SL FL LES DISPOSITIONS DU ROI DE FRANCE , DU COMTE
DE FLANDRE ET DE LA COUR DE ROME A SU* ÊGAllD*
(RECEDES tllSTOR. DE FRANCE, t, XVI. j
(an ne a. J
f^enerabiU domino et patri carinstmo Thomcû t Dei gratta Cantuariensi archiepiscopo et Anglorum prU mati t suam Joannes Saresherien&fs saititem et feliûcs ad vota sueeessus. Ei quo parles olUgi cismarînas, visus sum Tiilhi seusisse lentoris a une tempenern; et det urnesccnühus procellis lempestatum. cum gaudio miratus sum rerum ublque eopîam, quieteraque et hçlïliam populorum, Egredicnlem verû de navi scrvienles comLÜs Gisnensis, ci mandate ejus, procurante Arauïpho nepote ipsius , honoriQcè susceperunt; et mlhi cl mois dam uni et terrain corail is pro vcslru reverentîà eipoaenles, liberum a b omni cous uelud iras onerc perdais pünl ferè ad Sanctum Audomanmi ï qü6 eût» vcnïssem , procurante quod&m Alaraïlio monaeho, qui apud Thilhham et Iru lege morari consuevit , in domo Stthcli-Iîertim boneslissimè rcceptus sum , et patenter i nielle sd quod cedesia iilii ad honorera canluariensis ecdcsiæ et yeslrum exposita est; et si placct , làm comiti quàni monnchis, oblotâ vobïs opporlumlate, gralias refendis. Eiinde cùra venissem ÂtrebatuoL comitem Philïppum apud Eiclusom castrum . à quo lyriiimus îprensïs tara longâ obsîdîone cxdusus est, esse audivi. lîlùc Itaque dire riens, Domino misericordîter îter meum in omnibus prospérante, non longé à strate publiée obvîum hàbui queni qaocrebara. Et enfin, more divitum. quos oblcelal hbcnugandigenuB, ïn ovïbus cculi luderct, Jluvios, stagna, paludes clseaturigincs lonliucn peragrans cïrruibat. GavLuis est sc inve^ nisse hominem à quo fiddîier audirct Angliæ sLnium; et ego mogïS, quia eum milii De us obtu'erat , ïta ut sine mnUo vbe dUpcndio mandatum vestrum ciaequercr* De rege etpreceribus mutta pcrcurtCLaLus est \ sed ego temliera vt responsuru t ut me ncc de raenrlacio conscicnlia repreheudüt, nec temerjüilem menrn in bis quæad rogeni spcctont , quisquam posait arguerc. Yêstras vrro anguslias audiens vobis compassus est , auxïïiuraque promîtlît, naves elenim procurabil, si hoc nécessitas vesirn exegerfl, et ipso ante, ut oporlct, admoneatur. Si yero ad hoc vos tempes Las impoierit, præmiUite aut Philïppum empiorem vesLrum , qui et cotnilis ouctoritalc uiaiurn et cura nauUs et vectoribus, prout e3tpedîerit , contrahai, riic à comité rocedens, die sequenlt Novionüm venL EL nescioquo præpciis et iiLquîetæ famaï præconio calontiios Anglorum ecclesiariunquc veiatîo, q uoeü nique venïebam , fucrat divufgüiaT ni ibi multa audirem gesta iu con venin tondonieusi et wintomensi. quæ in AngliA nunquam audicram. Et quidem pleraque , ut (U T majora et pejnra veris referebantur : ego auiciii baîc ottrnfa quoe pérora popult voliiabant* sudiosissimé dissîmulabam . sed nec sinmlanti prospéra pîenè credebalur, nec adversa dissi mutanti. Quodque miremmK Cornes SuessianensU , cü die quâ Novïoni cram , otnncs articules Londomensis, neseïo conciilabiili aut dissiliobuli dicam , decano Un snriatim cxposuU ne si ïnterTuTSSCt omnibus praesens,
JUSTIFICATIVES
non modo bis qurc in paktüû gesta suni, sed qu® scerc' lissitnô ûb bis vrd nb illis dicta stint in conclavî. Nec facilê crodiderîm quïn ibi, sïve de suis, sive de noslratihus, cautos ciploratores habueiint Ifalli. Decauus aulem novionensis, vir integerrinue lui ci , concussion cm vestram non sine mullo dolorc oudierat ; ei sc ad vos recipîendum præporal, non modo sua umuia cipositurus pro valus, sed pro canluaricnsi cccïesià, si opoi tucrît, se ipsum po^ siturus* Deere verat aulem ïranslre ad curia m ; sed quia de statu vestro mœstus est ci soliïdlus , douce ccrtioretur, domf cxspectal. fbîà quîbusdani pro certo aeccpi regem Francorum esse Eau du ni. et propé eumdominiim Remensem ci us eispccLare colloquium. E6 ergo adiré proposui ; sed, propler guerras quas cornes de Roceio cl alii quidam proccres odversus dominura remensem eiercebant, à propos;to revocatus, lier Pari si us defleii : uhi cûm vldcrcm victuailum copî.im , lælltiara populî , reverenüam clcri , et totius ecclesiæ majestaLem et gloriam , el varias occupationes philosophe ni fmn, admira t us y dut ilîûm scalam Jacob, cujus summUas ccctum tangcbal, ernlque via aseeridenlium et deseendentium angclomm; îreîæ pérégrination is urgente stimulo. coactus sum profite ri quod tuîré Dominus est in îoea üto, et ego nescicbam* IHud quoque poetieum ad mcnlem rediit ;
Félix axitfum cui locus (s tu ticüur.
Evolulîs aulem pan ris dïebus in conducendo IiospiUo et iarciuulïs chmpoüeûdïs, regera Francorum adit, eique ci ordiuc exposui causam veslràin, <Juid multa? Cour paütur, promUtit auiibum,et pro vobïs se domino Pap® scrïpsLËSe asseruit, et Uerùm , si oportuèfU, scripturuui, el aclurum quod poterit vîvâ voce, Cûm yero eum et parle filiæ suffi, quam nuper sanam viderara, quaudo à dominé regiufi liecnüam aceepi , salutassem, rcspondU sibi grûtissimurn esse, si ilia jam a b angelis recep la cssel in paradiso, Cui cûm ego subjungerem quia istud per tniscricordiam Dci quaiidoquc eveniet^sed ante tnuHis gentibus lœlitiam dubït, respoudil rei * « Doc quidem « Dco possibile est; sed longé verisimilîus quod mutlocf rum futura si L causa malorum. Bed absit ob il Là quod a palerons prœsagit anirnusl quia vix , inqnït , speru ul a sh cà possit aliquid bout esso. » Eegem nosLrum F ranci liment panier et oderuni ; sed lamen quoâtî illos, qui clto et alto somno dormire potest.
Et quia Rem Basera adiré non poiui , Uleras meas ad abbalcm S, Kemigii amïcissiinum mihi direxi^ ut in iuffi parie suppléât vices meas. Cæterdm mîhi vïdelur esse consilimn, ul peroliquem mouachnm lïüileïæ, autalium nuudum üdelem , 1 itéras veslras cum aliquo munusculo transra ilia lis ad dominum remensem , contrabatisquc cum eo familiaritatem; quia ïtle, quisquiî sit in persooâ, mnguus est in reguo Eraneorum , et in ecclealâ romanà mulEûm polestj lum pro rcgt% lum pro emiuentià ecciesïœ suffi. Ad ccelesiam mmanam noudüm descend!, déclinons quantum possura, ne suspicio probahditotis contra me concipi debeot; et hoc ipsum , sîcut ex îlteris domhii ptelavlénsis accepi, domino Papæ et curia; salU Innotuît, Rcceplis aulem literis vestris , ilhco scnpd domino llenrico et Willeînio pnpicnsî, et salis eiplanavi in quantam pcrnieicm ccdesiffi roinanæ tendanl hmc *si procès s ura liubucrinl , qmp contra vos præàumunlur. DifitîiIÎ aulem Ülüç ire, quia de trunsHu nbhatïs Baiicti
HOTES ET PIÈCES JUSTIFICATIVES
Augustin! mi episcopï Icxovlensia, nihil ccrtum crut : et si ml curiam vencrïnt, nobîs per mugîstrum lTenrictimt qui Ibl moratur, eUo poterit innotesccre. Ycrüm qnid lîiiÉ tune possumtis, non cl a ré video» Contra vos enim fadunt rnriHn p pauca pro vobis. Yenient enim mugm yiri. fliviles in effusions pccunis, qnarn nu tiqué tn Roma contempsït ; erunlqne non modo siiA, sed domini régis, qucm curia in nulle audcbit oltendere, auctorilale fiel î . Ad liffic ninnîti erutiL prmlegiis ecclesiæ remünæ, quai in htijustnmH causis nuoquàm cukranique episcopo delà* Ht sut tard* Delodâ dominas Papa in causâ hoc nrabîs semper est ad versai us, et adhûc non cessât reprehenderc quod fecit pro notais caraltmricnsis ecclcsiæamator Àdrianus, cujus mater apud vos aîgorc torquelur et inedi A Nos bu mi les , inopes, munmtîtJ, numquid poterimiis verba dare Romanis? — Sed scribilis ut tandem, si aiia via non pnlucrit, promiltamus duecnlas maicne. At cerlê pars adverse , antcquàm fruslrctur, trccentas datait eut q u ad r ingénias»
jVaa , xi munerftntf cerlai, concerte i Joias.
Et ego respondeo pro Romanis, quod prra a more domini régis cl rûverentlA mineîorum tnal lent plus recipcre, quàm sperare minus. Slant aotem pro votais, quod pro iiberlute ccclesia: tribulammi ; sed, boneslatem eausæ neslræ extrnua rates, excusai ores régis et æmalf vestr* boc iemeritati quàm hbertali magîs adscribere COnabubfu r. El ut eis ci tins eredatur t ipsi domino Papa* (quia verrais bti jus susurri jam audilt aiiris mea) rhbunl spem veniendi in Àngliam, dicentquc regii fîlii dilatnm coronatioiicm , uL manu aposlûlteâ cnnsecrchir» El scia Lis ad hoc promptos esse Romanes* ïïtn enim quidam nobis insultant , dlcentes domino m Papam ad coqtuarlonscm oeclesiam aeeessurum, ul iraovcnt candelabrum vestrum, i bique aliquamïiù sedeal* Nec tamen crede quod deminus Papa istnri adtaiiü concepcrit ; nam, ut audio, ntïilluni élus pro lomtaatiA vcslrà bubetïs gralïflm, Scd unum procul dubio scie, quia Lever] ensis, si venant, nihil asserfcre vercbilur Nolus enim mitai est , et ïd lalïlius ex* péri us sum eju$ fülfûciis. Rc abhale quisdubUal? Pos- Iremo scrtpsil nubï episeopus pictavensis, quod adverses abbaiem Sa ne U- Au gus U ni nihil potucrât inipelraro, et si plu rima m dedisset opéra m . Ibitnus tarnen il Eue . aoctore Deo, qaoniamlta pra?CLpitisn clquid possiniusexpericmur. Sed si frustra, notais impulan non debet ; quuniam., ut oit Etbicus :
fîQït est in mctllco semper retevetur ut irgcr
Intcnltim docta plus valet arte uiatum.
CœtCMÎnn au raclé mccum ogatls prudentia vestra cltjurîicct, Nostlfîonim, si placcl reminïsci t quuniam» quando recessi à votais, hoc mîhî dodisîis consîUum, ut Rarisius morarcr omuinu aeboïaaticus, ucc ati ecelesiarn romauani diverterem , ut veî sic dediuarem susplciones , neç approhastis etiam quod duccbam fratrem menm, eb qudd fiuraplua maguos nos fucere oporLerct, pnssetque tderabi- Üus Exonia: inorari. Ad quod eum ego responderem ea qme fratris moi oceosîunc cornes Reginaïaüf episeopo exouicusi objçceraî , meum consi Eium approimslis. Sic ergo disccssi, însîructus à vobis ut Farisîus sedem ilgerem, et me studerern oiuniub acholarib.ua cop forma rc. Reus mihi testïs est quod , quandù recelai à votais , duû-
zm
rienm denanos in toto mundo pou habebam, nee tdjqutd, quod ego ici rem, ad usum meum. Vaseula quidem babcbarn pauca ferè quinque marcarum , omnibus hospUii nostri socïîs satts nota : et orarn quittera, quod multi scïuut» aliéito tore, sed meo ouere, graviter press us» Arccpi ergo deeem marcas mu tuas ; sed antcquàm agrede* rer Cantuariâ, în sarclnulïs et Inst rue lione clienlum très eartrni espendt, Dcïndè per znanum Willdmi üiiî Pagani libéralité lis vestiie septem marças noccpl* 1res adhùc ut jusseraÜs, acceplurus : quod enim min lis factum est, vobis pequaquam imputa a dura csL Yenfèns ergo Parisîüi, justa InstrucUoncm vestram , pro tempère, utvidetur, commodum conduii hospitium, cl ouicquûui 111 ud ingredercr , duodccîm fera libras es pend i T neque enim iptroitum poluî obtinere , nisi \ü an nu m to tutti pretîo prœrogalo» Equos îtaquo distraii»çi me disposui ad resideudum potiüs quàm ad pmgripundum. Unde cl ïmparattor sum ad circuit us quos praeserîbiiis fiteieudos, qui non possunl sine sumptibus fieri. præsertim ab bouline ccclcsiastiinim babontc offteium potiLiamqLic multorum. Pradcrcà regis indignât ionem gratis, ctmstienlïA îcsLe» sustineo i cl, si me nuncüsejus opposuero , gravdùs sustinebo. Undç mitai, si piacct . in lalibus quæ æqué commodê possent per altos exercerï , imgis porcere dcltelîs» El (amen, quantum cvpensse permiserint updeuümqucquæsUn\ quod Jûflserrtis exsequar : vos autom vîdcrhïs quid jubcalis. Et quia ccclesia romana est in ed cunditionc quam noslîs» nihii mitai videtur consul Ei us tti munrîams, quém duabus rebus operam dore. Altéré quldem est, ut etimatis vos utcumque h laqueis ereddorum : altéra* ut domini regis» quatenûs sceau dùm Deum fiert rolest» quieralis gratiam, Rcns mederi paient ; sed eectesia routa na non feretopem, et, ultimco.rex Francorum baeuius arundineus esl. Prié te* re;i, si placet» cum Gaufrldp nepoie vestro misericordîam tacialis*Teinpüs est enim ; nam ex quo hospUium meum ingressus est, quantum perpendere point, honestè se habet el lilleris operam dat et dilîgentiam» exhibait cum dominas pEetavcnsis aotequàm veniret, et primo dédit ei quinque marcas, demdc ccntum eoltdos Andegavcnsium. Uudc, si place t, cum nmicis episuopi pkiavensis debélis henigniùs agere, et lu uoJlocandà fi lié Witlelmi filii Pugaui non debctis.sî placcl, alrquam exercuisse durUlamj sallcin pro episcopï révérerai ïà. Valele*
LETTRE RELATIVE ÂUX INTRIGUES DE UENItV P A LA COCU DL tlOllE, ET A L'ENVOI UE ttEl'SL LÉO ATS EN FRANCE* (llEC. DES UIST» OE FRANCE, T* XVI»)
(an m$*)
Amiens amieo » Aclîoucs grallarum débitas parturit animus; sed, ul ait prophète , utf»x non habci pâturions ; nam devolîunis effet luira suspendu Uaelcmis perseeuUorais accrbüas r sud afTcutn ira qucni iu partum graiulalionls cTumpere gesttail , huila vis putest aut poterit cobibcrc, FUqnUîeiiîj Rco propItiaiitCH, jam iu cum caiculum Chrisli cl ecrtesiiv sme causa perd acta est » ul de netero penclitari non posait , en quùd sclrasmatis copUu defeceruuL, et
NOTES ET PIÈCES JUSTIFICATIVES
anglican® ce des Ue maliens, comprehensus io operlbus suis, de cœtero cm innilatur invenire non valet. Ventum crat od summum , ubi constat habîludïnes pertculosufi esse, cùm ille qui, solbcitando lam curium quàm seinsmnlicos, Frcderieum vidclkel ci complices suos, vidons &e bfte viâ non posse proücere advcrsùs Bommum et adversûs Chris lum ejus, Lransmîssâ tcgûlioue coufugit ad Italie ci v itales f promitlens Medtolnnensibus tria rnillia mnrearum et rnuromm suorum va Hd iss imam rcparalifrncm,utTcum aïiiseivitaHhusqnas corrumpcrc motiebalur, impelraronl A PnpA et ccclesïA rom an A déjection cm vel traristalionem caniuariensis archiepiscopL Nam ob eamdem causa m, Cremouensibus duo mil Ha marcarum promiserai, Farmcnsibus mille , et Lolïdcm Ronomensibus. Domino vero Papæ obi u lit. quia data pecu nio lîbcrarcl cum ab exaclionihus omnium Routa norum , et decem niilUa marcarum ûdjîcercl : coneedcns etlam ul Lâm lu ccrlesià eanLuaritn&i, quàra in aïiis vacants bus in Anglïft, pas tores ordinaret ad libitum. Sed quia fidem limita promisse levobant, et in precibus manifesta contlncbatur iniquitas , rcpulsam passus esl \ et , qtiod per se împetrare non paierai, régis skiili vËrîbus conaïus est exiorquere \ sed ncc Hic, licel ad hoc loto nïsu syrftCUsanus cpiscopuset Robertus, cornes de Bosscviiïn, multiplieaiïs inlcrcÉSSoribus , UborarïiiL , exaudilus est pro suA revercnUA, vel polcoliA, vel gratiâ. quamvis eam in ccclcsiA romanA plurUpnm babeaL Dimissi sont ergô nuncii regis imputes voti, hoc solùm impetralo, nL dominus Papa mitteret minci os qui paeem procurèrent ^ Gratianum srtlîcet subdîneonum , et magislrum Vivian uni , Ürbîs-Yeterii arcbkibiconum , qui immere advocationis fungi sole Un curîA. Eos lumen axtte, prœscrïptà forai A paris, sacramenti rctïgione adstrinxit, quôd præfnnlos Lerminos non eicedcrent ; manda Lis qnoquc adjiciens nt A regis sumplibuB absLineauL* nisi pace eccïeslæ Èmprelralâ , et ne ultra tï.cm qui cîs præsUluluscsi,aHquam Faciantmoram. Forma nuiem pacis qutc orcbicpiscopocxpressa est; nibil inhoneslum contïnet . vel quod eccïesiflm dedeccat nul personam, nec auctorüntem cjus in aliquo minuit, quin libéré, omni occasîonc et appel latlone cessante, in ipsum rçgem, in regnu m ci pereonas regnl, severitotem ccclesiasticam valeat exercera* prout sibi et ecclesià Dci expedirc cognoverit, Consilïum tamen amlcorum virorumque sapientum est, ut dûm pacis verbà traclaoLur, mit i As ngal et rnulta dissim ilIci \ postea, sî (quod absil 1) pat non proccsseril, gratins quasi rcsumplis virlbus persec ni ores ecclesiaï proslraturus.
Spera ergo, dîlecte mïf et quidquid intérim audieris. non moveans, quia Deus in tuto posuit cansarn suant, Audlcs fortè superbiam Konb , sed mernîiJcris qu6d superbta major est quant Forttlado cjus. Nam territi mnt inSion peccatores, possiâet titoor hypocrtùts . qui* nisî reverlantnr A praviUHe su A , expellentur et store non poîerunt, Jam enimseeuris ad radieem Coram posita est, ci venLÜflbrmn babel angélus iu manu suâ, ut grana discernai A paicis, Priefati nuncii ad regern pro fcc Lî sont, sed q u id a p iu I ipsum in v en eri n t n ûltd Am nobis ï rmo luit. Hoc tameu rerium cstcjuAd se rex verbo ctscripfo obligavît ad excqucndum eunsilïum et mondai um domîni Papa\ scriptumquc cjus prœ manibus est , à quo si resilicret. Tacilè convïncctur : sed ncc sic crcdcndum ccnsuil ecclcsia, antequàm verborum (idem operum ieslimonio
roboraret. Sain la Lu s 4 te , plurimura et afleetuosA te resaluîat archîcpiscopus , se ad amorern et Uonorem tuam exportera prompiissimA devolionc.
LETTRE I»E THOMAS RECKET AO CARDINAL ALDERT ,
SüR LA CONDUITE PE LA COUR DE ROME A SON ÉGARD*
(Bec. des tttst. de France, f. xvi.)
(an uto*)
Thomas, caniuari&mis arc fiiepîs copus, Alberto cardinalL tJlinam , dilectc mi , a tires veslra& si ni ad ora nos! rat um, et audiant ilia qu® in igoomintam ecclcsîa rotnnnæ cantiLantur in compilîs Ascalouis ! Aliquid conso! a lionis novïssimi nuncii noslri vldebanlur à sedeaposlolicA retuiisse In litlcris domini Fapæ; sed earum auctorilas évacua ta est missis A iatere ifllensut in perniciem ecclcsi® Sot ho nas nbsolveretur. Soluti suni cnim apostolico mondato londoniensis et saresberîensis episcopi, quorum aller ïncensor schismatis et totins nialiliæ arüfex ab initio , dignoscitur exsiitisse , et tâm Sorcsbcriensem quAru omnes quos poUiit Ln crîmen inobedientiæ iuipegisse* Neseio quo pocto pars Domini sc toper mactelur in curiA, ut Barrabas evadat et Cbrislus ocddalur, Auctorîtate curiœ jam in fincm scxli annt proscriptio nostra et eeclcsia! calamitas pro tracta est. Condemaantur apud vos mïserî ex oies, innocentes , ncc ob aüud , ut ci cotisdeiHiA loquar* uîsi quod pauperes Cbrlsli s uni cl irnbecitles et à justilïA Dei recedore noluerunt ; absolvunlur é regioue sûcrHcgt et hûtnîcid® , rnplorcs impœuüeules, quos, mundo réclamante, ncc 4 Pcim, si pnesiderct, apud Dcum absolvi pos^e liberft voce, Christo enclore, pronuntio. AU cnim in cvangclio sccundum Lucam i Si peccaverit in fe [rater tuns * incrcpa ilium, et si pœiü- (entiam etjer U , dimifte ittû Et si sep lies in die pecca verit in te, ef septiesindic cùnversusfuerit à terdicenst Fflcnitet me . dimitte üfi. Numqaid oliqsa sunl verbe Cfirîsti qui bus ait, si pænitentiam egerit , si con versus conflteatur dicera, Poenitet me? Nequaquam de olïosb laie yerbi reddilurus est in die juriicii ralionem, sed pO' liùs cos damnaturuA q^ï , contra formam quam dédit, iniquossinc confessions CL pœnitculiA vanis absoluttonibus justifie are præsumunt, cl vivifleare animas qm non vivunt. CortA, si rcs ablata reddr potcsl, cl non redditar, non agitur pœnitentia , sed ftngUur, Profeeto Spiritus Sa net us, ulscrfptum est, ettYiglet ÛcLum : qnoniarn ipse veritas est. et non flgmcntunL Obtîgel se qui audet, nec verUud judicis Ibnnidctscntcnliam : rfiplorcs, saçrilcgos. homieidas . perjuros songuinarios cl scbismaticos impeenltcnlcs absolvat i ego qua: ccc’esîæ Dci afilabï sont impœnitenti nunquatn rcibiUam. Nonne nos Ira, ml pu liùs ccclcsue spolia sont quæ nuncii regis CRfdinalibus 01 curiaiïbus larginulur et |iromitlunl? Quæ imquiias umnîfestaest, siiila quæ in ecclesiam Dei apuil nos excrectur occulta est? Nos ccclcsîæ libcrtatem tueri non possumus, quia sedéa apostoHca prose ri ptioneui nûstram jam in fincm seilinnni prolraiii. VEilerit Dans, et indice! ; sed pro cA morl piiriili suiiïus. Insurganlqui voluc-
rint cardinales; arment non mot! A regem Ànglite, sed totuni, s! possunt* nrbem , ïn pcrmclem noslrum ; ego T Doo pro pillante , nec in ri là ncc ïn morte ob ee ci este fîdeiiUlc recedam* Causant suam de c;etero commiUo Beot pro rpio exulo proseriplns. liïe medeatur ut novït expetïîrc* Non est mlhi ültcriû^ proposilnm vexandi euriain ; cam adcanl qui prévalent in in i qn i latl h us suis , et , triompha ta iujuslïlïà et innocentiâ captif alft, in confus ion cm ecdesiæ redeont gloriosi* Utinaro via romane non gratis peremUset lot miser os innocentes E Quis de cætcro audebll illï regî resislcre , quetn ecdcsîa romanà toUrîumptds anima vil et armavït ocmplo pernicrosoad posleros ? Valent semper sancltlns veslra, nosirl inetnor ante Deurn.
LETTRE DÈS COMPAGNONS D'EXIL DE THOMAS BECKET AU CARDINAL ALBERT , SITU LES TORTS DE LA COUR DE ROME ET LA CONDUITE DES CARDINAUX ENVERS EÜX. (îlEC. DES Hf ST OR. BE FRANCE, T. XVI.)
Samiisstmo domino et patrï carissimo Alberto t Dei g^atid S. R, E, presbytère card inali, miseri Cantua rienses toium in modîeum quod relie tum est exUlibiis t et proscriptis , sineerw fîdei et verte dilec liante affectum, Quantum sll innocentis consciente bonum, nescîunl qui sincerHatem eonscienlte perdidenint ; nec veretur aliénant fünestîs infestare constlus , qui, semel raliclâ verecundià , in iurpitudinU suæ defensionem præcbiros viras desiderethabere consortes errons. Ulïnam hæc domini Papæ sanctitas, cum eecleste ton fus ion c et iüfamiA curia; , non essel in nostrïs exporta pcricuüs, eorumque saluti panier etbonestati repugoontia concilia, aapientîæ et auttoriuuîs quâ ennctls pneemmet vîgore, nb ïnitio repjobassct , qui persuadera ausi s uni ut innocent ium prose rîptionom perseseannos densoriis dilationibus proldaret I Certe quïsquis cl quanluscumque fucrït ïlle ronsuftor, illïco odissc dcbuerai ; Fade refro f Satkana, quia non tapis ea quœ Dei sont, Nec persuadebilur mundo quûd suûsûFes islt Deum sapèrent ; sed polîûs peçuniam , quîim immoderalo avariliæ ardore $iiimit, oifeccrunt : ideôquc , pnedonibus et sacrîlegis adhayronles consens^ eonciiiïs instru entes, armantes patrocinîis, insurrexermit in pauperes Chrisli^ acceptâmes mimera, seeuti reiribuüones. Nec possunt ïtlorum laterc nomina, qua; tum evidenlia operls nïauife^at, lifm rela' tîo nunciorum partis adversie, lùm attcstalio lîlerarum qui bus glorïantur apud regem Anglorurn sc pro eo sleLisse vidbter, et quod ïltis Lacenlihus crat credtbÛë, persuasîèse domino l*apai ut prœfati regis immonîtatem in lantû patlenîiù sustineret : in quo iimendum est ne scducLus snnetus erravèdt nimis, adeo ut quod io ecclesïam Del deliquit, etiam cùm vol ne rit, nequent emendare, sic sol et tiens Lalia plerumque punire dclicla , ut qui divinilus obîatà gerendorum op port uni ta te non ulHur, endem illi in perpet u uni aureralur. Scruta nli legem loquim ur et scienlî f qui quod dicilur sihî familiaribus cîarurn bobet excmplls.
THIEflR V.
JUSTIFICATIVES* m I
Etsr tomen (ut culpam snam t quam sic rnagls au gel * purgare curia vîdeatur) in nunctos nnslrus rëtqfÿuet quùd eccîcsiœ Dei de tam inanïfesliâ injuriis et danuiis juslitra non siteïhîbita ; ergo, quasi re benègesià, consul uni .ut sapLcnlmres mjllamu&, ac sï per sc non sil païens injuria, damna sfnt veî pauca rel modica, sœpè non sit prædo commoüitus, tumcïis nostrîs ülatip non sint a troc! ores injuiiæ,diû5îmmù ni mis et ultra omnem modum. etconlra trquitütcm non sit expectata corrcctio,Non sunl in nobis, paier, sapîenîes ilJi quos quærunt ; non polcnlcs aut divilcs, quos semper conira cccîesîarn Dei et nos faabere locum videmus in cnriû, ni assidue redeant cum triumpbo. Vît sustenlninur aliéna stjpe. et ferè, nisi nosgratia conscrvaret, nb ccclesiâ romanâ atlriti. qui soit in orbe oedduû pro illft dimicamus , deserere causam Cbristi et eeclesiæ contemnere Hbertaicm* Eotuît ab inUio in sulnm regem Angforum et nostrffi proscripiionîs et dcprædalïonis ccelesîiè cuîpa rerundt, qui per se et satellites suos, sine misera lïone ælalis et sexùs, sine reverentiâ dignltalîs imt ordinis, circiter quadringentos innocentes addixit exilio , Eanlunricnsem cum omnibus possession ib os et bonis suis confiscavit ecclesiam ; bona vacaulinru sodium occupa ns, non permisit in eî s episcopos eL abbates reguiariter ordinari, Dici non pûlcst quoi animai sine conûrmalionîs saernmento exe es a cri ni T quoi causée cum cc^ clesïarum et injuste op press orum dispendio expiraverint; quanta injuslitia Lotam possedît Angliam ; quanta perditionis onîmarum janua Satbanæ sil aperfa . pasloribus ovinm Cbrïsli cum in eiilium aetîs , aut coactis ubmutesccre et sitere à bonis, aut llfectis ul præberent sub prætexiu religionïs et dispensatîonis arma iniquîlalïs peccato , et ipsûs serpentes clauliqni se r peu lis membra pcrnicîosïs consiliis lOAïcarenl.
Tantas el tom patentes Cbrislî injurias stepè, immb continué per sex anuos. proseculi sumus m auditodii Tèstrïs , parât l in fpsi tuatorurn novîtalç* cüm adbûc essctis Senonis et nuncii regis adossent , appellation es prosequî quai >el à nobis vei contra nos fuerant insLltutæ* Non plücuil ut audiremur lune : quando nobis adbue aljquîd, et si modîcum, suberal faculüilîs ot amicis et adjutoribus nonnibd spei. Lon^urn erlt et vobis* ut limemus* Uùdiostitn, si reLcïamus quolies nos obtnlerimus fld agendum ; nec placulL ut audiremur. et ndversariis nostns, npprcssorîbus ccdesîæ, facta est , ut scilîs, non prosequendæ appeltationU indulgentia. Intérim, si paler noster dominas Cnntuarïensïs vcllcl obloU remilterc , et perniciosum compositianis ïncundæ coa>tancis et posteris prtebere cxemp’um , pacem facere, vobis non ïnterponenlibus parles vestrae t eum rege potuerat el redire in gratiam fa mi lia ri ta lis aiitiqme, Scd absït hiec lues à meiu lïbus noslris , ut pro quolibet lemporali emoiumonlo jngul émus animas nostras, insanà bifï plagà consc ientias miner Cm us , et nefando voluptatis aut avariliœ mercimonio vendamus cccicsrœ Itbcrtàtem, et posteros pravo corrumpamüs çxcmplo ! faeîaut boc, si volnnt, alii, aut pcliûs nulius facial; quia nos ila instituli sumiisâ sauctis palnbus qui Cantuarïensem ecclesiam rexerunt ïn laboribus mnïtis , et tandem merccdem labornm rcccperunt à Domino* Idem qui auelor proposai, couse ientræ nnslne testis est De us * quod dominos Cajiluariensis pneetegit in exiiio mori , qaàm pernicîosarn occîesîae et probrosarn inire concordiam r el si bæe (quod absil 1 ) allen tard,
NOTES ET PIÈCES JUSTIFICATIVES
rama est inLer non, si quis lamen , qo! dcinccps illius possol clomînînm mit consortium suslïnere.
Nobiscum de paceéecleai© mèâiatilibus amicls tracta butur» cûm Johannes dü Oixeneford Romani proficiscens, et manifeste m u: Lis justifient us perjurîo, rediil trlumpli al or, et ab aposiolîcft mh furent! * n^nsl ï)CF sç mn salis insanirel , cornua ülluUt poceaiorL Ab eâ die proscriplio nostra , quai antea soi! régi cl suis poleratimimtori * cceiesinm remanam dî&sirnulatîdné vet consensu 8 tic Lorgna babuib cüm pcrseCUloH tn mulilfâ perdurant i sit indultû diïaHo * et quodammodo iiceniia præslila incuba ndi ecdesîia al torqucndl Innocentes : et no bis si qaid solatil vîdeb&tür esse porrcctum, slalïm è laiere nundisatU lilcris impediebatur, ne votîvum 'a ut debHum sorUmtoreffeatüm, Nobis eliam lacenllbus, rerum evenlus ita esse convincit. Eccc enim Clirn pax ntislru, fiîcut molli noverunl, essai lu januls, cl eeclesïa solattum . ut pu ta b a ma s, eïïlcax à eoRClisBimo paire rom a no pontifie e acce pisse l, bu per venta nie* mindi regts obslulet unt pacem -, et. absolu lis excommunie a tfx nostris , cllain spom ru cône il talion is visi sunt præclusisse. Siquidem «tamm* rtaverunl iis et a bis adversarïis nostris, ut , si libuerit * sei unnorutn appel latkmcs quas loïlÆs prosecuti sutnus et intcrdùm ol>tintikmisT proscquirntur ïn festo beali Lucie, scïluri quod nu (Juin cis honoris, ofiieii, beneficïi aut fumn? dispcndïum genéi ftbilur ex hoc quo tan Us lempore excommunient i fuerunl. Nmnque in eo, nsaxïmè apud nos traies , justifia viget ecetestiisnca, quèd qui per onnutii ex connu uni cot Urne m suslineut t noLan soient înfatoH. Sed ecce ab hujus novitalis exemple et quasi apaslolieo privilégiai quod eonlinetur in liions, solulus est ccelesiasUcus vigor, Quid ergô superesL nîsi ut nullius momenll sit apud provinciales senlenüanquam sine Omni pœuû vident lam facile passe dïssuhi?
Jura ver uni tannin, ut dicitur. sc statures mandata domlni Popœ; BCd præcipîtur esse ûbscoudîlum, Ueus bonc 1 quid rci csL q\M qura contra ecclesiam fiunt , libeller prsdic&ntur in foro, nt Irabî possinl od eonscqucnlïam ; cl si quid pro ecdesïù tit, cujus cxemplum possit esse Land a bile el pmdesse in poslorimu *11 ud apostolïea > cites jubet abseondi ? cùm ergô sic apud vos , privai g ttUbtifl fan to ri b us régis out poliûs ÉaliUs i oui peeuniœ amaloribus, causa Cbrisli Lractotur, cura nobii cxlgilur ut mi 11 nm us nuucios sapientea , quasi vos ïpsi non dcbueritîS tàm justant eau sam , làm manifcslam, defendere, ctium lacenltbus nniversis? At enim cslis ïn mundi cardineconslitütL ul lîbcrelis pauperem à polenle, ul justifia ni décernai! s et fa cio Lis inter filins bomiuutn. Ko» sam- viros bonesloa cl tUcrntos credebamus* quod via romana î bsorbuïl : quffi tandem nubis ulî lilas in sanguine eoruin? ïîumqwid miltemus plui es ut ïpsi morlantur* ut innocenüum minualur numerus veî atinuncturT et tyraunus, Miis cxlinclis, licentcr dominetur in ecolesbl . mrllo coiïlridiccnle? Hi appebalioncsprosequendæ snul. quare* cüni nascebanlur aut nondùrn expiraverant, non sunt cxaminîiiUe ? Satiüs enini fucrut uobis eas Lune expediri auL saStcm denunciart nobis, ut aîiquid aliud negultl âge remua , quo vilain ïiostroui possemus utciimque Iran- $ïgere , et eau sa m suam Deo committeremus expetbendara, spolia U eL midi sumus : salis bactcnüs delusionibus Uujusmudi faügati consuUiûs esse crcdimus, ut vilain in oralionibus quatn in litibus Cniainus 3 domcsiicïs extm-
plis edoeü , no do. cælcro non mod6 opéra cl împensa uobis perictilctur, sed et anima. Cbrîstas, cul eam com* miltimus, ccclcsiiE suæ sil pulronus cl cousin.
Sed fort nsse die et atiquîs , quoniam pro bono pacis et qufp praMiiisimus gesla sunt. et toiles indu Ma dïïatioet dispensa ndi ralio admitsa esf Ulïque, si pax exspecUlur àDio, pecenlis el tûsquæ conlra legûm Qunt procuranda non est ; si à Deo fului a non est , ncc est ecclesiaï neccssarîa, ncc alicui uïïlïs. lîonorum nostrorum non indïget Deus, sed cerlè pcccotomm nostrorum min ùs, ad axpediendam justîlïam et miserïcordinm suam : et for lasse tamdiû dilata est pai, quia non via Domini, sed hnmnna procunibalur aslulia. Excessimus modirm ; sed urgel nos nécessitas, quai ncc modo ncc reguïæ necessiLato arclalur ; et Splrftus sanctus, qui in vobïs est, persundebïl ul nccessarïo cxcedcnlibus indulgeaUs et compalinimini. In summû . pietatis vestræ genibus provolutï , supplicamu? alieotiùs ut hiec omnïa inlimclis domino Pûp®, et persuadeatîs ei ne de cætcro circurnvcntonbus credal . qui. amorc sordinm ûlleciS, ipsum conantur luducere , ul in la^sione noslrü anîmam suam perdat et causarn CUristL
Kn 6.
LETTUït RE JEAN OE SALlSElDRV, SUR LE PÉBAUQUEMENT UE THOllAS BECtîET ET SA îîÉCEOTION EN ANGLE - TERRE, (RECUEIL UES W3T. ÛB FRANCE, T. XVI.)
(AN il70.)
J<winïia$ Sarc&beHûntiÈ.Pûtro, abbati SancU-RemUju. More mea rectissimfipoterat aecusari, si non cam necessîtas excusarct. Debncram enim , ex quo primùm in Angliam pedem posuiT nuncrum remUisse, per quem veslra dileclio de alumnorum suorura stalu posset cerliorari : scdT quia mihî in Ipso navîs egresiu nova et stupenda rcrurn faciès occurrit, alium eerliorare non polui. qui cï varîîs opinionibus et verbis hominum reddebar încertas. Nam . tri duo anlcquâm appHcarem, omnla bona domini Cantuariensiâ el suorumannotatafueranl, procuraioribus suis ab ûdmlnistralïüflÊ smnmotîs, el in portubus edido publico iiihïbitnm est su b inlcrminailone exilîi cl proscriplïünis, ne qui s nostrorum, si forte AngUam vellrt exirc , Iransvebcrctur. Piissimi lamen oRkiales domiiu régis providà nimis caulelâ et pcrniciosA nobis circumspecüonc prœcaverant, ul arcblepiscopus et soi ab wlllo rcdüuntes nibil prorsiis aut minimum invenirent prêter domos vacuas ex magM parte consumptas , et horrea demolUa, et areas nudas, et hoc ad consobiUoncm diulurme proscriptionis et emendatîoncm sacrîïegii perpelrûlf El cüm pax nobis in festo beatfe Hagdalenæ fuisset reformata , et serenissimus dominus nosler rex filio suo navo régi, li Loris patentîbus præccpissel ut arcliiepiseopo rt suis onmia rcslUuereulur in înlegrum. prout fuerant tribus incnsibus ontequàm Angliam cgrcderenlur, omnes lamen rcddîLus noui tue cjus prærepli sont , qui usquead natale Üomiul percipl polucrunt. 1*1 Lires possc^siones H ccdesias quu»T ipso jure et ralionc paclî convcnti T pe|l'' tui oportebnt ecdcsiæ Canluoriensi, adhùc pubiieæ pob'^ talis auctoritale occupant curiales. Ego inter cæteros unà
NOTES ET PIÈCES JUSTIFICATIVES
eteleflià prtvalus sum , qucc quadroginta mur cas animas solreliat auleecssori ineo. Conligit nulem me tri d uo applicarc aille octavas beali Alarlim, et in îpsis oclavts crat Ca h tuociæ synodes ceiebranda, in quà me vices absenlU arcbiepiscupï gerere oporlebat. Cüm itaque prêter spem, et contra bünam opinionera el bonus promïssioncs domini regis, sic omnio lurhnta repcrisscra, ut de poce noslrâ et de reditu arebiepisnopi d espéra rcttir ab omnibus, et me tanquàm in earccre positum eognovisscm , vullu bilan et amico censtanü Canluanam petii , ubi à cicro et populo cum magno honore et quasi angélus Demi ni recept us su nu fidelibua jam ex ad vent u meu mcliora sperûiitibus , c£> quod eis persuasum eral quod me nullo modo arehiepiscopus prærmsissçt. si non esset in brevi seculurus. Inde, tÿhodo cclebralA, ad novum regeni pro fectus sum et fin Us liumsne recep Lu s , lïcel concuslodes soi aîiquîd tîmorls prateuderint, s us pic mil lys pacetn nubisctim non siropliciier foctam esse, sed rancuris pal Am remisai brimés barcre radiées. Quod elsi ex variis iignîs patenter adverfei'em, sic egi ac si ontnia ad vol uni procçdere arbilrarer. F estiaaBlcr ïndé ad mat rem meatn deJlexï lier, quamjam altéré langue nlcm anno, et rnirndù fnm dicm Domini cum gaudio ptæsLoïanlem , ex que me vUbt, vestris et saectoriimquîbuscqNbiUlîÿorationibiiJi precor ü tien tins cunmioidarb Recepcral autem responsorii à Spiritu , se rnortem non visuram , donec me et rratrem meiun videret ab exîilo rcdcuuLes»
Intérim iitl veteres amiei domini Canlunriensis et ecdcsïasiicæ llbertatis propuguatorcs , dontinui Eboracenels, episcopus Londoniensts, et complices eorum, consil um iûierunt ctira pubiicani* , legatione transmisse ad doininum regem, ne pradytumCantnarienscm in Àngliam redire paleretur, antequém reniincïaret legationis officia, et restituerai ei univems I itéra s quas emeruerat ab apos- LuMcâ sede, et repromUterct se regni jura inviblabïtiler servalurum, utsub obtentu c au Lion i s Uujus «b observaniiam consuetiidinum arclarelur, dicebant quod reditus ojus domino régi dam nos us et probrosus futur us erat, nïsî ista procédèrent. Feccrant etïaru de singulU vacantibus ecciesiis serins evocari personas, in quas de posture eligendo UDïvcrsïtaîïs arb i tria c on ferrent ur, ul electiones de ecdesiâ in aliud regnum et pnlntium prolracta? cele* brarentur ad nutum regis : tibi, si Gautaarien^lS oJ> raverentiam canonum pro oflictt sut débita obioquerelur regiam oiTentîereL maj estât cm ; si co ns en tiret, rcu» esset in Deum. et couviucerelur in consttlu lianes écelesiasUcoa iueidisse. S»pè dictus autem Cantuariensîs ex manda to domini regis Rolomaguni yeneral, indè ex promisse I i liera nd us ab obEigatione creditorum , et curn honore in patriam remUtomius, Sed refellit eutn opinio. Joanno d& Qxmeford nIT. rente I lieras domini régis, quiüus rogabat et monebat ut sine morft rediret ad ecclcsiam suam , el antedicU ion nuis conducLuet sutatio in itinerc fruerélttr. Faruit arcbiepiscopus , et io redeundo æmülorom per amicos machlnamcnta cognovU.qui jam ad mare profecli vent mu commodum exspectabant , arcUiepïscopo nostro in opposîto iîttore similiter exspeclanlc. Ubi cum de transit u eorum et mncbimilionibus ce ri i or tleret, conatus eerum viâ quA potuit etisit, miitens archiepïscopo Eboraccnsi tïteras aposiolicas, qoibus ipso et DunéEmcosis rpîscopus propter usurpatam uovi regis coronallonem ab episcoi ali oflîcio suspend untur. Alias quoque perrexil
nunctiis Londoniensi et Saresberteasi eptscnpls, qoibus in sententiam üiialbemaüs revocatilur, eL suspend un lu r omucs cpiscopi qui præfalæ eorenalioui iulerfuerunt. Quo facto, prosperior aura spïrans à Flnndriâ domtnum archicpiscopum in ÀngHam lelid novïgatïone perduxît , venientemque ad porlura cui Sandwicus nomen est, regiî satellites excepernnt, custodiis per Hllura dispositif . ut crcditor, ad micendom, et armatis persirepeulibus: quos aolefatus Jonnnes de Qmmford cobïbuit et compulit arma deponerc. non tara, ut pulaLur, Tavore noslrorum. qnaxn ne te rn cri (as eorum dominum regem el H lie ru s suos notà prodlLionls inurereL Exegerunt tamen ul aiîenigeoie qui cum archiepïscopo vénérant, sa crûment um praistarent de servandA fidetitalé régi et regno. Kec apparebat quisquam alientgena prêter Siruoneni. Senoneu- $vm arebidiaconum , qui ad pracstanduin juramentom fadiè TuUset indnctns, si nrchiopiscopus permisisset i qui, cxempli pernidem venins, respondd bonis moribus lioc prorsùs esse contrarimu. ul înaudUâ barbarie compelJantar hospites et peregrini ad hujus modl juramenta, Fl ferlasse satellites vim parassent ulslcoi compescuisset iumultus popularîs, verentes plebïs impetum, quæ sic de recepto pa store gavisa est ac si de coda inter itomïnés Gbristus ipse rlesccndereG Gûrn vero se dïesequenti Conluariæ recepissct, vene* in n L ad eurn alterius arebicpiscopi et episcopurum suspensurum nuneïî, ad sedem apostohcom appcllaiites. Vénérant ex a!ïo laterc domini regis officiales, süo regardes nomme el pubNcu denuncimites auclorilate , ut ardiiopîscopus latam in arcblcspiscopum Eboracensem et a i i os episcopos senlentiam relaxaret , uisi régis et regni vcllet decemi pubUcus bostis, ut qui novo regt coronam motiebatur auferre. Ad quod arebicpiscopus rt-spondit se nulle modo impugnarc regiam dignitatem , sed potiùs vires ^ opes etglomm pro viribus in Clirlsto augraentaturum : hoc la meu millù rationc itnpctrorl pusse, quiu advcrsüs præsirmplores episcopos eeclesisB suæjuslitïam prosequllur. liüs autem ïuslaïUtbusacriûs^ «iljecil quùd pro honore domini régis, la et ei periculosum essel cl vires ejus exceder et , quia judex iuferiur siipcnorîs non poLest relax arc senlentiam . jiaratus oral duos episcopos absoh erc , racepto ob eîs priés secunduin murem eccïesiæ, juramento , quod domini Fapie qui eos xinxeral mamlatis obedîrent. OfflçluEes autem non perrnisermit ut lieret , diccnles hujusmodl joramcnîum oh cjùscOpîf non debere præstarf , quia regni consuctudines împugnabat.Keplicarit ad Uæe arctüepiscopus quod, ciim dominum Papam modts omuibus aotea selUcitüsset ut eus absolveret A vinculo auathenialis que soîim Cantuariensîs ecdesiffî auctoritate fueranl innedatî, non nisi præstito]urameiilo solyl poLucrtmt.Qtiod si necessantini fuit ad uuius cpiscopi senieutiam dissoheudam, qmu longé iolerior est edlcio sumini poutitieis, lace clarius est quôd sententia apostolica sine eo. præsertim A judïco inferiori, sohi non débet. Àd bujusmodi et sknilcs ailugüliones epUcopi mol* surit, et, sic ut pro rerlu relalum est, ad arcliiepiscopi clementïam cou rugissent , nïsi eossæpe iiiiruinalus Eboraccnsis eeduiïssel, diasnadens ne quid rege fucercnt ïncensntto, quem patron uni Uubueranl ïn ornnHuJS operihns suis. 111 is Itaque cum indignation g prnperautibus ad dominum regem, nosler arebiepiscopus ad auvum regem fier arrïpuiLCûm vcroLondonhe per-
venlsset , rfenunciavÜ ei rex junior ne progrederelur, neccÜritM cj aut caslclla iuLrareL. sed reciperel sc cnm finis infra arobifutn ecclesiæ suie, <1 suis deminciaium est ne rcgni fines exeanU ne prodeant In publîcum p sed , sieul se ïpsos diligunL, caveani sîbL Qoï denuùCialione publicaU. se ei s nos Canluarîto reeepil nrchiüpïBCopua , i bique sainte re Ile! eu ni multo discrimine p rar sied n mur* ï^cque noîd3 via consola ti unis aut securilatïs alla patet , quam ut veslris et sauctormu oralionibus evadamus ittsidins eorum qui eeelosiæ snnguincm sUiunt, et quœrunt nt de terri pçnUùs avcHantur, aut ccloriüs percamus in fplà/Licet aULom perseenUo gravissîma sît, et ad arehiepiscopum rarus de numéro divitum et foonoralorum visita Lor accédai , îpse tomen çtincUs ad se vénienlibus pontifieali gravilatc jus reddtl, derfuclà pro rs us accepta tîone perso narum ac ni tinenim.r rater meus ad nostrnm Exomcnsem . quem müii nordum lie u U vlsïlare, profeelus, lateri ejusadbærel in timoré mullo ctjugi sol i Ici* ludinc. Longum eril > et vereor ne tædium genéFcl, si cunetas angustias nostras cœpcro replicare : sed qure desant epistotffi supplcbuutur officia porlUons.Sit i laque, si plaeel. mlseralionis veste sullîcitare sanclum priorem et nmieos Elirisli de Moule-Uci et Vallc-Sancli-Pelri , et abbafes sanctoruin Nïcasïi et Cmpioi , et alios sanetos familiares veslros, quaienùs nobïs npud altissimum suffragentur, ut eorum mcritïs salubritcr liberemur, qui pçridilamur ex nostris» Carissliïiôs autem Traire s nostros et dominos * qui hcalissîmo ftemigto famti'lanlur. vît sine gemîtii et suspiriis aut madore îtterymarura pussum ad oui muni revocarc, recüiens me quondam inslar p a radis i féliciter incoluissc, dum ïllorum pnnscntiâ fruebor, et carlin lis cspertçbar imngincm que in ætornA yHI sperotur/lllos, quæso, diligentms soüîritale , ut alumnorum süorum nieminerint in oralinnîbus suis» Quam dlù Iléus prospéra donabil, vwbis currenlium liienirum minislirio, Chrîslo propiiionte» commuuicare non differam* Valent semper et vigeat saiielltas vestra , et tültns ecclesiæ prospérât as in bonis omnibus provehntur, et, si plûcet „ pauperem sacerdolexn Saricti Cosjnæ coinmendatum î&ficatis.
EXTRAIT b’ UNE LETTRE PE JE.IK DE SALISRURY, RELATIVE AU MEURTRE UE T ROM AS? DECÜET. ( RECUEIL DES UlSTÜH. DE FRANCE, T* AVI.)
(an im.(
Passurus aulcm in ecelesiA, ut dretum est, coràm altari Chriàtl, martyr, anfequom fcrîrctur, cürn se audîsset inquiri, milUibus qui ad boc vénérant in turbb clerieorum et monacUorum vo elfe rnnti bus, ubi est arnhiûpiscGpus ? oecorrit eis e gràdu quem ex magnâ parte ascenderat , vultu intrepido diccns: Eceû ego ; quM vultis? Cui unus funcslnnun rail U uni iu spiritu furoris iiilulit : Ut modo mer taris ; imposai bifo enim est ut ultcriim vivas, ItcS" pondu aulera archiepîscopus non mlnorî constantid verbi quàm aniini, quia (quod omnium maityium pare ex anîmi meï sünlcriüù litÎDRlcr dixerim ) nul lus eorum
JUST I F IC AT I VE S
vrdetur in passioiie isto fuisse conslantior: Et ego pro De o moH parafas sum f et pro assertione justitiw et ecctesiœ libella te* Sed t si caput meum quœrÜis, profù* beo ew parte arnnipotentfs Del et sub anatkemate t m cuiguam (dii , sivt} monacho t sim clerieof site laieo, me je ri vsal miaori , in aliquo noceaits, sed sint inimuues à p (vu a si eut e&isteru&t à coi mi. Non erdiïi illisf sed mihi imputandum est si qui eorum causam labo rantis ecclesiœ suseeperunt, Mortcm attenter amplector. dummodâ ecclesia in effasiom sanguinis moi pacem consequatur et liberia mm*
Quis islo videtur in carîtale fervent ior, qui, düm ie pro loge Dei perserntonhus olïerebat, iu ïd solutn oral soUicUuâ ne proximi tn aliqun lædcn utur ? Verba ejus nonne Cbrislum yidentur exprimere iu passioae dicentem, si me qumt'itis , sinîte ho s abîre / Ilisdictis. vidons ca milice s cduc lis gladiis, in niodum ornntis iadinavit eapul. baie novissïma proferens verba : Beo , beat® Matiœ , et sa ne lis hujm eeolésim patronis* et beafo Di on y s io , commondo jm ipsum et ecclosiœ causam. Cætcra quis sine suspiriis, singullibus ctlttt rymis referai? Singula pcrseqiii pieias non pcrmiUIt, quse carniEccsim’ inanîssîmi , ÎJci timoré contcmpLo, et làm tidei quàm lutius humanitatis immemores» coramisefunL Non enim suOecit eis sangume saccrdotis et nece profanare ecclesia ni et diern sanctissimum înceslare, nisi, cqrond eapilis quam saen ebrismatis unclio Heo dicaverat amptilalà, quod eliam dîetu horrible est, funeslis gladiis jam ilefunctl ejiçercrï Icereb r u m , et per pavirnentum cum cruorc et ossibus mideïissïmè spargerenl, iramaniores Cbristi c me î fixer i bus , qui ejus crurû quem abiissc vidèrent T sicul adbuc yhenlium, non censuciunl esse frangend.i. Sed in lus omnibus cruciaiïbusiiivkll anîmi cl admirumiæ constant iso martyr ncc verbum protulit , ncc tkmoreiu ernisit , nec edkiit gemilum . nee brachium aut vestem □pposuit fcrïcnl* ; sed caput inclina tutu , qood gladlis exposucrat , yirtoto adrairamtA ( doncc consummaretur, toncbâl immobile , et tandem tn terrant proeîdcus recto corpore, n e pedem movit aut raanum,
Carniflees autem, non ininûscuptdi quâm crudeles, in ilè Làm iu regtse poteslülis quàm diviuæ maj estai is ifl* jurîani adeeclesite palûLiutn redeimtes* universam supd- Icctïlem etquîdquld in serimis aut elilelîls arebiepiscopî et suorum potuil iuveniri, sive î n auro sive in argento, aut vestibos aut variis ornamenlïâ, aut lîbrîs aut privl* lepîïs. aut aliis quibuscumqiie serîptis, aut equîtaluris, ïnsalioblti avariUà et stupeudo tmm diripîeules , ca ut bbitït inter se diviserunt, imîlatores eorum facti qui In* 1er se Çbrîslï vcsU monta porUlî sunt, liceteos quodauimodo prmcedanl in stelere; cl ut ponliûcî jam per martyrium coronato bomimmi gratia auferretur. omnitt scripta qme sacriîcgus priodo surripull ad regeraïo ^or marmium ttansmissa sont* Sed nu tu divîno conlfgiL quod, quantà ma gis alblelaj fortissimi glot iam offuscore uitelialur bumaun temontas , tan lu cnm ampli ns Doruinus Mlastraret osletisîonc virtulU et mlraculortmi umnifeslU ïndieiis : quod viri impii qui cum UisaUobilîter odorant întuentes , inliiboerunE nom ï ne pnbîicse poiestaüs ne mi* recula quæ tiebaut qnisqtioni pubiicarc præsiuocrcU Cîclerùm , frustra quis obnubilare dcsîderat quod Béa!? clarificarc dïsponil t et) enïm ampliûï perirebuere mira* cula, què videbantnr impîîs studiosiùs occviîtambi. tUm*
NOTES ET PIÈCES JUSTIFICATIVES
videt In fade, soi us Deus est qui renés scrutafur et corda. Nam , cüm beat! mnrtyrîs corpus sepul Lune Ira d endura esset , et de more ponlifknlïbus mdueretura quod admodûm [a uni famïliares ejus no ver nul. in vontnm est cilîeio peduncutis et verra ibus referto inYolülum, ïpsaque femoralia ej lis interîora usque ad poplités dlicîna (quod apud nost raies an Ica ruerai üiauditum) reperla sunl. Exlerior Lumen habitus cadcrisconfurmabiilur, juïta sapientis ediclum dicculis : Front tu a poputacon* vs niât , in tus ptnnia d iss t milia sïnF Quîs referai quos gemltus , quant os lacrynwum imbres saoctorum eœtus qui arirranl in revelalione sic odtfmbralîB religinnîs emiscrit? Nec lamenin bis omnibus persécuter um quievit. fur or , diecnlîum corpus profilions inter sa n clos pontifices non esse humandum, sed projiriendum esse patibulo. Unde sancti vÉri qui adorant, Vira sïbî limcntes infer ri. eum in cryptà , anlequàm satellites Sa Limace qui ad sanrilegia perpétrant!» eonvocati fuerauL convcuircnL, ante a tiare saucLi .lonnnis Kaptmtæ el sa net i Augustin! Angel or uni apostoti in sarcophage marmoreo sepelierunt i ubiad gloriara omnipolcntig Del per eum mull» magna miracula liant, catcrvaürn conftuentibus populis uL vidai ni in alits et senliant in se poLenLiain et dcmeiUiam ejus qui semper in sanctis suis mirabilis cl gloriosus est Nam et iu loco passion is ejus, et ubi ante majus aUarc pernoctavït htmiandtist et ubï tandem seputtus est, parnlytid curanitir, ceeci vident, snrdî audlunt, Joquuntur muti, claudi ambulant, evadunt fçbrkitantes, arreptl à dftnnoBîo libcrantur, et à variés rnorhis sanantur iegroli, blasphemi àdæmûnio nrrcpti confunduntar , ïllo hæc et plura qme referre perlongum esL opérante , qui soins est super omnia hencdicLus in sreeula , et eos prœelegit esse gloriae sue eonsortes quns, per verïLaiem üdei, zelum J usli Lias, confession is virtulem et invicta; conslanlue pcrseveranliara , facturas erat de vîrtiitïs ac tldeï adversarîis triomphantes. Quce profectô nulI&raUanescrihere pràstimpsissein , ni si me super liis lides aeufata certissimam rcddîdissel. Superest ilaque ut vestra parvitalern nostram instruüt erudiiio, an ciLrà romani ponlfftets anctoritatem tuUirn sït in mîssnrum so- IcmnÜs et ai iis publieïs orationibua eum in cala logo nmrtyrum tnmqunm salulis prtesidem invoeare, au adbüc ri quem Dcus tantis mïraculornm daritiravil ïndiciis» quasi alio dcfuncto oraliones subventorîos tencamur cïsolvere. Timetur cnim ne sic orandi instantia beat* marîyris injuria vïdeatur . et incrcdnlltalis prætendal imaffinem post tôt signorum cibibilionern nondùm secura devoliu. Jam super hoc consul tus essel rom amis pontïlux, ni si quia facultés transe uudi aileo omnibus prasdusa est, ut nullus ad navigiuni admïUatur nisi litteras régis anrà porrexorH. Nolds lamen intérim consultius esse videlur u( assista mu s Bomini votunlati, et quem ipse ho* nnrare dignatur ut mortyrcm , nos, sivc cantmus , sïve plorcmus, ut martyrcm vcncrcmur. Nam ferè in omnilius mundï partïbus Dens, nun exspeclatù cnjuscumquo liominïs auelorUatc , potuil ciconsueyU clariiicarc quos voluit iquod sapiimii nou potesl esse ambigitum , qui varias seripturas solertî indugalioue diligenliùs perserutatur.
LETTRE PU ROI PE FRANCE LOUIS VII AU PAPE ALESAS- PRE 111 , POUR PEHANUEU VENGEANCE CONTRE LES AS¬ SASSINS PE TROUAS PECEET. (RECUEIL PES UIST. PE FRANCE, Ta XVI.)
(an 1171*)
Domino et patri sanclissimo dîoxandro , Dei gratta ittmmo pontificl, Ludovi€ust Francorum rex t salutsni et di'bitam remrentiam. Ab liumanæ pielatis lege recedit ftlius qui matrem ilcturpat , neque Crentorls benefled rcmiUïscilur qui de sanctœ ecclcsiæ illalâ lurpitudiiie non trUUtur, tJndc speciaUtïs est condofendum cl novitalem doloris excitai inauditæ novitns crudelitatis* quonlain iu sanelum Dei insurgens inalignitRS, in pupiihim Cbristi gtadium inÛxit, et lucernam Canluariensis ecdcsiic mn La ru crudeUter qu^m lurp.ter juguiavil. Exçîtetur igilur exquisitïD ge nus jus titra}, denudetur gladius Pelri in ullioncm Cantuariensis martyris , qui sanguis ejus pro univers ali clamai ceclcsià , non tamsibi qiimn universæ ccdcslæ conquercns de vindicte. Eteece ad tumuiurn Agonistæ, ul relatum est nobïs. divina in minculU revclstur gloriact divinUâs demonstratur . ubi UuinaLus requiescît, pro cujas nomine deeertant. Latores verù præsentiüm . paire orbalï . veslrin pielali scriem ïndieabunt, Testinionlo iiaque verltatis ûurem mUîssiraotn ndüibete, et tam de isto negotio quam do idiïs, ipsis lamquam nobls crédité. Valcat pie tas vcslra.
Nfl %
LETTRE PE THIBAULT , COJITE PE BLOIS, A U PAPE ALEXANDRE III, SU U LE MEURTRE PE THOMAS PECKET. (RECUEIL PES HÏSTOR. PE FRANCE, T. XVI.)
fïemrûndissimo domino stto et patri Ahxandro , ^um?/io pontifici, Thsobaldus F le sentis cornes et reyni Francorum procurator, salut cm et débita ni cum fi lia U suhject/om révéré ntiam. Ve sir a? placuit Majeslati quùd inter dominum Cantuarienscm archlepiscopum et regero A ngiorum pax veformnrcUir et integra formaretur concordia. llaquc, juxtà vestri tenorem mandai! , ilium rex Àngliàï vuitu hîlari, frotile tæli et paeem spondente , et gratiftm sibi referctUe, recepit. Uutc pacl et concordii» ndfui, el me præsente dominas Cap luariensis apud regem de eoronalionc lllii sui conquostus est, quem voto festinante et ardente desîderïu in culmen regîai dignUatis feceral promoveri, Hujus autem injuriæ reus sibï et maté conseiusret AngUre, jurîs et saiisfiiclioDis ipsi Cantuarien&i pi gnu s dédit. Conqueslus pst cliam de ipsis qui, centra jus et deeusCantuariensis ecdesiæ. novum regem in sed cm régît! m pries umpser tint inlrudere , non icln
juslithe, non ut Dca placèrent, icil ut tyrannum placarent. De iliis vero liberam et licentem rex ci concessil j faciillatcm, ut ad Yestne et suæ potcslalîs arbîtiîuin in cas sententiam promulguret. Ilæe si quidetn vobis veî jnramento, vcî quolibet alio lïbuerit modo, atteslari para Lus sum et sandre. Sic Haque pace Tattâ, vir Del nîi metuens recessit ut, giadio jugulum snbcïcretet cervicem expoiierct rcrienli* Passus est ergo martyrium aguus înnoeens, crastinâ sanctoruift Innocent! uni diej efîususest sanguïs jus tu s, ubi nostriE vialicum salulis songnis Christ! soütus est immola ri. Cartes aultci, la mî tiares et dômes Lie i, régis Angtîa^sc minisLri regis prœbuernnt , et nocentcs songuincm innocent cm efTuderunt. llujus prodigii modum detcstabîlcm vobU script a pleniùa sigmlîcarcm, sed vereor ne mibî in odîum adsenbatur; et Jûtores pricscnlïum patenter et pleniûs rei ordinem evolvent , et eorum relations dïscetïs quanlus sil mœroris cumulus, quanta ait univers» Eede&iæ ei malris Canluariensle calamitas. liane salve pudore non polest dissîmularc romaiia mater Gcclcsia. Quicquid enim in fltiam præsumitur, nimi* riim reàundaL In parent cm , nec sine moins injuria eap- (îvnlur filia. Ad vos ilaquo clamai sangnis justl , et flagUat uUîonem. VobU ergo, paler saoclissime, adsit et consulat Pater Oninipotcns . qui filii sut cruorem mundo împendit, ut mundi noxas detergeret et deleret maculas peccatorum ; ibe vobts î nsi n uct vindicte volurctntcm et suggérai facultalem, ut Ecclcsia, inaudili scelens confus a magnitudine , district hilarescot nHione. Valent Sanclitns Veslra ; ei 7 sicut vos dccet, Tacite.
LETTRE OU l/ËVÊQUE DE LISIEUX , AO NOM DE TOUS LES PRÉLATS DE NORMANDIE, EXPOSE AU PAPE LA CONDUITE DU ROI HENRY II, APRÈS LE MEURTRE DE THOMAS BECEET. ( RECUEIL DES H1ST* DE FRANCE, T* XVI,}
(AN i 1 71 * )
Æcxandro papœ Emulphus, Lûxovîensis épis copus, pose mortem S. Tkomœ, Cura, apud regem nostrum pan ier congre galï, de tnagtris Eccfesiæ regnique negoüis kaclalurl credemnur, subiLus nos de tîurnino Cantuariensi r timor lameiitafoilL mœrtire perfudtt, adeb ut în momento securllasio Btuporemvct consultât] on es in suspîiîa verterentiir, Dcr allquos enim a b Anglis reverieisics cerLâ relalionc didicimus quùd quidam ininikt ejus, trebris, uL aicbant, exaeerbationlbus ab iraeundiam et ameutiam pruvueaü . Lemere in cum trrupltone TacUt (qnod sine tîolorc dicero non possumus tiec debemuâ}, persunam ejus aggredi et Lruddare crudeliter persüterunt. Ad regis denique notitiam rumor inTausLus qui busdam perferentibus pcuetravït, quunuim ei non lleuit ignorare quud ad ejus vjudieiam jure potestatis cl gladii vide b ai ur spccialms pertinem fitflUm in prtïnis ue-
Hindi sernuitds jaillis ad omnîa la monta Liâbutti et miserait on um généra con versus, regtam prorsÛB majcstalrm quasi dlkïo immutans et ciuerc , multo forlïtis amicum cxbibuît quam principem, stupeos in tord dm , et post
JUSTIFICATIVES
stuporem nd gemitusacrlores et acerbloresamarltudines revolutus. Tribus ferè dlebus conelusus in cubicuto , nec cibum capere , nue consolaimes admiLicre snstlnuit ; soi tiuTSlUIA pernkiûsiore voluntariam sibi jiemictem ineiderc periinaciter videbatur. ISIiserabiliâ erat mnlorura faciès, et anxla vicissiludo dcdoruin : que niant qui sacerdolent la mon la ba mur primitùSj de régis salule cousequenter cœpimus desperare, et lu olterios neee miserabiîiLer ulrumque erede bannis interiiso. Porrù, qtiærcnLibus amicïs et episoupis ma rimé quid cuiu ad se redire non permitleret . respondit se metuerc ne seeleris auc tores et complices , veleris rançons conÛdeotiA, impunitalent sibi criminis prornisisscnL, licct ipse novas in lin ici Lias recenlibus injurils cl CrequcnLtbus maleflciîs compararct; urbitr.iri se nomiim sui farnam et gtoriam nialedktis æmulüLoriiin respergî passe, et couüngi id cl ejus corn sdenLici processisse : sed onmipolenlem Deum se testein iuvocare tu ammumsuam, quod upus nenimlumnec mh voluiitate ncc consciente cotnmissum est * nec arlificic perquisilum , nisi forte in hoc delictum Bit, quoi! adhüc minus diligere credebatur ; super bac quoque se judida Ecclesiæ prorsùs exponerc , et humilticr susccpturunt quidquîd in eo Tuerit sntubriler stalucndutn. Comnuinicoto igilur çonsifio. in hoc umversorum consultalio conquLcvLt, ut sedis apostoljcæ sapieutiam et audoritatem coDsulcret, quamlSpirtlu sapicnlia} et potestalis plcnUudine ehristiana iides praedicat abundanlïus redmidare, et spud eftui sua ni studeoL ïnnocentiam rnodîs lcgiUmis et canon icis ajiprabare. Supplkamus ergo quatcnùs, secundùm datum à Ueo vobis spiritum cons H ii et rortitudims, tnuti scfileris auetoribua scetindùm facti immanitalem severitas veslra rétribuât, et suant innoceri Liant régi pidas a postal kû et iu statu suo ycIH affcctuasiiis couscrvore. Omnipotens Deus personam y es tram Ecclesi® suæ per m u lia lempor a c o a s e r vei inco lumem,
Nû 4.
LETTRE DU ROI Ii'aNELETERRE AU PAPE , SUR LE MEURTRE DE THOMAS BECEET, ( REC. DES BIST, DE FRANCE, T. AVI.)
(an ini.)
Jloxandro, Det gratiâsummo pontifie*, Henricus fôx Ànglorum, et dux Normannorum et A quitanorum , et co f ne s slndegavorutn r saiutem et débitant devotionm. EevcreoUani Homanæ ccclcsîæ et omarcm Ycstrum , que ni . Deo teste, lidebter qiiæsivi cL constante r usquè modo servavi, Tliomæ Qmluariensi archîcspîâeopo, jmta vcslrî furmam mandall , pacem e t passessionum tuanini plcmun reslilulionem lodulsl , et cum bnnesto conimeak in Angliam traosTrcLare concessi. Ipse ver6 in ingressu suo non pads toi ilium, sed ignetn porta vd et ghtdiuni, dûm contra me de régna cl coronü proposuit quæslionem. Insuper meos servîettlcs passlm sine causà cxcummuîii* carc agressus est. Tanta rn igitur prolervitatem bomiuis nonfcienteSj excommunie ntl clalii de Angiîü irruerunUn coin, et, quod dicere sine dolorc non yalco, occiderunl Qnia igitur îram quam contra, ilium dudùm coïKCpemUï
NOTES ET l'IÈCES JUSTIFICATIVES.
lïmco causant Unie maleficin præslitlsse, Deo teste, gra* vtter sum t urbains. Et qui a in hoc facto plus famæ suœ quàmlconscienüæ limeo, rogo sercnitatem vcstram nt in hoc articule me s alu b ris eonsillï medicamine foveatis.
LETTRE m UENRT II AU PAPE, AU SUJET I>E LA RÉ-
