf lignes : « Accepi , Illustrimi ...»

— 1644, 11 mai. Aux mêmes : « Profecti sunt Dux Aurélia-

nus » P. S. : n Discimus jam ducis. . . » P. 5. autographe :

• Accepi litteras, lUustrissimi. . . »

— 1644, 18 mai. Aux mêmes : « Cum ad rem pertineat. . . » P. S. : « Ludovicus Haro ...»

— 1644, 24 mai. Reçue le 4 juin. «lUustrissimi et Excellentissimi Domini. Dux Aurelianensis Gravelingam obsidet, bene capto tempore, dum Rex Angliœ et Daniae, plane nolentes Flandriani Gallis accrescere , domi negotium habent ita grave ut externis se miscere non possint. Habet Dux secum xx ferme hominum millia, pluribus et opus est ut uno vallo includat oppidum, et castellum non minus firmum oppido. Dux Anguianus apud Virodunum est. Sarcinœ ab eo prœmissœ praeda hosti fuêre. De Catalaniâ evenit quod prœsagieram, ingens damnum acceptum est. Dum Uerdam adversus obsidionem quam parari audiebat obtegit Motta Odincurtius, transiit intérim Sicorim amnem exercitus Régis Hispaniœ ad xvi millia. Motta Odincurtius qui partem tantum hostilis exercitus venisse arbitratur obviam ivit; equitatus ejus illico cessit, peditatus caesus aut captus est, tria millia dicunt qui minimum, sex qui plurimum. Verdae partim ex vetere praesidio, partim ex illis quos illuc fuga tulit, iv esse millia dicuntur, spe exigua ut diu tulari oppidum possint » Cette

longue lettre continue à donner ainsi, à peu près exclusivement,

des nnnvplles militaires. Nous ne la transcrivons pas tout entière ici, parce (ju'elle est imprimée dans la Correspondance de Benzelius, page 82.

— 1-5 /| 4 , 26 mai. Aux mêmes : « Dux Aureliancnsis. . . • P. S. . «Rumores hic sunt. . . »»

— i64/i, 11 juin. Aux mêmes: « Vallum illud castrorum . . . .. P. 5. : • Galli qui Gravelingam. . . « >»

— iC)!i/\ , 1 1 juin. Aux mêmes : « Ilispani in Belgica Lrli. . . . P. S. : « Dubito an verum sit . . . »

— iG4i, 16 juin. « Plurimum debeo Excellencit'E vestra^ et pro epistola. ...» Cette lettre, qui se trouve dans l'édition do 1687 sous le n" 1673, page 728, col. B, est ici entièrement autographe.

— - 1 644, 24 juin. A Oxenstierna etSalvius : « iVlultne mihi quas ab amicis. . . » P. S. : « Epistola Palatini Posna; utilis. . . »

— 1644» 3o juin. Aux mômes: « Dixit nuper in publico cardinalis ...» P. S. : « Sparsi hic rumores . . . »»

— 1644 , 6 juillet. Aux mêmes: «< Vidi D. Comilem Chavigniacum. . . » P. S. : « D. Cesirantes jussit. . . »

— i644, i3 juillet. Aux mêmes : « Gravelinga putatur. . . « P. S. : « Dicitur a Buda legatus. . . »>

— 1644, 20 juillet. Aux mêmes: «Prœcipuumde quo nunc... • P. S. : « Nuntium jam nunc. . . »>

— 1 644, 10 août. Aux mêmes : « Friburgum advcntu Ducis... • P. S, : « Metuitur hic factio. . . »

— 1 6/j 4 , 17 août. « A G. Poli disco Sultani ...» P. 5. : « Lanii adhuc vendunt carnes. . . »

— 1644, 17 août. « 111'°*' et Exe'"'' Domine. Verum est quod Exe" vestra in lilteris. . . » Cette lettre , qui se trouve dans l'édition de 1687, sous le n° i685, page 73o, col. B, est ici entièrement autographe.

— 1644, 29 août. A Oxenstierna et Salvius : « Conveni Ducem Aurelianensem ... * P. S. : • Regina regens in Parlamentum ...»

— 1644, 10 septembre. Aux mêmes : « Regina regens se adhuc parât. . . » P. 5. autographe de deux lignes : « Obsessores Philippsburgi. . . » Second P. ^S. ; • Regina jam hinc abiit ad Fonteni Bellaqueum ...»

— 1644, i4 septembre. Aux mêmes : « Motuum novoruni quorum. . . » P. 5, ; « Copiae missœ a Praefecto. . . »

— 1644, 21 septembre. «III"''' et Exe™' Domine. In hoc temporis articulo. . . » P. S. : « Cardinalis Mazarinus non sine perî( iif) œgrotat. . . » Entièrement autographe.

— i644, 28 septembre. A Oxenstierna et Salvius: «Cardinalis Mazarinus fcbri laborat. . » P. S. : « Pontifcx simul. . . »

— i644, 29 septembre. « Ill'"« et Exc™^ Domine. Filiorum est paterna. . . P. S. : Has litteras miseram die. . . » Autographe.

— 16/1 4, i'^" octobre. A Oxenstierna et Salvius: « Video copiam iiavalem. . . » P. 5. : « Qui hic vulgantur. . . »

— 1644, 5 octobre. Aux mêmes: « Cardinalis Mazarinus quideni. . . » P. .S.; « Eleclor Magontiacensis. . . »

— 1644, 17 octobre. «111'"" et Exe""' Domine. Accepi litte ras. . . » P. 5. : «« Suppliciter responsum. . . » Autographe.

— 1644, 19 octobre. A Oxenstierna et Salvius : • Résina regens hue rediit. ...» P. S. : « D. Cerisantes dum mihi nocere studet. . . »

— i644, 22 octobre. Aux mêmes : « Cardinalis habet se non quam vellet bene . . » P. 5. ; « Duo video dubitari . . »

— 1644, 27 octobre. Aux mêmes : «Vidi bis diebus ducem Anguianum, . . » P. S. : « Regina Anglia} hoc ipso die. . . »

— 1644, 2 novembre. Aux mêmes : «Est in Lupara Regina Aogliaî. . . » P. S. : « Si qui ex Flandria hue. . . »

— 1644, 9 novembre. Aux mêmes : « Res hic neque optim.t sunt. . . » P. S. : « Novai ab Hispania. . . »

— 1644, 21 décembre. Aux mêmes : « Marescallus Gassîo ab auia ... « P. S. : « Fama hic pcr urbem ...»

— 1644. 29 décembre. •111"'^ et Exe™" Domine. Recte accepi litteras » Cette lettre se trouve dans l'édition de 1687

sous le n° 1717, page 740, col. A. Elle est ici entièrement autographe.

• — 1645. 29 janvier. A Oxenstierna et Salvius : « Litterœ a Francofurto. . . » P. S. : « Audimus pra;terea. . . » P. 5. autographe : « Vidi oden quam D. Cerisantes inscripsit D. cardinali Mazarino. Rident aflusim eruditi omnes et observant tria manifesta peccata contra prosodiae leges, qualia ipse, in pueris, discipulis quondam suis, ferre non debuit. Ego vero duo non mala esse quae de Horafio sumpsit. . . »

•— 1645. 1" février. Aux mômes: « Quae nuper de italicis. . . » P. S. : « Turcae iterum navibus. »

— i645. Sans date de mois : « III"" et Exe*"' Donïiue. Litleras Exe. veslraî calendis aprilibus. . . » Autographe.

— i6/i5. 3o mars. A Oxenstierna et Salvius : « Quac Francofurto veniunt littercX^ . . » P. S. : « Dux Bavarus inter alia . . •»

— i6/|5. 5 avril. « Constitutum est in conventu. . . » P. S. : « Litterœ quas a iilio mco . . . •

— 1645. iijuin: «111'"" Domine. Summa Illustr. Dominationis vestrae in me benevolentia facit ut . . . »• Lettre adressée k Magnus do la Gardie. . . » Tribnno PrcTtorianorum Roginœ. •

XVn' SIÈCLK. LETTRES DE LOUIS XIV, LOUIS XV, ETC.

Page 1