‹ Notices et extraits des manuscrits concernant l'histoire ou la littérature de la France qui sont conservés dans les bibliothèques ou archives de Suède, Danemark et NorwègeChapitre 70 sur 118 · S». DO MEME AU MÊME · texte numérisé non relu

S». DO MEME AU MÊME

Toulouse, i3 février i5€8. — Signé : Charles. Contresigna : de Lanbeapine.

XTll* SlàOLB. LETTRES DE HUGO «JIOTIOS.

Les archives de Suède 1 possèdent un grand nombre de lettres originales et avec signature ou entièrement autographes du célèbre ambassadeur Hugo Grotius. J'ai comparé ces manuscrits avec les éditions suivantes de Grotius :

Hugonis Grotii epistolae, Amst., 1687, in-folio.

Hugonis Grotii epistolae ineditae ad Oxenstiernas patrem et filium aliosque Sueciae consiliarios e Gai lia missae. ... ex authentico exemplari quod in bibliotheca Lincôpiensi servatur. . . . Harlemi, 1806.

1 Ainsi qne la bibliothèque du comte d'Eogestrôm , celle d'Dpsal, etc. (Voyet notre Table des matières.)

Hugonis Grotii ad Joh. Oxenstiernam et Joh. Adl. Salvium et Johannis Oxensliernae ad Cerisantem epistola? ineditœ. Ex codice manuscripto bibliothecœ Hannoveranœ regiœ nonc primum edendas curavit Instituti regii Belgici classis tertia. Hartemi, 1829. — Cette édition contient la partie de la correspondance de Grotius qui s étend du 28 mai (6 juin) i643 au 6 février 1646.

Il résulte de cet examen que beaucoup de ces lettres de Grotius sont encore inédites, ou bien que les originaux conservés en Suède portent des apostilles inédites, ou enfin que les détails transmis par chiffres, et non interprétés dans ces éditions, le sont presque toujours dans les originaux. Si l'on pepse à la renommée méritée de Grotius et à la grandeur du temps et de la cour où il a vécu , on ne sera pas étonné que j'aie recueilli avidement ces précieuses indications.

Il est probable que la réunion et le déchiffrement des lettres de Grotius conservées aux archives de Stockholm sont dus aux soins et à la science de Gustave Benzelstierna et d'Éric Benzelius, son frère, qui s'étaient occupés de préparer une nouvelle édition de Grotius. On lit, en effet, dans la Correspondance de ces deux érudits, publiée par Lidén (Linkôping, 1791. in-8°), une sorte de prospectas préparé dans cette vue par Benzelstierna !.

Bien que l'éditeur de 1806 se soit évidemment servi de ces do-

1 «Le nom et la profonde érudition de M. Hugo Grotius, y est-U dit, sont si bien connus parmi toutes qu'il y a de sçavans, qu'à grande raison peut-on dire que les belles sciences sont an tant poussées au plus liant point par l'esprit incomparable de ce grand homme, que Moos'Grot par leur moyen s'est acquis une gloire immortelle. Feu Mons' le grand chancelier Ozenstiern, qui sçavait également rendre justice aux gens de lettres et aux Ministres d'État en est un témoin irréparable. Après la mort du grand Gustave, il le choisit pour être ambassadeur de Suède à la cour de France; il y fut envoyé l'an i633, et Mons' GroV-s'en acquitta avec nnc exactitude sans pareille; le public n'en est que trop convaincu par les belles lettres qu'il a écrites pendant dix ans à la reine Christine, audit chancelier et aux principaux ministres de Suède, dont uno grande partie se trouve dans le livre imprimé en Hollande, in-folio, sous le titre de Epistola Hugonis Grotii quotqaot reperiri potturunt. Mais, i° les archives du Roi notre souverain aussi bien qao celles du chancelier m'ont fourni un tr^s-beau supplément de soixante lettres; 1* de toutes celles que Mons' G rot a écrites à Messieurs nos plénipotentiaires pour la paix d'Osoabrygg , il n'y en a pas une seule d'imprimée ; cependant j'ai eu soin d'en ramasser une vingtaine de ses autographes; 3* encore voit-on dans les originaux diverses apostilles qui ne sa trouvent pas dan» le volume imprimé ; 4* ce qu'il y a de plus , c'est que , dans les lettres imprimées aussi bien que dans les anecdotes, les admires d'Etat les plus secrètes sont rapportées en

cuments, déposés à la bibliothèque du Gymnase de Linkôping, il faut croire qu'il n'a pas eu tout le dossier à sa disposition, ou bien que ce dossier s'est accru depuis cette époque, puisque son travail omet plusieurs lettres, fragments ou interprétations de chiffres qui se trouvent aujourd'hui dans les Archives.

— Lettre 35g, page 129 de l'édition de 1687, sans date de

mois* et commençant par : • Itinere quanquam non intermisso

Le manuscrit autographe présente des variantes, particulièrement dans ce passage , qu'il donne ainsi : • Et Hagenoviœ quidem currus reperimus, duos miljiones, ut aiebant, nummi Francici ferentcs ad exercitus : alius millio eis paucos dies expectari dicebatur. • Le texte de la fin est déchiffré ici comme il suit :

«Asdrubal ardentem amorem ostendebat philosophie. Credi La Grange Benfeldij

volebat jam rem venisse ad Abrahamum usque. At 101 (une

rupturam cum Cœsare. Prœfecti iUi ligne de chiffres). 68. 59. 76. non ita ccnsebant, sed expectari

eventum 22. 42. ai de Simonide ad (et non

conventas Wormatiensis ; fabula pecunia in pas in comme dans l'édition de 1687) Caium transmissa etiam

Sueciam

hic 22 29. 45., etc.

calet.

«Meti, 10 (28) i635.»

Le manuscrit donne de plus ce nouveau post-scriptum : « Ab Hanoviae comité aiunt ei nondum visum regem; magnam ab eo spem in D. Feuquerio collocari qui comum (?) 23, 32, 77, 19,

Genevam Meti

sequantur, aiunt quotidic se haberi durius. De Aristotele rumo-

Philipsburgo

res nos sollicitos habent. »

— Lettre 362 de l'édition de 1687, in-folio, page i3i. Les chiffres en sont ici expliqués : « Venit modo ad me Hebbius : dixit avère scire 56 49 37 4 85 84... an Justinus venisset Thucydidem

Patrem Josephum Grotitu AUatiam

chiffra ou sous des noms supposés ; le bonheur, après une pénible recherche, m'en a fait trouver la clef. — Stockholm, ce 1" de Novembre, l'an 1715.

Signé «Olave Benzsll.»

Terentio traditurus. Ex Cunione idem s 3 55... scribitur. • Et

Gallo Belgio mihi

deux lignes plus bas : • Ait Eusebium ejus esse ingeniiut 35 52 56...

Cardinalem Richeliam negotia inalit tractari 70 29 43 videbimus brevi.,.« — Deux lignes plus apud se

bas : « ... Fuisse calumniam de Siinonide ad fraga misso, fabro

pecnniâ in Sueciam mùsd utipsearbitrabatar Asdrubale. Addebat HannonemadThucydideni

La Grange Feaquieriam Vesiram Ex-

missum.

cellentiam.

Lettre 371 de l'édition de 1687, in-folio, page i55. Voici le texte rétabli après le déchiffrement : « ... Venit postea ad me Vendus, in Sueciam, quantum sermooe conjici poterat, foene afFectus. Inter alia dicebat credere se Galles in hoc nunc Sueciœ subblandiri ut Oxenstiernii ope relineant Germanos ne Pragam mittant pacis causa. Ceterum id ipsos optare ut Cancellarius Oxenstierna ad mare Balticwn ejusque v ici nos abeat quo facilius Mogantiam sibi adjungant. Spargere Gallos rumorem de Bernhardo Duce Vinariensi, quasi qui ab ipsis pecuniam sumeret, se non credente. Optabat idem aut Grotium aut alium a Saecid pridein heic fuisse, potuisse multum praecaveri. Heufdius vero non dubital quin et meœ tamdiù morse ad Dionysitim et eorum quae Caleti acta sint faber fuerit La Grange incitantibus ex fœderatis Evangelicis aliquibuSs Ego La Grangio heic adjutorem ad talia fuisse Charnacœum certo odoratus mihi videor. •

— Lettre du 22 janvier (1* février) i635, commençant par : • Mei ne cura .... •

Il faut y ajouter ce post-scriptum :

• Mercatores per quos lilerae Lutetiae ad me recte perveniant nos delegimus :

« Monsieur Oliuier : rue de Quincampois, marchand flamen. « Monsieur Francquen , maistre tailleur, a la croix de fer, rue Saint-Martin.

« Wormatiœ uen (?) Pelrum beex (?) mercatorem belgam. »

— i635, 7 mai. Lettre commençant par : « Lutetiam hac. . » Il faut y ajouter un post-scriptum qui a été imprimé, du reste, dans la correspondance d'Éric Benzelius, p. 81 : « Postridie quam

hœc scripseram mist ad Butlilleriuni ûlium. Dictus est abiisse in Britanniam Armoricam, ubi est frater Régi as et forte non rediturus intra menses aliquot. Restât igitur ut conveniani BulionioDi et ex ipso sciam, quid mandati accçperit. Scribit raihi ex Cassellis Hermanus Wolûus très cohortes hostium cassas ex Guilielmo Duce ad urbem Neustadium et ad lacus magnum parvumque. Eunideiu Ducem 3 (12) Aprilis ivisse Hildesheimium ut cum Bannerio agat de exercitu xx ruillium componendo, quoeatur in Thuringiam.et ilerzfeldium contra copias Picolomina^i Isolani et Carpi, et porrô si ista bene succédant, Mansfeldius cogatur in praUum. Pacem Pirnensem vult evanuisse castello Coburgo contra induciarum . fidem capto a Cœsareanis, de quo ultum se Electoren caesis tribus Casareanorum in Bohemia cohortibus addit Neustadium et Neoburgum de deditione agere, sed puto et ipsum Wolûum tua? Sublimitati scripsisse. 8 May novi calendarii, hora nona matutina. >

— On ne trouve pas les lettres suivantes dans les éditions citées plus haut :

— i634, 3 (i3) octobre : « Vix abierat Caletensi via.. . »

— 1 635, îa mai. « Nox ha?c multo. . . »

— A la suite de cette lettre est annexée la pièce suivante : • Extrait des registres du conseil privé du Roy, 1 5 juin i635. Sur la requête présentée au roy en son conseil par les religieux Carmes et confrères de la Confrairie du Saint-Scapulaire du Mont-Carme), contenant que depuis 4 00 et tant d'années ladite confrairie a esté intitulée.. . » C'est une sommation à la Sorbonno de renvover au Pape la censure du livre V Alliance spirituelle avec la Vierge mère de Dieu.

— i635, juin ou juillet. • Omnes experior scribendi » Le

posts-criptum manque dans l'édition de 1687 : • Jam nunc mihi dicitur. . . »

— i635. La lettre commençant par: • Multos sœpe viris »

marquée 1 (11) août i635 dans le manuscrit de Stockholm, est datée du 1 (11) août i634 dans l'édition de 1806.

— i635» 17 (27) août. «Quanquam scripsi...» Les chiffres sont expliqués dans le manuscrit.

— i635, 7 septembre. «Ex partibus ad Rhenum.. . »

— i635, 9 (19) octobre. «Quid nunc polissimum.. . • avec un post-scriptum : • Frauquendaliam. . . •

— 1 635, a ( 1 2) octobre. « Literas quas scribere. . . » L'édition de

1 687 place à la fin de cette lettre le post-scriptum qui , dans le manuscrit , fait suite à la précédente : • Franquendalîam. . . •

— 1 635 , 6 (16) novembre. • Postquam cum literis. . . » déchiffrée dans le manuscrit.

— i635 , 7 décembre. • Jactatum diu. . . » Le manuscrit donne un second post-scriptum.

— i635, 10 (20) décembre. «Sextus jam dies.. . . • Un postscriptum à ajouter.

— i635. Plaintes des archevêques, évêques et autres ecclésiastiques représentant le clergé de France, contre ceux de la religion réformée : « Puisque Dieu , par la valeur de V. M. . . »

— 1635. Lettre commençant par: « Quanto cum irrisu.. . • H faut ajouter ce post-scriptum : • Hebbius rem pecuniariam suam quotidiemibi commendat: eamquedicitmoram essesuo discessui. •

— i635. Lettre commençant par : « Nudius terlius — » Corrections à faire :

Videntur Pracoquis locisque de peritqs rerum Cimonis. . .

Coloniœ Belgicm non diu se in Callimacho cum Annibale. . .

bello imperatore

— i635, 8 juin. «Bidnum est «Il faut ajouter un postscriptum imprimé dans la Correspondance de Benzelius, p. 80 : * Jam nunc intelligo classem Neapoiitanam fuisse xxxv galearum, su galearum earum navium parte m plane periisse impactam Corsicis ropibus : alias ita exarmatas ut intra mensem usui esse nequean t. Vallis Felinae statum ni mature succurratur, esse in pericuio, vi millia ab Helvetiis Pontificiis in agrum Mediolanensem pervcnisse; in Carinthia vicinisque partibus maximos delectus agi, intraque duos menses Hispanicum ibi exercitum ad xx millia fore. Crequiacum ipsum esse Pignerolae, ejus copias nonduui Alpes transisse, ideo quod exhausta? essent missis Lafortio periclitanti et in Picardiam auxiliis; cui damno supplementa quamsed tempore opus. Ab Imperatore postulatum transi lu m suo militi per agrum Venetum. ■

— i635, 19 juin. « Advenisse pridem in Saxonicas. . . » Le manuscrit donne les interprétations suivantes: «Addit 48,

VeneUis

118, etc non facile a Clodio quod

nobilatilalem Bclaicœ Hupaniensu Hitpano

nietuat ne Terentius. . . . Pindarum. . . . > G allia bellum II faut de plus ajouter ce post-scriptum : « Secretarius legati Hispania? cum ultra prefinitum in urbe mausisset custoditus et nunc dimissus est. Ego pecuniam mihi quondam debitam oblatamque iterum , iterum comiter récusa vi. Tentatus an , si a Suecia desererem, operam jneam vellem régi ad res belgicas germanicasque addicere, dixi non impedire legationem mihi creditam quominus utilitales communes persequerer, cœterum fidem me Sublimitali tua: kabiturum servaturumque. »

— i636, h janvier. « Cum nuper in Parlamentum Un

post-scriptum à ajouter.

— i656, k février. «Immensas gratias. . . «Déchiffrée dans le manuscrit.

— i636, 8 (18) avril. «Sollicitum me.. . » Une ligne de plus à la fin; finit par : « eam patiuntur. •

— i636, 8 mai. «Ex quo postreinum.. . • Déchiffrée dans le manuscrit

— i636, 20 (3o) mai. . j£gre tandem.... » Déchiffrée. Un post-scriptum à ajouter.

— i656, ai mai. «De negotio.. . » Déchiffrée. Une apostille : • Postquam literas obligaveram. . . »

— 1637, 21 ju»D- • Pr0 mB>* Hteris debitor tibi sum. . . » Le P. S. est ici déchiffré. «Cujusquani 33, 38, 79

eliatn Arnhemii

Ad Mimnermum. poslerum minus a Virginio. . . arcana

Pacem Hispano et Potamonis et Galba? sunt cognita, rectum judico. DeFabio.. .

Saxonis Brandenbargici Davausi»

curant ut in Mimaermo. . . ausi non sunt D ai 70. . . ipsa potius pace Salvias

patrimonia Ànnibalis, quandoquidem cum rota Illud de

Imperatorit Germania

«equ alita te super Tullo et Vespasiano. . . diligenter sequi1.

Lotharingia Pomerania Simonides ille quo Fabius. . . »

Riimmy Davaasias

1 Ii y a ici eo marge ce renvoi : • Aceedit qued illorom po»*es&io vi soie, non pactis nùitur.»

— 1 643. 20 (3o) mai (reçue le 1 3 juin) :

• Illustrissime Domine, in pnelio ad Rocroium periisse dieu n tu r Gallorum III millia, hostium supra quatuor, signa capta sunt ferme ducenta, quae primum ostentata in domo principis Condaei nunc in œde cathedrali suspenduntur. Mitto historiam ejus praelii curante principe editam. Nunc dicitur is qui sub duce Anguiano est exercitus ire in Hannoniam, Burgundicus vero in c omit a tum Burgundiae; Guebrianus contra Bavaricas et Lotbaringicas copias quae se jungere dicuntur. Princeps Thomas arcem praecipuam Astœ nondum cepit neque spes videtur liberandae arcisDerlonœ. Rex Hispaniae ad Caesaraugustam est;Silva inter Tortosam et Fragas. Motta Odincurtius Almtrasiam in Catalonia récépissé dicitur. Vanasunt qua? de Siciliae urbibus jactabantur. Buquoium accepimus ab Hispanis obtruncatum quod Albuquorcio , ita ut Melo volueral, de imperio equestri cedere noluerat, ejusque exemplo irritati équités maie se ad Rocroium gesserint. Dux Carolus Wormatiae est; Mileraius ad Aquas; Marchio Bressaeus Brovagii; Esquillonia in urbe cui regina promisit tutelam suam contra vim omnem. Dux Aurelianensis uxorem Medoni recepit ubi archiepiscopos Parisiensis nuptiis eorum benedixit, ad majorem cautionem hac forma : • si conjuncti non estis, ego vos conjungo. > Dux Guisius qui nunc iterum archiepiscopus Remensis dicitur, intra Galliam est M archiœ. Redeunt et Espernonius , Elbœvius et Sancto- Germanus. Episcopus Bellovacensis additus est ministris regendi statùs, ut et praeses Belleurius reginae cancellarius. Proptcrcà regina Romam misit ut eidem Bellovacensi dignitatem cardinalitiam obtineat. Gerbcrius hic est missus ab Anglia? rege ad luctûs indicia peragenda et res alias. Cantatus est hymnus Te Deum laudamus ob victoriam ad Rocroium. Burgundicus exercitus dicitur futurus ad xvm millia. Pccuniae œgre hic expediuntur. Videtur res eo ire ut exprimantur ab iis qui plusculum sibi sumpsere. Vicecomiti Turenœ et Gassioni spes fit de dignitate marescalli Franciae. Ranzovius a captivitate rediit. Qui ituri sint ad colloquia de pace nondum constat. Ante régis mortem dilecti ad id fuerant dux Longovillanus, Davausius, Emeriacus. Davausius quin iturus sit non dubitat, sed multi putantDe Chavigniacum , ut se eximat impendentibus procellis, legationem quam nuper excusaverat nunc libenter accepturum. Dandelotus filius Marescalli Castilionaei ad Roman a m ecclesiam se contulil, delicitus amoribus vir-

ginis non bonœ famae. Bekius cum 10 roillibus dicitur augere Meionis exercitum. Qaod multi Germanorum principum voluerant, quodque magis a re Protestantium fuisset ut per circule* cleligerentur qui pacis colloquià dirigèrent discussum est ab aliis, qui et Palatinum negotium Viennx seorsim tractari volunt, Bavaro maxime actore qui et impedivit ne Hamburgensium conquerentium de rege Daniae, et civitatum Ansiaticarum pro Hamburgensibus laborantium ratio haberetur, ita ut faciendum ceosuerant legati Electoris Mogontiacensis. Proponitur Francofurli ut totus is qui ibi est conventus transférât or ad loca colloquii de pace. Guebrianus et naves et machinas secum babet multas. Kegina episcopatus et alia quœ vocant bénéficia dat ex consiiio Mazarini , Bellovacensis, Lexoviensis Episcopi et Vincentis qui est ex ordine missionis. Maxima est Coudaei auctoritas ideo quod assiduus ait ubi res aut status aut pecuniaria? tractantur. Dat causas referendas quibu8 vult, primus sententiam dicit, signât acta. Die dominica venit ad me Girautius jussu De Chavigniaci, quem dicebat jussu regin.-c venturum ad me sed morbo impediri. Venit autem ad me Cbavigniacus ipse die Jovis sub vesperam et de luctu solatiisque quœdam prœfatus, dixit reginam constantem fore in proposito régis defuncti ad continuandum hélium aut pacem l'aciendam cum regina Suediae ceterisque fœderatis. De fœderibus ipsis, quanquam ego bis eorum mentionem injeci, nihil dixit. Videntur aliquid mutare velle, ut et nuper scripsi. Vespere diei Veneris vidi el salutavi et regem et reginam regentem. Dixi ea quœ ad minuendum magis quam augendum luctum pcrtinebant. Inter laudes defuncti régis non tacui curam ejus pro sociis. Dixi praeterea ea quœ teinpori congruebant. Kespondit regina bénigne admodum de suo in reginam dominant nostram aflectu , praeterea constantissimam se fore in persequendis vestigiis régis mariti sui, idque me significare jussit. Deus res et regni hujus et Suedici in concordia ad felicitatem servet, idem que,

« 111"* domine, Excellentiam tuam in prosperis rébus diu servet.

«Lutetiœ, xx (xxx) maii cididcxlîii.

• Excellent!** tua? addictissimus devotissimusque euhor. »

«H. Grotius (signature seule autographe).*

P. S. « Hassici qui hic sunt ix Francicorum millia supra proinissum accepere. »

— i643, 17 (27) juin. «Dominica die qu» praleriit «

P. S. : « Intellexi eum qui cursori Viennensi. . . >

— i643 , i5 (25) juillet. « Accepi litteras regina? domina;, datas x junii. . . • P. S. : « Accessi comitem Briennium. •

— i643, 29 juillet (8 août). . Theodonis villœ deditio.. . . Premier P. S. : « Ad Theodonis villam . . . ■ Second P. 5., ici autographe : ■ Legati Gallici prœter xn pueros nobiles alios assument sed Germanos. Non videntur profecturi ante mensis hujus fineni. ■

— Sans date. « Theodonis villa duci Anguiano dedila est

xv augusti « P. S. : « Sunt qui putant in arcano conve-

nisse. . . »

— i643, 10 (20) juin. • Aula hœc mutaliones ■ P. S. :

« Castillonanum audimus fore inspectorem. . . •

— i643, 12 (22) août. • Apud reginam régentera » P. S. :

« Bavaricx copia; apud. . . »

— i643, 19 août. « Venit ad me nunquam visus P. S. :

• Galli alias etiam.. . •

— Sans date. Reçue le 10 septembre. « Novis imperîis abesse. . . » P. S. : « Dux Bellifortius. . . »

— Sans date, t Ad regem Aogliae. Serenissime rex. Rc tu le rit absque dubio redux. . . »

— i643, à septembre. Au quartier d'Ehrstein. « Monsieur. La nécessité que l'on dit n'avoir point de loy. . . »

— i643, 9 septembre. «Dux Vindocincnsis et uxor ejus.. . » P. 5. : • Chavigniacus erit in consilio. . . »

— i643, 9 septembre. • Video plerosque rerum prudentes. . . » P. S. : • Venit ad me Tracyus. . . »

— - iC43, 16 septembre. « Adhuc diftertur meus ad reginam aditus. . . » P. 5. : « Dux Engolismensis creditur. . . »

— i643, 3o septembre. «Regina adhuc icterica est, ex aegritudine quadam, ut creditur, animi.. . ■ Premier P. S. : ■ Apparet ex mandatis. . . > Second P. S., ici autographe : ■ Accepi litteras excellentiae vestrae, datas x sept, de eximendo a malis Benfeldio et augendo exercitu Guebriani mittendoque trans Rhenum. Jam feci quantum meae fuit potestatis. Videbirnus quid sit eventurum. Res Gallicae semper miras habent latebras : nunc eo magis quia in Siculi sunt manu. *

— i643, t4 octobre. • Regioœ valctudo procedil in mol i us. . . * P. S. : « Sunt hic quidam a Landgravis. . . »

— i643, 21 octobre. «Regina regens plane convalescit. . . . P. S. : « Melo ipse a montibus. . . »

— i643, 29 octobre. «Quaeram mihi aditum ad reginam. . . • P. S. : ■ Audimus qui in Italia sunt. . . •

— i643, 4 novembre. «Die bujus mensis x* • P. S. :

• Cornes Chavigniacus. . . ■

— i643, 1 1 novembre. « Accessi die Jovis clapso. . . » P. S. :

■ Hiberni Romanenses. . . •

— i643, 18 novembre. «Quœro aditum ad reginam •

P. S. : « Motta Odincurtius impar. . . • P. 5. autographe : « Accepi litteras excellentix vestrae scriptas. . . •

— i643, 26 novembre. «Residens a Polonia.. . » P. 5. : «De • re Benfeldii nihil. . . »

— i643 , 2 décembre. « Crescit fama mali apud Danubium. . . » P. S. : « Piccolomineum a rege. . . •

— i643, 5 décembre. « De Tubingue. Relation de ce qui s'est passé à l'armée du roy en Allemagne, jusqu'à sa desroute. Le maréchal de Guebriant ayant passé le Rhin • (Cette pièce se

trouve ici au milieu des lettres de Grotius.)

— i643, 9 décembre. « Cardinalis Mazariuus qui magnam.. . » P. 5. : « Saxonici qui Francofurti. . . »

— i643, 16 décembre. « Vidi exemplum litterarum Mercii. . . • P. 5. : « Addam quae hic dicuntur. . . »

— i643, 24 décembre. « Est hic Ranzovius, levi, ut dicitur P. S. : • Marchio S. Chaumontius ad cardinalem. . . •

— i644, 9 janvier. «Proposuit regioae Ranzovius.. . » P. 5. :

■ Postquam hœc scripseram. . . »

— i644. 28 janvier. «Pictonici quidem motus » P. S. :

■ Venit hue in diversas. . . ■

— 1 644 , 3 février. « Magna nec miranda tamen » P. S. :

Ragoskium rétro. . . »

— 1 644 • 17 février. ■ Vidi scriptum danicum. . . » P. S. : « Non Brugius is de quo sermo fuerat. . »

' — i644, 25 février. « Exspecto adhuc mandata •P.S. :

• Intelligimus ex Uberlinga. . »

— i644, 2 mars. • Paratus ad bellum.. . » P. S. : ■ Jam nunc intelligo. . . »

— 1 644 , 9 mars. « localescunt hic dispulationes theologicœ. . . • P. S. : Qui régi Angliae favent. . . •

— i644 , 16 mars. « Jactantur hic sermones. . . » P. 5. : t Qui régis Angliae res magnas. . . » P. S. autographe : t Accepi litteras excellentiae vestrœ. . . •

— i644, 24 mars, A Oxenstierna et Salvius : « 111-" et Exe"* Domini. Res aulicae hic maoeot. . . • P. S. : t Controversum inter Chavigniacum. . . »

— i644, 3i mars. Aux mêmes : «Copiée moveri ex omni parte. . . > P. 5. : Proponuot Galli tanquam. . . •

— i644, 20 avril. Aux mêmes : • Oratio quam die Martis. . . . P. S. : • Ossenvilla jam Brisaco. . . ■•

— i644, 28 avril. Aux mêmes : « Ex quo nuntius hue advenit. . . • P. S. : « Hispanis in Italia. . . » Ft. S. autographe de huiP lignes : « Accepi litteras. . . »

— i644, 4 mai. Aux mêmes : « Edictum Reginse nostrae. . . » P. S. : « Rumor hic est decem millibus . . . • P. 6*. autographe de neuf lignes : « Accepi , lllustrimi ...»

— i644, 11 mai. Aux mêmes : «Profecti sunt Dux Aurélia nus. ...» P. 5. : « Discimus jam ducis ...» P. S. autographe : • Accepi litteras , lllustrissimi ...»

— i644, 18 mai. Aux mêmes : « Cum ad rem pertineat. . . • P. S. : « Ludovicus Haro ...»

— i644, 24 mai. Reçue le 4 juin. « lllustrissimi et Excellentissimi Domini. Dux Aurelianensis Gravelingam obsidet, bene capto tempore, dum Rex Angliae et Dania», plane nolentes Plandriam Gallis accrescere , domi negotium habent ita grave ut externis se miscere non possint. Habet Dux secum xx ferme hominum millia, pluribus et opus est ut uno vallo includat oppidum, et castellum non minus firmum oppido. Dux Anguianus apud Virodunum est. Sarcinae ab eo praemissœ praeda hosti fuêre. De Catalaniâ evenit quod prssagieram, ingens damnum acceptum est. Dum Uerdam adversus obsidionem quam para ri audiebat obtegit Motta Odincurtius, transmit intérim Sicorim amnem exercitus Régis Hispaniœ ad xvi millia. Motta Odincurtius qui partem tantum hostilis exercitus venisse arbitratur obviam ivit; equitalus ejus illico cessit, peditatus cœsus aut captus est , tria millia dicunt qui minimum , sex qui plurimum. Verdae partim ex vetere praesidio , partim ex illis quos illuc fuga tultt, iv esse millia di-

cuntur, spe exigua ut diu tu tari oppidum possint » Cette

longue lettre continue à donner ainsi, à peu près exclusivement,

des nouvelles militaires. Nous ne la transcrivons pas tout entière ici, parce qu'elle est imprimée dans la Correspondance de Renzelius, page 82.

— ■ 1 544 . 26 mai. Aux mêmes \ ■ Dux Aorelianensis. . . » P. 5. : * «Rutnores hic sunt. . . »

— - 1644, 1 1 juin. Aux mêmes : • Vallum illud castrorum. . . » P. 5. : • Galli qui Gravelingam ...» »

— i644 . 11 juin. Aux mêmes : • Hispani in Belgica laeti . . . » P. 5. ; • Dubito an verum sit. . . •

— 1C44. 16 juin. «Plurimum debeo Excellencia? vestra» et

pro epistola Cette lettre, qui se trouve dans l'édition de

1687 80us ,e n° l673- Pa&e 728, col. B, est ici entièrement autographe.

— 1644, 24 juin. A Oxenstierna etSalvios : « Multaemihi auas ab amicis. . . » P. 5. ; « Epistola Palatini Posna? utilis. . . •

— i644, 3o juin. Aux mêmes: «Dixk nuper in publico cardinalis ... » P. S. : « Sparsi hic rumores ...»

— 1644, 6 juillet. Aux mêmes: « Vidi D. Comitem ChavJgniacum. . . » P. S. : « D. Cesirantes jussit. . . >

— 1644* i3 juillet. Aux mêmes : «Gravelioga putatur. . . • P. S. : ■ Dicitur a Buda legalus ...»

— 1644, 20 juillet. Aux mêmes: « Praecipuumde quo nunc... » P. S. : « Nuntium jam nunc. . . •

— i644. 10 août. Aux mêmes : « Friburgum ad venin Ducis... » P. S. : « Metuitur hic factio. . . •

— 1 644 , 17 août. • A C. Poli disco Sultani ... • P. S. : « Lanii adhuc vendunt carnes ...» I

— i644, 17 août. «II1B* et Exe"* Domine. Verum est quod Exe' vestra in lilteris. . . » Cette lettre , qui se trouve dans l'édition de 1687, sous le n° i685, page 730, col. B, est ici entièrement autographe.

— i644 , 29 août. A Oxenstierna et Salvius : • Convcni Docem Aurelianensem . . . » P. 5. : « Régi u a regens in Parlamentum ...»

— i644 « 10 septembre. Aux mêmes : • Regina regens se adhuc parât. . . » P. S. autographe de deux lignes: «Obsessores Philippsburgi. . . » Second P. 5. : • Regina jam hinc abiit ad Fontem Bellaqueum. . . » ».

— i644. i4 septembre. Aux mêmes : «Motuum novorum quorum ...» P. 5. : « Copias missa? a Praefecto ...»

— i644, 21 septembre. - et Exe"* Domine. In hoc temporis articulo. . . ■ P. S. : ■ Cardinalis Mazarinus non sine periculo a>grotat. . . • Entièrement autographe.

— i644, 28 septemhre. A Oxenstîerna et Saivius: «Cardinalis Mazarinus febri laborat. . » P. S. : « Pootifex simul. . . »

— i644. 29 septembre. « Hl0" et Exe"* Domine. Filiorum est paterna. . . P. S. : Has litteras miseram die. . . » Autographe.

— i644. 1" octobre. A Oxenstierna et Saivius: • Video copiant navalem. . . » P. S.: • Qui hic vulgantur. . . •

— i644, 5 octobre. Aux mêmes: « Cardinalis Mazarinus quidem. . . » P. S.: « Elector Magontiacensis. . . »

— i644, 17 octobre. « III™»" et Exe™ Domine. Accepi litteras ...» P. 5. : • Suppliciter responsum ...» Autographe.

— i644» 19 octobre. A Oxenstierna et Saivius : « Regina regens hue rediit. . . . • P. S. : «D. Cerisanles dum mihi nocere studet. . . •

— i644. 22 octobre. Aux mêmes : « Cardinalis habet se non quam vellet bene . . » P. S. : ■ Duo video dubitari . . »

— • i644> 27 octobre. Aux. mêmes : «Vidi his diebus ducem Anguianum. . . » P. S. : « Regina Angliae hoc ipso die. . . •

— i644. 2 novembre. Aux mêmes : « Est in Lupara Regina Anglirc. . . » P. S. : «Si qui ex Flandria hue. . . »

— 1 644 , 9 novembre. Aux mêmes : • Res hic neque optimal sunt. . . » P. 5. : ■ Novae ab Hispania. . . »

— iG44, 21 décembre. Aux mêmes : «Marcscallus Gâssio ab aula . . . ■ P. S. : « Fama hic per urbem ...»

— i644. 29 décembre, c Ht"» et Exe"" Domine. Recte accepi litteras » Cette lettre se trouve dans l'édition de 1687

sous le n° 1717, page 740, col. A. Elle est ici entièrement autographe.

— i645. 29 janvier. A Oxenstierna et Saivius :t Littéral a Francofurto. . . » P. S. : ■ Audimus praeterea. . . » P. S. autographe : • Vidi oden quam D. Cerisanles inscripsit D. cardinali Mazarino. Rident aflusim cruditi omnes et observant tria manifesta peccata contra prosodiaB leges, qualia ipse, in pueris, discipulis qnondam suis, ferre non debuit. Ego vero duo non mala esse quœ de Horatio sumpsit. . . •

— i645. iw février. Aux mêmes: t Quae nuper de italicis. . . » P. S. : « Turcx iterum navibus. •

— i645. Sans date de mois ; • 111"" et Exe"* Domine. Li lieras Exc. vestrae calendis aprilibus. . . • Autographe.

— i6a5. 3o mars. A Oxenstierna et Salvius : tQuœ Francofurto veniunt littere . . » P. S. : ■ Dux Bavarus inter alia . . •

— i645. 5 avril. « Constitutum est in conventu. . . » P. S. : « Littera quas a filio meo ...»

i645. k juin: «Illm* Domine. Summa Illustr. Dominationis vestrœ in me benevolentia facit ut ... > Lettre adressée à Magnus de la Gardie. . . ■ Tribuno Pratorianorum Regina?. •

Page 1