LETTRE DE BOINE^OURG A ARNAULD DE POMPONNE

A Mayence, le 18 -mars 167!:(.

Monsieur,

Voilà celui que le roi a demandé pour celle qu'il vous a plu de m'écrire. C'est un homme qui, quoique l'apparence n'y soit pas, pourra fwt bien effectuer ce qu'il promet, et dont je voudrois que les bonnes qualités fussent uniquement appliquées au service de Sa Majesté pendant son séjour auprès de vous. Je vous supplie de lui prêter le bien de votre protection et de votre faveur, et de permettre incessamment qu'il s'explique avec vous ou avec celui que le roi commandera, le sujet nommé étant prêt de répondre de plus en plus à tout ce qu'on en trouvera soumis à des difficultés qui semblent au commencement un peu surprenantes et quasi insurmontables.

La plupart, et le fond et le sort de l'affaire, consiste dans le dernier secret et dans une mûre considération des circonstances essentielles, laquelle soit' par pièces bientôt achevée, sans quoi la chose paroît sujette aux intrigues du temps. Vous apprécierez donc mes instances, par lesquelles je vous prie de prendre un soin tout particulier, que cet homme soit entretenu sans bruit et sans discommodité pour songer seulement à sdh fait, et qu'on lui rende les avances qu'il a reçues ici pour son voyage à Paris. Il est seul avec un valet, n'a rien de son chef qu'il puisse contribuer, sinon son étude, sa fidélité et son application, qu'il employera parfaitement à l'exécution des ordres de Sa Majesté. Je m'en remets à votre disposition et vous assure de ûouveau qu'il n'y a plus de personne qui soit autant que je le suis. Monsieur,

Votre très-obéissant, très-liumble et très-zélé serviteur :

J.-C, baron de Boinebourg.

G. G. LEIBNITII CONSILIUM iEGYPTIACUM, 1672.

Summa.

Maximum eorum quae suscipi possunt ; facillimum eorum, quae magna sunt; periculi expers^ etsi frustra susciperetur; praesenti destinationum lineae ita consentaneum^ lit quasi praemediiatum videri possit; admirationemque eorum aucturum^ qui profundam istam consiiiorum inter se connexorum sapientiam : le miracle du secret appellant.

Âd dominium maris et commerciorum efûcacissiroum, non nisi praesentium apparatum superfluis gerendum. Publicum amorem, deletis odiis suspicionibusque, Ludovico imraturum.

Daturum arbitriuro Reruni et Generalatum Ghristianorum.

Sternet viam posteritati, imo ipsi Ludovico, ad ausus Âlexandreos; sine amittendae occasionis metu diutius non differendum.

3i6 .iPPENDlCE

Historia Consiln.

Consilium istad, etsi temporum injaria, nescio qaconodo, ex animis hominum deletum, oiim tamen maximis sapien:tissimisque viris plaçait, velut nnicam restaarandanim rerum chriâtianarum iDstrumentam.

Prima ejos origo fait a captivo. Cam enim Philippus Gai* liaB, et Richardas Angliœ Reges expeditionem marîtimam soscepissent in terram sanctam, et Ptoiemaida cepissent^ Philippe inter captives obvenit Arabs, qaem historici yalem vocant, ego sapientem faisse credo, nomine Caracox. Is a Rege de belli ratione interrogatos, praràixit, Christianis omnes in terrain sanctam expeditiones firastra fore, nisi i£gypti regnam everteretor. Id PhiËppos ita probavit, ut statim Terti arma yolaerit in i£gyptam : at Richardas Anglos, qui spe regnum Hierosolymitanam devorayerat notait: Philippas iratas domam rediit. Richardas, irritas coepto ram, reversas votum postea fecit teotandsiËgypti, sed ante execationem obiit. Secata est ergo in i£gyptum expeditio in coQsilio Lateranensi per Innocentium m indicta, ubi Christiani egregiis initiis asi, postea cam dissentirent inter se, neqae enim ani capiti saberant, nec Cardinali Pelagio, Duci, satis obtemperabant, clade affecti sant. ÂtLadovicas Sanctas modicarum, si prsesentibas Francicis comparetar, viriam princeps datam avo a captivo supra dicto consilium exeqai constitait, et felici aggressu Damiatam cepit; sed at ipse ad Barones Francis domi relictos scripsit, cam nimis in interiora terrae processissent, nondum maris flaminisque domini, circamventi, victi captiqae sant. Si contenti fuissent litore subacto, reliqua accersitis majoribus viribas facile adjecissent. Postea bella inter Galliam Angliamque secuta has Cbristianis cogitationes ademere, etsi Léo ArmeniaB Rex et Cassanus Tartarus Christianos ad invadendam iEgyptum sollicitarent et Petrus^ Cypri Rex, Francicis Venetisqae auxiliis

classe instructa, subito Âlexandriam redegerit in potestatem, cui tanien retinendse solus impar fuit.

Unum tantum ex eo tempore prœclarum consilium captum invenio a Francisco Ximenio Cardinali, Episcopo Toletano, Hispaniae ministro^ qui inter très sapientissimos, Ferdinandum Castellœ, Emanuelem Lusitanix et H^nricum VI /4nglix Regesy fœdus invadendae iEgypti designaverat, quod morte Ferdinand!, Hispania ad Ânstrîacam domum delata, unde aemulationis inter duas potentissiroas Europae familias materies alia longe consilia nasci fecit, turj^tum est. Maximo tamen documenlo, quam non sint haec Tana et a praxi aliéna^ quae tantis viris approbata fuere, scribente ipso Rege Emanuele his verbis : a Equidem appareil Deum hoc specialiler tempore telle et manifestare, quod hxc sua sit voluntaSy et nobis prxterea promittere hvjus diei vicloriam, in quo proinde superest sperare cum talis expeditio hxc sit, ut majorem sub cœîo non valeamus consequi gloriam y quam in ea vel vincere vel mort. »

Nescio an non hsec eodem aut majori jure nostro tempore dici possint, ubi ipsa ^gyptus ita munita non est ut tunc^ nec ita custodita, cum non amplius sedes Imperii, sed provincia sit^ distractis alibi viribus; et vero rectius ab uno Ludovico^ quam a tribus istis regibus conjunctis resusciperetur ; cum prœsertim ipsi Lusitani sint in mari Rubro afTuturi.

Maximi setnper in rébus humanis momenti JEgyptus fuit. Âut enim Chinensium colonia est, aut Chineuses ipsius; mater scientiarum, frugum, miraculorum naturœ artisque. Alexander M. ibi sedem imperii stabilire, et in Alexandria a se structa sepeliri voluit Pompejusvictus ibi speravit recolligerè vires. Anfonius Augusto socius iEgyptum opporlunissimum Imperii locum judicavit. Augustus cum victo Antonio in provinciam redegisset^ non senatus, sed suam provinciam esse voluit^ et prohibuit, ne quis Senator Equesque Romanus illdm, se inscio, adiret. Nero^ desperatis rebus^

318 APPENDlCii:.

imperio jam dejiciendus, praerecturam i£gypti sibi posialavit a senatu. Habita est pro Imperii Romani horreo, fidâ florensque, donec a Saracenorum Califa Omar occupata est. Et vero ab eo tempore Saraceni in mare descendere tosi per Âsiam Africamque usque in ipsam Europam, et in ea per Italiam^ Hispaniam, Graeciam potestatem ezlendere, donec in Europa a Francis et Normands, in Oriente a cmce signatis et Tartaris repressi sont, intestinisque inter- se dissensionibus attriti; at in yEgypto tamen semper nidolati sunt. Certum est, omissam iEgyptum solam fuisse causam terrae sanctee a Ghristianis rursus amissae, et llahmnetanismi in orbe conservât!, qui in eo erat, ut penitus extingueretur.

^gyptus semper facilis fuit ientantû Cambyses, Alezander, etCsesar, et Augustus et Saraceni nullo negotio cepere. Aimericus, Rex Hierosolymitanus, modicarum virium princeps, in eo erat, ut, Cairo jam obsessa, tçtam iEgyptum caperet, cum, pecunia accepta, princeps avarus obsidionem solvit urbis, sibi posterisque postea exitiosae. Cardinalisquoque Pelagius et Ludovicus S. parum abfuere a subjugatione, non nisi iis causisimpediti, quibus occurrere in nostra potestate est : dissensione Ghristianorum, quae uno Rege expeditionem suscipiente, nulia est; et quod litore nondum oc*, cupato munitoque, in interiora processissent. Et vero Emanuel LusilaniaB Rex se solum iEgypto occupandœ parem fore credidit, ut ex literis ad Ximenium scriptis constat. Id* que eo tempore, quo iEgyptus longe potentior munitiorque, proprii sciiicet Imperii Mammeluccorum, qualia ad desperationem usque defenduntur, sedes erat; Turcis nunc vires prjDvincise, ambitionis causa, alip vertentibus, et incolis ipsis exosissimis. Nostro seculo Osman Turcarum hnperator transferre volebat sedem imperii Constantinopoli Cairum, sed a Janizaris id nolentibus strangulatus est ; volonté providentia, ut hic in subruendum Imperium Turcicum cuniculus Ghristianis apertus relinqueretur.

APPENDICE. 3i9

Propositionis corpus.

Expeditio JEgyptiaca efficacissima ad Summam rerum.

Summa rerum est, quod maxime optari in iEgypto cum ratione potest. Hoc (1) vero non est chimaerica Monarchia Universalis, quam in Europa per vim et internecionem sibi parare, non impium tantum, sed et ineptum : verum arbitrium rerum, directio universalis, Generalatus Ghristianorum, Advocatise Ecclesiae resumlio cum litulo primogeniturœ. Hinc amor universalis^ Papa ipse obligatissimus. Gallia in scbolam Europse militarem^ per confluentias prseclarorum arte et fortitudine ingeniorum, Emporium Oceani et Mediterranei maris, dominamque commerciorum Orientîs efigetur. Ut nihil dicam titulum et jus Imperatoris Orientalis, quod aliquando apud Francos fuerat^ ipsis restitutum iri.

Bellum Europœvm inconsultum. Ibi exîguo yelut velo objecto, majores spès perduntur. Quantuli est v. g. aliquot urbes ad Rbenum aut in Belgio capere^ et interea sibi ipsi figere metas, et prsescribere durum illud : non plus ultra^ omnibus aliis armatis, et in suspicionem metusque erectis^ et ad odia coaotis? Unde non tantum inquietudo perpétua, sed et commerciorum Franciag necessaria clades^ cœteris ad ea prohibenda conspirât! s^ unde necessario paupertas^ et subtracti rerum gerendarum nervi ; cum contra, quiele in Europa durante, res Gallicœ semper crescent in majus, si vel commercia sola spectemus, quibus plus semper quo* tannis recipit Francia quam emittit«

JEgyptus prœ cœieris regionibus orbis in prœsentia rerum dignatentarù Est Isthmus.mundi principalis, potissima or-

bis maria conjungens , non nisi circumnavigatione iotiui Africae vitabilis, Orientis Occidentisque vinculum, emporium commune, et velut stapula necessaria (necessario enim ibi exonerandae naves, postulante rerum natura) commerciorum Indiae et Europae, oculus circumjacentium regionnm, sola florens in medio desertorum, incredibili et fertilitatc et populositate; olim horreum Imperii Romani, nnnc Ottomanici, oui linum cannabimque^ materiem ad naves necessariam, tum Café, Sorbetum, Orizam^ et innumet*a alia necessaria pêne sola affert. Imo cum constet pecuniam Turcicam pêne omnem ex Europa per commercia venisse, certum est, id contigisse per solum Canalem ^gypti. Unde jam olim jure canonico exportatio auri et argent! ad iEgyptios Mahumetanos prohibita ; quod constaret, id ad Europse ruinam pertinere. Breviler, -^gyptus est HoUandia Orientis, ut Francia Occidentis China; sed tanto iEgyptus Hollandia superior est naturalibus bonis, quanto China Francia. Est enfm iEgyptus regio per se subsistens, quae indeque ab humani generis, pêne dicam, initiis florens; at Hollandia vicinorum fluctibus religionumque aestu crevit, nec nisi aliorum stultitia aut divisionibus subsistit.

Reditus -^gypti hodie ad VI anni milliones ascendunt, cum tamen in summa Turcarum ignorantia et negligentia commercia plane pessumdata sint. Bassa Cairi triennalem tantum praefecturam tribus ad quatuor usque centenis Scutatorum millibus émit, et tamen exiguo illo tempore prodigiose ditescit; Sultano nihîlominus praedam cum reverso particule. Soli Bassse Cairi ob immensas illas divilias triennale prsefecturae tempus praescriptum est. Sed praesentis Sultani ex iEgypto reditus minuti» sunt, si cum illis iructibus conferrentur, quos ex tanti momenti regione Francia perceptura esset, sola jam, si tantum Lusitanorum societate utatur, domina futura commerciorum Orientis, quae mundi potissima sunt. Quis enim jam capul Bonae spei hujus rei causa navigaret cum omnia et promtiora et recentiora per iEgyplum afferrentur? Hœc vêtus commerciorum via fuit ante navigationes novi orbis, qua Veneti et Genuenses et liberae Germanise civitates, cum iliis connexae, ad cas opes

yenere. Turcica Tyrannis alias navigationes quœrere coëgit, non quod melior nova illa via, sed quod necessaria esset. Si Francia, quse Manufacturis loti Europœ hodie praevalet^ aut mox praevalebit, etiam Aromata Orientis ad se trahet, quis cum ea de commerciorum arbitrio, et divitiis et potentia disputabit? Sed parva loquor : constat Lusitanos totam Indiam Orientalem imperio subjecturos fuisse^ si exercitus, quos illuc ducerent, habuissent. Francia tôt myriades^ quot illi millia^ mittere potest in apertum^ per ^gyptum captam, Orientem; née Lusitanum militem Francico quisquam contulerit. Inde in immensum patefactae spes, strataque ad Alexandreos ausus, et propagationem Christianismi per remotissimas gentes, et felicitatem per omnes populos diffundendam via. Facilius est iEgyptum, quam HoUandiam, Orientem totum, quam solam Germaniam domare. Oriens Francise, Occidens Austriacse domui^ quasi partito per sortent orbe, obveniet. Italia et Germania Turciço, Hispania Hauritanico metu liberabitur. Indissolubilis erit maximarum familiarum^ in quod utriusque interest, nexus, sicut arbitrii rerumhumanarum, quod sapientissimi ministri in congressu apud Pyrenseos aliquando agitavere.

Expeditio /Egyptiaca Franciœ facilis. Florentîssima legio^parata ad expeditionem omnia, itaut^ si quid hodie vel vesperi Rex constituât^ id cras summo mane cœptum sit^ nuUo plane strepitu immutatorum consiiiorum, nemine destinata prœsentiente. 30,000 militum sufQciunt cœpto tante. Ëmanuel Lusiianus, Rex sapiens, minoribus longe viribus, idem sibi spondebat. Superfluum tantum virium^ nec nisi pars, ut sic dicam, offemiva^ ac ne ea quidem tota^ illuc vertetur. Similis Hollandise et iËgypti conditio, quod ad naturalia; Nilo hic faciente, quod illuc Rhenus et Mosa; at nulla artificialium munimentorum comparatio, totius -^gypli litore munimentis carente et facile adiri per nostros maris dominos. Satis navium triremiumque jam in promtu, incre-

dibilis ad rei semel prospère cœptœ famam, volonum e^ toto orbe concursus erit.

Transportatio exercituum marilima hoc commodi habet^ ut disciplina ordoque, anima rei militaris^ exacte servarSpossint, morbi enim maritimi in navigatione tam brevi nul— lias momenti. Omnes pêne terrestres in terram sanctam expeditiones infelices fuere. Iter exiguum. Potest Massilia in iËgyptum iri sex, imo aliquando quatuor septimanis. Ludusnunc estnavibusFrancicis percurrere Mediterraneum mare, naufragiis alicujus momenti raro auditis; si Candiam versus accesseris, jam duas tertias iEgyptiaci itineris absolvisti ; tuta Melitse, Francis obligatissimae, statio, tuta Lam« padosse.

Regio valde sana^ Ghristianis magis quam Turcis, quippe a peste Turcica plerumque immunibus. Potest doceri plurium relaiionibus : commode admodum se in iEgypto vixisse^ prassertim ob aquam Nili, qua nulla in orbe terrarum sanior, ut adeo in febris ardoribus tuto bibatur ; et vero Nilus est medicus naturalis regionis. Homo, qui vino carere velit, in illa regione, Mahometanorum more vivens, non dependet ultra très (sols) s. albos. Men$e Junio^ qua Nilus exundare incipit, pestis, si qua (obTurcarum negligentiam, taie enim olim nihil erat) regionem afflixit, cessât; ' inde durât inundatio ad mensem usque Novembrem. December, Januarius, Februarius apti agendis in campo sicco rébus, elsi tune non nihil pluat. Finis Martii Aprilisque ventus tempestuosi; a Hne Majiad médium Junii calor intolera^ bilis. Hinc tempus eligi potest rerum gerendarum. Scilicet maritima, tempore inundationis aut ventorum^ non adeo minus facile capientur munienturque, nisi placeat uno impetu agere omnia.

Militia jEgypti ita numeratur : Spahiorum, id est equîtum levis armaturse^ novemmiilia; Hastatorum equitum seu

Mustaferakaorumâliquotmillia; Janizaroram Terorum (nam magnus est titularium numerus) quinque millia; Asapporam quatuor millia, qui scilicet Janizarorum simiae sunt. Sed si omnes milites titulares pariter et veri^ stipendia habentes, computentur, confici poterunt 36 hominum millia. Ât militia Bejiorum, Zaimorum, Timariotarum^ Arabumque Campestrium, quae scilicet cum Haribaimo Nobilitatis nostrœ comparari potest, centena millia conficiet. Sed sciendum est, Janizaros, utcunque numéro paùcissimos, spernere caeteros omnes, et impune rebellare, magno satis indicio debilitatis cseterorum. Tam Janizari quam Spahi ad rebelliones perpetuo proni sunt. Saepe Beji primarii ab ipsis occisi, s8Bpe Bassse ipsi in vincula conjecti. Cseteroquin omnis illa militia imbellis. iEgyptus enim plus quam a duobus abhinc seculis hostem non vidit; summa ibi Turcarum securitas, ut ex ils quoq'ue apparebit, quse mox de muni* mentis plane coUapsis dicentur. Et vero in génère nihilOrien* talibus et maxime iËgyptiis, licet id pompam armatis, imbellius. Beji, Zaimi, Timariotae cœteraque nobilitas, Arabesque vel Mauri regionis habitatores, Turcis infensi, Juncti inter se saepe insolescentes, Turca ne punire quidem auso, quod exemplis didicimus relationibusque eorum qui inter-* fuere. Tota Arabia vicina ad omnes motus erecta, jugumque ubi poterit excussura, .quod tôt nuperis etiam motibus testata est. Sed de bis suo loco in fine, ubi plura de sedu tionibus Turcarum intestinis, de disciplina tnilitari apud eos perdita, Janizaris ipsis ex militibus in mercatores plerumque versis.

Munimenta Mgypti vel maritima vel terrestria : maritima vei ad mare mediterraneum vel rubrum. Munimenta ad mare mediterraneum potissima : Alexandria, Rosse tum, ^Damiata. Alexandrise duo castella, sed in piano posita, sine fossis propugnaculisque, ideoque nuUius moment! ad vim sustinendam, nec aqua dulcis intus. Rosseti ad Ostium Nili itidem exiguum castellum, sine fossis propugnaculisquCé

324 i«»E]!fDi£E.

Damiata, qnsB tantnm olim oegodi Chnstiaiiis beeasiyniy bO" die miserabilis : caret «iinimiin& la a{Hce nrbiscasteQuiKB-» in qno nihil forte pnete# qnanrfam tmnm TetastaiiL. Boga^ ad Ostium Nlli prope Damiatam est castellom qoadratni^s ffuatiior tarrilMis, sed depressis instnictnm; sed plane may^^ apertum est, nnllisqae portîs claosam. Base omnia fitori^ iEgyptiaci; abi Francis exscendendmn, propognacola sont^ Ab altéra parte iitos maris Robri etiam negleetnm. Soes e'fc Alcossir duo portas i£gypti ad mare Rnbnun. Saes etsi ar — mamentahiim msffis Robri^ ai diis placet, non nisi misera qnadam tnrrî rotonda mnnitmn, in qua 22 tormenta serran^ fur. Alcossir, ets portom habeat insignem, bodîe miser esfc fiens. Cetera, ZIbith, Soagnem^ IMtessara râ ab alîquofc eentenis militibos custodinntnr^ fiidle a classi Lositanica. Francicae joncta per mare Rnbnim veniente occnpanda. EJc mediterraneia sola^ qusB reâstere possit^ qaae oppognari roereatur^ Cairos* Sed corn non sit mnnita, nisi magnitodine sua et popolositate : posât t»o ignibns et exclosis sobsidiîs, €[aaè a Torcico Imperio ne» nisi longinque et sero renire possnnt, commeataqne arctato facile ad deditionem redigî, non est, qnod de boc Tictoris complemento dubite* tor* Sed et maritimis captis, ac pnmide commerciis soblatis^ Cairmn per secollabi necesse est Etsi antem plurimum pul- Teris Nitrati in iEgypto conficiatnr, pauca tamen in ea sunt tormenta, et in ipso castello Cairano nonquam anditum est ultra triginta tormenta displodi.

ExaminaTimns qnoqne statnm vicinorom totins Syriae munimentomm, maxime maritimoram : Japhnis, Larissae, Catiae^ Hanionis, et ubi Palaestina incipit^ Gazae, Ascalonis, Joppes^ Carmelitanœ arcis, et in Pbœnicia Acconis, Tyri, Sidonis, Berythi, Bibli, Tripolis; etvero comperimus, ibiqoe castelia esse miserabiÛa, vetustate collapsa^ neglecta, incustodita, nulla.

In ipsa Syria Alexandretta sola maritimarum consideratu digna; sed nihil ibi munitom, domus lapides paucœ. TantUQi prope ipsam est Bagas castellmn lapideum^ non nltra munitum^ etsi in extremo maris Mediterranei acumine positum. En totum maris Mediterranei litus quoeum nobis res

erit. In ipsa Cypro vicina munimenta egregia, Nicosia et Famagusta a Venetîs structa, neglectu Turcarum coUapsa. Cseterum dusB tantum sunt mediteitaneae SyrisB urbes consideratu dignœ^ Aleppus et Damascus, sed hœ aut sequentur fortunam maritimarum^ aut commerciis subtractis collabentur.

Turca JEgypto succurrere aut non aut'nisi tardissime œgerrimeque potest. Primum quia nifail minus suspicabitur^ nisi nos ipsi prodimus, quam iEgyptum petitum iri. Egrediente Christiana classe^ metuet potius Gandise aut ipsis Da]>danellis Gonstantinopoli. Deinde ubi exscensio facta erit a Franeico exercilu, captis primo impetu mâritimis, sane suceurri nullo modo potest. Eeec ergo certissime in potestate statim erunt^ et in ipsis nervus reruro. At Cairo et Méditerraneis succurri non nisi tardissime aegerrimeque potest^ quia non mari, sed terra. Terra autem diffieillimo itinere per arenosa et ab Arabibus infesta, tali maximo tempore déserta, et inter angustias, ubi centena millia a viginti millibus excludi possunt. Difficillimum est taie iter terrestre et ob ventos arenam ferentes, non nisi certo anni tempore suscipi potest, quo neglecto nihil potest toto anno géri. Ut taceam^posseab exercitu Christiano, oecupatis prope Alexandretam Pylis Syriae vicinis, communicationem Syriae et PalestinaB cum Asia minori intercipi, relictis tantum longissimis difficillimisque circuitibus, quos facile impediat Persa, cujuç terras tali casu ab exercitu Turcico déserta et montes evitaturo, radi necesse sit. Quod si interea flos Turcicae militiae in Ëuropa, ut in Polonia Hungariaque occupata est, prius capta (i) erit iEgyptus, nihil enim tardius exercituum Turcicorum motu, cum in regionibus tam desertis, qualis magna Turciae pars est, copiarum ultro citroque commeatus mari sit impeditus. At miles per provincias Orientis, Mesopotamiam, Syriam, Gappadociam sparsus tam est exiguus, ut aegre tuendis suis provinciis contra Persas et Georgianos, Scythas sufficiat, quas praesidiariis ad iEgyptum defenden-

dam accurrentibus indefensa^ prœdsBque vicinonim relinquL necesse foret : duplicato fortasse darono, dum et .^gyptc^ frustra succurreretur et^provinciae quoque reliquat a custo— dibus desertae amitterentur. Denique iËgypti adita terrestri potentissimum hostem facile excludi, vel hoc indido est^ quod Tamerlanem^ domila tota pêne Asîa et Sultano Topcico capto^ contra Sultanum quoque iEgypti duodecies centenis millibus tendentem, triginta Mammeluccorum millia in aditu iEgypti locata cum dedecore repulere.

Tureicx potimtiœ décrémenta sane majora sunt quam vuigus credatur : maritimis hic potissimum viribus opus, qtia^ nunc apud Turcas nuUae^ et generatim regiones magis magisque deseruntur, reditus et commercia decrescunt; augeatur licet extra Imperii moles, viscera tamen corrumpuntur^ omnibus subitum aliquando casum daturis, modo sitaliquis, qui nonnihil impellat. In hoc uno subsistit fortuna Turcarum, quod nunquam defendunt sua, semper aggrediuntur aliéna. Hinc illis arbitrium, commoditas^ successus cœptorum. Possunt totas vires suas in unum locum convertere.et aggredi imparatos^ expert! a tôt seculis, neminem intérim a latere ac tergo imminere ; quae utinam eos experientia aliquando fallat ! At si vel semel duobus locis dissitis potenter occupentur^ certa Imperii ruina est. Sultanus ipse vilis ingenii^ avarus, libidinosus, alteri relinquens Imperii habenas : Janizaris pariter ac Spahis invisus. Incolse pauperes (sciunt enim^ divitiis Nabalis fatum imminere), nec Hberis operam dantes, qui oneri sunt. Hinc nefandum sodomiae crimentet in média polygamia contemptus sexus muliebris. Commercia in Judaeorum et Christianorum manu non minus, quam manufacturas et agricuUura et pastoratus : Turcis sub militiae praetextu ignavam vitam agentibus, Hispanico ritu. Potissima divitiarum Sultani pars exEuropa affluit percanalem iEgypti. Reditus annui Sultani ne cumFrancicis quidem, ex magnorum virorum sententia, comparandi. Justitia apud eos publiée Venalis, hinc cogitari potest, quis subditorum

amor erga judices : et tamen hoc inter poiissimos acquirendi modos. Ibraimo Sultano praesenti parente Mufti et Yisirius queedam ornamenta Seraglii vendi curavere^ ut satisfieret militise. Thesauri, qui in separatis concamerationibus Sultani collectons nomine inscriptis, velut sacri custodiuntup, pretîosa potius, ut gemmas, vestes, aulœa, quam pecuniam continent, qualia in casu necessitatis non facile inveniunt emtores.

Militia Turcica maritima quidem nuUius plane momenti est, corruptis, nescio qua negligentia, prseclaris Solimanni institutis, ut, si institissent successores in tanta ad navalem potentiam commoditate, formidabiles essent orbi terrarum. Nunc a Yenetis compulsi intra Dardanellos sub ipsius Constantinopolis mœnia se trepidi receperi^ Garent fere velis, nec nisi remis utuntur, ligna pro navibus sine delectu caedunt, majoribus navigiis destituuntur. Quidam Beji Archipelagi habent insulas cmn onere alendi certum numerum triremiumj qui ad 14 ascendere dicitur. Sed quam exiguum hoc et parum metuendura I cum illi praesertim more piratarum Bârbaricorum praedas agere, quam trirèmes duas, in quibus omnes eorum opes consistunt, periculo exponere malint.

Militia Turcica terrestris generatim corruptissima. Maximus olim rerum militarium apparatus Constantinopoli erat, armamentariis egregie instructis : hodie omnia ad quoti* dianos usus arrogantur : provinciae^ a Bassis instar regionum bello captarum tractantur, et incolarum liberi saepe pro mancipiis Polonis Constantinopoli distrahuntur. Ingens est numerus militum titularium, qui militatorum privilégia, corruptis praefectis, obtinuere. Janizari olim caelibes, nunc plerumque maritati et mercimoniis artiûciisque ad uxorem liberosque sustentandos impliciti. At nuper belli Hungarici

ne APPE^IDICE.

(amam horrebant, non sine sedîtîonis pericnlo. Spahi spedatim, inprimis Asîaticî in miserabilem statnm reducti odio ipsins Stiltani, qoi meminit ab iiâ patrem soum occisum. Olim dÎYÎtes, nunc jnngere se cogontor ad snstinendum qnalecimqoe tentoiium. Absolata est eorom ruina per re* bellionem postremam Hassan Bass» Aleppi, a Spahis ioprimis sQstentati. Spahomm Teromm (dempla militia iEgypU, qasd separatom habet instîtati genos) noyem sunt per im* perinm millia. Janizarcmim Terorum viginti. Hodie Janizari fiunt, etiam qui Christiani nnnquam fuere. Olim Noviciatu sex septemque annomm exercebantur , hodie momento creantnr annuo ad summum spatio exereiti. Olim prsfectn* rae militares meritis, nunc ditium filiis Gonstantinopoli intra militiam educatis ereduntur. Fama Gonstantinopoli fait, prozimum bellum Hungarieum ideo maxime cœptum, ut Janizarorum Spahiorumque Teterum ruina absoWeretur. Et vero anno 1664 ultra i2 millia, flos milidae Turcicae ad S. Gothardi montem periere, Yisirio id agente, ut etiam cum Imperii debilitandi pericnlo extinguantur, spe novae aliquando militiœ obedientioris, aliisqûe legibus circumscripisd instituendsB.

Timariotœ componunt militiam, ut sic dicam feudalem, ex terrarum dominis, certum servorum militum numeram secum adducere coactis conflatam. Timariotse Europae conficiunt centena hominum millia. Beglerbejatus NatolisB sedecim millium est. Caramania, Syria, Cyprusaliaque vicina ad triginta millia ascendunt. Reliqui Gappadociae, Armeniœ, Mesopotamiae regionumque aliarum Persise vicinarum ad triginta sex* £x his patet neque Europseos nec Persise vicinos iEgypto succurrere posse, quare non nisi quinquaginta millia superesse, etsi extrema a Turcis tententur. Quorum tamen quam difficilis tentusque motus, quam facilis exclusio ab aditu iËgypti^ quam matura in desertis illis ruina, ex dictis patet. Nec vero his in ruinam datis, semelque, csesis, nulla reparandi exercitus rerumque restituendarum spes est. Tamovius Potoky, insignis miles ^ jam Solimanni tempore dicebat : exploratum esse, Turcas omnibus suis viribus in unum coUectis^ vix conficere posse 00 millia leclae gentis.

Ntmc de iniestinis Turcarum divisionibus, ruinje praecursoribus, dicendum est. Sapientes viri cum considerarent, non posse fingî gubernallonem magis brutam et tyrannicam : unum hominem eumque absurdum potentiam habere absolutam, jastitiam prorsus esse venalem, miseros subditos plane ad desperationem usque oppressos, totas gentes maie contentas, et famé morientes, hominibus in déserta diffugientibus, ut tyrannidem prœfectorum vitent, impunitatem scelerum, nulla amplius prœmia virtutis, nequidem militaris, prœfectos mortalium imperitissimos, casu pierumque ac saepe pudenda causa elevatos, toto potestatis tempore, cum brevem fore, aliorum exemplo, augurentur, id unum agere, ut quam velocissime rapiant, certi tamen nec sibi, nec liberis suis rapta quaeri ; et hoc ipsum ruinam eorum, exprimente spongium domino, acceleraturum : hsec, inquam, cum vidèrent viri sapientes credidere oc>culto Dei judicio hujus inimici nobis Imperii conservationem deberi. Sed fortasse mensura eorum impleta est, fortasse visitabit Deus populum suum.

Appetunt tempora, si velimus, Perdidit Sultanus opinionem inviolabilitatis sacrae inter suos, jam duobus exemplis Osmani et Ibraimi. Omnes ejus ministri quasi per somnium et velut in comœdia vivunt, instar fungorum e terra nati, ignorantes originem suam, nec cogitantes finem. Nulla hic generositas curaque futuri, posteritatis, nec immortalitatis. Aliquando evigilavere quidam ex stupore fatali, jugumque generose excutere conati sunt, certi, nihil détenus evenire posse morte jam sibi quotidie impendente; sed, cseteris, bestiarum instar, servitutem misère ignavam generoso periculo prseferentibus, plerumque occubuere. Scilicet vix unqoam in Imperio Turcico accidit, ut duo Bassaesimulfide conspirarent, semper alio alium prodente. Si simul conspirassent certa erat Imperii ruina. Sed quod Bassse non poterant, Janizari et Spahi egere, hi Osmanum eos in ordinem redigere tentantem, hi Ibraimum Agae Janizaronim mortem mina*

tum occidere, hi ipsi Sultano praesenti adhuc infanti mortem intentavere. Visirîus Cupriulius in animos matris Sul* tani Dunc regentis Sultanique se insinuaverat, et ut se necessarium redderet, persuaserat ruinam Janizarorura; hinc sedem Constantinopoli Adrianopolim transtulit, pralextu metus a Veneta classe, Janizarosque antea in uno loco agentes in varias habitationes dispersit, seditiosissimos quœsitis prsRtextibus bellis perituros objecit. Mais il a porté 'i V Estât à sa ruine , les Janissaires estant la force de FEm» pire; horum consiliorum heredem Cupriulius filium Visirium hodiernura reliquit, inaudito exemple: Sultano scilicet jam credente salutem Yisirii et suam esse complicatas. Eodem praetextu Visirius custodiam corporis obtinuit, et ex Albanis, génie féroce, popularibus suis, legit. Quae res aliquando in ipsius Sultani perniciem vergere potest ; et hœc erumpere poterunt turbatis per iEgyptiacam expeditionem Turcicis rébus. Multa jactantur de Sultani cum fratre matreque simultatibus, de quibus nil, quod dicam, habeo. Bassarum rebellionibus nil crebrius, ut olim Gazellis, Zelibis, Calenderi, Morabuti in Africa. Nostro seculo quoque celebris rebellio Ali Bassœ Aleppi, qui primus Segbanos et Sergios, Bassarum militiam armavit, quos Janizaris et Spahis opponeret, quem Inchi Bassa, Felicia Bassa et, nostra memoria, Hassan Bassa secuti sunt. Notanda et rebellio Bassœ Babyloniae, qui urbem aliquando Persis tradidit, et alterius, qui Taurisium. Quidam Georgius Nebi omnes Asiœ minoris Spahios commoverat, ut postea Hassan Bassa, et post hune Mortaza Bassa Babyloniae; si Hassan Bassa recta peregisset, evertisset profecto Sultanum nullis tune praesidiis stipatum, militia in HungaricobcUo novissimooccupata. Maxima hactenus împerii Turcici félicitas fuit, quod nunquam duo Bassae simul rebellavere. Atejus rei causa, quod intersecogitatacomniunicare non audent, necullavera amicitia inter unius generis servilia ingénia nascitur. At si quis princeps extraneus eodem tempore proditionem tractaret cum diversis, is certe solus est modus diversis simul locis incendium taie excitandi; quod ^Egyptiaca expeditione haud dubie fuiunim est. Et vero nunc Bassae, nescio quo-

modo, in multis locis emancipavere sese. Bassa Bassora fere absolute régnât. Goacta est Porta interponere tertium inter Bassas Aleppi et Diarbequir. Gochabiensis in montana se recepit. Dedidicere tandem aiiquando consuetudinem istam sive traditionem veterem stultorum illorum, qui bea- Utudinem putabant cborda a Sultano missa suffocatum cnori. Absoîuta est Bassarum plerisque in provinciis potesbas, nec nisi vastitate ac miseria populorum in officio continentur, cum miles eorum, si quem coUigant, diu subsiitere non possit. At ubi pluribus simul locis erumpet incendium^ ubi Porta bellis magnis externis simul distinébilur variis locis^ secura erit et infallibilis pbine rebellio Bassarum limitaneorum, usque adeo^ ut non sit res impossibilis, ipsi Bassae iEgypti persuaderez ut divitiis suis salvis, provinciam prodat, exercitu sciiicet nostro semel ingresso, Neque enim ulius iilis in Principem amor, nec nisi servili metu continentur. Cumque etiam a maie gestis rébus Gonstantinopoli cbordam imminere videat, credibile est matura cum Christianis pactione sibi opibusque consulturuin suis, cum non ignoret, felicem sibi apud nos et quietam et affluentem cum honore vitam fore : neque enim putandum est, odium illis hominibus in Ghristianos adeo inexplacabile esse, cum plerique nulla penitus religione ducantur.

Christiani quoque in Turcia plurimum confèrent ad successum tantarum rerum. Nam EuropaBorum GonstantinopoR, Cairi, Hierosolymis, Smyrnaeque numerus ingens; hi Christianis subdilis oppressisque per se nil ausuris, pro ducibus erunt in bac rerum conversione. Gonstat vero, non modo mercatores et artifices sed et rusticos toto pêne Imperio magnam partem esse Ghristianos. Rustici Christiani plerique se in montana et sylvas saltusque recepere, ut in Armenia, Gappadocia, Syria, exemplo Maronilarum et Gurdorum in Europa. Peloponesiaci seu Moreani, Aibani, Bulgari, ferocissimae gentes ; bis non nisi Duces occasionesque desunt, prodeundi ex latebris asserendique sese in liberta-

tem. Nihil de insulis, Cypro, Lesbo, Lemno, Candia, Chio ; Mesopotamîa, Media, Armenia Curdis implentur. iEgyptii originarii Christiani Gopthi sunt. Saepe gentes diu dura servitute pressas subito erumpentes magna Imperia opilionibus ducibus occupavere ; ita Arabes, Tartarî, Turcae ip^i. Georgevilius, qui per ultima Natoliae et Garamania) déserta viam sibi fugae quaesivit, salis nobis describit eorum vires statumque; nihil ab eo tempore mutatum, nisi quod magîs efferati sunt. Nam Turcas reddi, quod quidam offerebant, ne volunt quidem Praefecli provinciarum, ne reditus imminuantur. Prœlio ad Agriam commîsso, fama erat Turcas caesos, quo audito omnes Albaniae, Epiri, Illyrici incolae conclamaverant ad arma. îpsi principes quoque Transylvani, Wallachii, Moldavi, Georgiani Christiani sunt. In Curdia quoque quidam Sangiaci sunt Christiani. El hue referenda sunt, quae Ëmanuei, Lusitaniae Rex, ad Ximenium scribebat de Christianis in Sultani ^Egyptiaci ditione ad omnia promtis, modo Europaea arma fulgentia cemere daretur. Maronitas constat armis a se servitutem Turcicam depulisse. Horum vicini Drusi, Christianorum Europaeorum in Palaestinam expeditionem suscipientium reliquiae sunt.^Ex horum posteritate sunt Emires Tyri et Sydoûis, hodîeque promti ad ces novandos et Christianis faventes, ut Emir Fecardin in Italiam ejus rei causa iter susceperit^ hortatus Christianos ad iEgyptiacam expeditionem, si quis audisset. Et non multis abhinc annis quidam vicinus Arabum Emir, nemine causam conjectare valente. Régi Hispanico secreto dona ingentia misit, haud dubie meditans rebellionem. Et nuper cognatus quidam successor Fecardini fratribus Minoribus Hierosolymitanis magnupi favorem testatus est, de quibus omnibus fidas relationes habemus. Denique compertum est, gliscere inter ipsos Janizaros et Spahios in ipso seragliosectam quandam semichristianismi, ex qua prudentes viri bonum aliquid cum tempore rébus humanis augurantùr, dominante Deo in medio inimicorum suorum.

Ântequam a divisionibus Turcarum intestinis abeam^ subnectam tantum aliquid de divisionibus Turcarum in ipsa jEgypto. Duodecim in ea Sangiacis seu Bejis crédit» provincise partes; hi ex vetustis familiis cum eradicari non facile possent, hereditarii relicti stint; pendent Timariotaeab ipsis^ bine, cum potentes se sentiant^ ad minimas quasque occasiones turbant, ausi sunl dejicere Bassam summa potestate et carcere includere, successore a Sultano flagitalo ; Turca pêne dissimulare coacto, quœ punire, non nisi perdendse provinciae periculo potest. Multae aiiae in^Egypto fuerunt turbae, ex quibus recens illa Achniet Bassae iEgypti superioris anno 1660. Et notabile est, cum terrae motus ingens (res in ^Egyptorara) et postea cometa anno 1664 appareret, id a multis pro augurio rebellionis iEgypticae magnae habitum fuisse, concurrente tune rerum statu et Arabum tam iEgyptiorum, qui Timariotas constituunt, quam vicitiorum conspiratione ; quae miiitia infesta Turcis, caeterum disciplinae impatiens, vagabunda, nec nisi Tartarico more inpraedam roilitans advenis potius hostibus, ut in prœdae partem veniat quam sua defendentibus, ubi nulia lucri spes, conjungetur. Sed et ipsorum Janizarorum reliquseque miiitise stipendiasse summa in iEgypto insolentia et simul rei militaris imperitia ejst. Hostem a centum quinquaginta annis iEgyptus vidit nullum, nisi hos ipsos intestinos hostes pacis, qui ssepe jactant se caeteram omnem iEgypti militiam pro nihilo ducere, etsi ipsi ad decem miliium numerum non accédant. Et vero reapse ilii arbitri sunt rerum, usque adeo, ut ausi sint Bassam ipsum in vincula conjicere, Bejos trucidare, et vindicaturis a Sultano missis extrema minari. Quis non videt adventante Europaeo exercitu omnia fore plena divisionum, desperato a Turca auxilio, si praesertim alibi destinealur?

Nunc aliquid de vicinis £gypti Turex mm suljeeHs di* ceDduin est^ nt judicari possit^ quantum nobis ab flKs spei metusve. Taies sunt a latere meridionali Tureki Imperii Arabes, Abyssîni, Dungalitse, Numidae aliique Africani ; ab orientali PerssB et Georgiani. Constat, Arabes dîn a Tords dure habîtos incîpere aspiraread libertatem. Aden Bassatos in Arabia felici sedem, pulsis Tureis, recepere, nec in Laxa ad sinum Persicum, nec in Bassora ad ArabÎGum, Poit» ratio habeiur. Rex ipsorum Arabum yagabundorom Torcas non minus, quam hostes cavet, et ideo per desertum Taga* tus quotidie mutât sedes ; absconditos babent fontes, ne Tureis aliquaudo invasuris innotescant Certum est^ Syriam, Arabiam, Palœstinam^ Mgypium in fermento esse. Supra dixi, principcm Arabem cum Rege Hispaniae, alium Emi« rem cum Italis principibus consilia communicasse. Expectant noS; si sapimus, fata. Nubienses seu Dungalitae .£gypto proximi, olim Christiania amisere fidem magis ob pastomm defectum^ quam affectum erga Mahometem^ facile reducendi, si talia erumpant. PostDungalam et Sennaar proximi Abyssini gens quse homines vilissimo prelio aBstumat et pro nugatoriis Ëuropseorum artifiiciolis vendit. Unde facile nobis copia hominum, qui primis hostium incursibus objil'iantur ; Abyssino fortasse, boc rerum statu, nec auxilia ne* gaturo. Facile autem Abyssina auxilia per mare advehi pos* sunt a Lusitanis. Ingens Abyssinorum in Copthos amor, velut fratres sociosque sacrorum. Accedit pecttliarisafTectus Abyssinorum in terram sanctam, quam crebris peregrinationibus honorant et sub turcica potestate esse, indignissime ferunt. Homines tota Africa facile emes, si corallos, margarilasque factitias, cultellos, forfices, aliaque id genus opéra attuleris. Quare nec dubitandum. Abyssinos multa millia in usus nostros concessuros, cumCairumunasa^pe die aliquot centeni homines ex illis venum agantur. Isti^ etsi armis nondum exerciti, sunt tamen patientes soli climatisque, et primis hostium furoFibus objici possunt, ita ut si quis

exercitus Christianus 50 millium accédât, facile crescat ad . centena tum ascitis his homiaibus, tum Arabibus Numidisque confluentibus ad praedam ; stultum enimest credere, hbc hominum genus religione duci.

Georgiani etiam in pace Turcas infestantes, quid non facient bello accensoî At Persae plurimum momenti afférent ad turbandas res Turcarum in Oriente; etsi enim a tempore Régis Abbas, qui multis cladibus Turcas affecit, nihii am* plius usi sint post receptam a Turcis Babylonem, ardent tainen in eos odio implacabili^ nec nisi nuntium nostrorum armorum expectabant.

Diclum est de vicinis iEgypti, dicendum nunc et de tncinis Francise^ ut appareat, quis ab iis,spes metusve. Considerandi hic primum Imperator et Imperii Status. Imperor tor princeps prudens, gravis, solidus, plus cautione quam spe ducilur, consilia fovet tuto ubique publicabilia, ostendit reapse nihii se statuum libertati detrahere velle, asseruit potius, quam perdidit (ut antecessores meluebant) in comitiis auctoritatem^ ostendit enim Statibus, nisi aocedat auctoritas sua^ eorum deliberationes esse arenam sine calce. Ita suspiciories a sua familia in semulam transtulit. Cseterum suscepta semel fortiter executus est, fœderatos oppressos fideliter juvit, Suecos Turcasque féliciter repulit; id unum denique potissimum agit, ut Imperio, ut ditionibus suis se^ curitas ab omni Europaeo Asiaticoque hoste constet. Cumque bac expeditione in iEgyptum solide stabilita, omnis ab £uropœo pariter Asiaticoque hoste metus ei auferatur, certum est, non obstiturum. Nam quis dubitat, quin optaturus ait Francum Turcamque coUidi, singulatim formidabiles sibi? Sed quseretur non tantum : an non obstiturus^ s6d eliam, an Francise contra Turcam auxilio futurus sit? Ac primum fieri potest, ut ipsemet a Turca inradatur, rebellibus auxiliaturo. Quod si fiât, junget utjque Francis arma sua. Sed ponamus id non futurum : fateor^ difficulter ad invadendum Turcam adducetur, nisi nécessitas eum ad

330 APPEMMCE.

ronHcrvandam Poloniam cogaL Eiieioi

liAiid (Itibio dcsidcrabit. Sed noUa certior^

Francia itivadat iEgjptum. Si interea

miri, miltcm pccuniaria, prsestet^ ad angendas in Bbb^

ropiaH, specic domandonun peoitos rebdlmm; qatm

TtitT.atn, in arma Caesarea extra ordinemaociaiileBtaBact

viribuH illuc vcrsis; Asiam nudare cogeL

Pnlonia nutiqtiam periculo. Tarca ei minatiir. AnkiConnrri d^rccorc, qui olim Ottomaiumm in beUo ( maxime ropulcrunt. Turca tune a Tyrae transita (|iirm nmic cum volct^ habebit in potestate. PùIodî fortitacllniH Pi fldelitatis [famam bello Suecico amisere; Casatà H\\\) boc rogo Piasto irrcconciliabiles , qaem prxsertini ()(|prc«. r'actiones rcsiduœ. Frustra blandimnr nobis, TartiroM («i (loHaccoH ipsosmet Poloniœ pemiciem non pennîssiiinn, no Turca nimis vicinus fiât ipsis. Nimimm lue gentes pni^Nonli tucro ducuntur. Si non, subigere et Tastare Torea lolam Poluniani ad Vistulam usque potest. Nollos ergo nobin nH'IUH a Polonis; spes hœc, ut^ si velit Francia, acert'Inici Twvvh sint rcsisturi, ita enim reconciliabitur Régi» (|uid(|ui(l adbuc Francicas partes respicit; jungent se Biosc»lh r.a<Hari«iiu\ lîabcbit Turca ubi totas Imperii vires impencb(t, tt Icrgo inloroa de improviso periturus. Paulam argtnili Nulllriot, ad Poloniam egregie animandam; qnanto rootluM id, quam in Angliam, aliquando futurum hostem, impnudt^tur! lalorosi Qesaris quoque adesse Polonis^ si modo illi a Polonia eautio perseverationis, et a Francia sinrtu'ilatis,

Momnn Polonis laborantibus affore, aut certe Hungariam a Turois capi, a»gro lalurum, rationis est credere. At abilfifllia Hollandùujiuv forlasse metuendum est, ne illi expedilituuuu il^'gyptiaoam nolint. Et in primis Bataviin extrema luuuîsbilalo positi possont Turc» jungere sese, specie navigatlouiH Hua^ in Modilerraneo stabiliendse; quo nihil formidabilius, cum conslet Turcisnon nisi maritimam potentiam aut potiuH induslriam déesse. Excusabit Batavos nécessitas, ut olim Franciscuml; nec Sociniana religio, quœ nunc in IIIIh regionibusgliscit, usque adeoTurcis exosa, utRomana.

Balayorum vis in commercio, maxime orientali. Hoc illis difficulter auferet Francia in ipsa India, ut nunc sunl res, nisi per Anglos Lusitanosque; at i(a ipsis Anglis Lusitanisque potius quam Franciae lucrum cedet. Al si Francia teneat iEgyptum, poterit ipsa extendere domiuium in Indiam orientalem, longe rectius quam ex sterîli Madagascare (adhuc longius, quam ipsa iËgyptus ab India dissita), aut ex Surata, ubi Franci precario, nec nisi mercatorum forma^ agunt. Sed etsi in India nihil acquireret Francia, sufûceret iGgyptum tenere, ad commercia Indiae, vilato Africœ circuitu, in se derivanda. Haec unica commercia Hollandis extorquendi ratio est. Per vim non extorquebuntur, nisi Anglia Lusitaniaque ascita ; at ita lucrùm illis cedet, sumtus nobis. Per artes non nisi eo sordium pudendarum se demiltant alise Nationes, quo Batavi, qui id fere lucrantur, quo genium defraudant suum, instar JudsBorum. Una ergo restât via, ut breviores detegamus commerciorum rationes, quarum nos simus possessores soli ; quod occupata iËgypto Francia obtinebit. Caeterum nec posse eos, nec posse velle serio expeditionem iEgyptiacam impedire manifestum est, tum quia non nisi sero scient; tum quia conspirante contra Ottomannum Europa, id est Francica simul et Austriaca Domo, non est verendum, ut se opponat in Europa quisquam. Praeterquam quod exiguae Batavorum vires in Méditerranée mari, classes autem ingentes illic tenere difficile. Nec vero illi facile invadent, nec milite instructi, nec ducibus ad terrestre certamen exercitis, quod illis a Francia, temere adeo lacessita, sine auxilii spe, condemnante eos Europa, immi* neret.

Generatim aut Angliam aut Batavos, aut alium quem- •quam in Europa expeditioni iËgyptiacœ impedimento fore, modo Imperator conspiraverit, nuUa verisimililudo est. £iisitani etiam aderunt Frai^cisB, iËgyptum invadenti, ex mari Rubro. Hispani haud dubie applaudent. Quid enim illis nunc, nisi de servitudine sua cogitantibus optatius, quam a Turcae metu Cœsarem, a Gallico se liberari? Et possunt hic fundamenta jaci solidae duarum potentissimarum familiarum ad salutem generis humani, et bonum Christianismi, ineundsB

in perpetuom uoionis; solidae, inquam, in ejus quod interest, conciliatione fundatae.

Danus nunc non nisi de sua, et per eonseqnens, Gennaniae securitate soUicitus est.

Sued natura stipendiarii esse debent ejus principis Christiania qui novas res moliturus, qui quaerit ire plus ultra, id est Francise. Coget eos ipsa nécessitas ad Francise semper partes recurrere. Sed in Germaniam res magnas ampiius per Suecos geri posse, non magna verisimilitudo est, omnibus vicinis in eos intentis armatisque. Quodsi Régis Ghristianiss. jussu atque auctoritate Poloni militent in Turcam : hoc Polonis saluti, Suecis lucro, Francise felicitati^ Turcis exitio erit.

Ex his jam apparet, summam esse in iEgyptiaca expeditione securitatem. Nam nec in Europa quisquam metuendus, conspirante Francise Austriaca Domo; faciet Clerus^ faciet Pontifes maximus officium suum ; cum nihil ipsi Italise accidere possit optabilius. Sed pessima ponamus : Ëiiropseos et Austriacos ipsos Franciam in Barbaros euntem invadere. Quis non videt, posse Franciam, quando libet, impune desistere^ Turca non persecuturo? Non minus quam post Gigerinum tentamentum^ aut Candiotica auxilia. Jamque causam suam Francia coram Deo hominibusque justificatam habebit, ostendit optimam voluntatem suam, declamabit jure in impedientes, resumet priora, nec difficulter cum Porta in gratiam redibit in eo quod utriusque interest fundata. Securus reditus, mari aperto. Sed omnibus pessime euntibus, quid nisi classis cujusdam exercitusque clades ; major Francia est, quam ut tali infortunio magnopere percelli possit. Periculo exercitus pQrdendi^ spes tantse regioiiis emi potest^ etiam ex prudentissimi eu jusque aestimatione. Sed cum nemo in mari remansurus sit, ne mëtui id quidem cum ratione potest. Nec metuenda nobis, quse Pelagio Cardinali aut Ludovico S. evenere. Scimus quid ordo et disciplina et bonum consilium possit, quibus quantum

nunc valeat Francia jam multis speciminibus ostendit. Sed et quanlum inter illius et noslri temporis rationis intersit, facile ostendi potest. Exiguae Ludovici S. vires, mare et Nilus in hostium potestate, interiora regionis intrata, infesto litore a tergo relicto, ne commeatu quidem suppetente. Missilia ignea (quae tune ignis Graeçus appellabantur) Saracenis tantum, non et nostris. Saraceni in Mgypto tune bellis continuis exerciti et magnam partem ex ferocissimis Gîrcassiis orti. iEgypli litbra tune pro illius temporis ratione munitîssima erant. Nunc omnia contra. Nec status ratio tantum, sed et honor in titulo est, etsi cœpta infelicia Rex desereret. Nihif nocuit famœ Régis, quod Gigeris Gandiave désertas. Perpulsare licet. iEgyptiacus conatus tertius, et, ut spero, auspicatior esto. Paucis addam :

jEgypiiacam Expeditionem pressenti comilioruin lineœ consentaneaMy ac nunc omissam occasionem fortasse périturam.

Francia quaerit arbitrium rerum, possessionem commerciorum maxime Orientis, eversionem Hollandorum, Rexgloriam principis magni : omnia ista in iEgypto et, hoc amplius, honor Imperatoris Orientalis, res ob magnas consequentias non praetereunda. Bellum hoc sacrum titulo, fructu quovis profano utilius, quale probaret ipse Machiavellus. Orbis Christianus obligatus babebilur, Italia inprimis et Germania, in quibus maxime Francise interest auctoritate atque amore valere, devincientur.

Gonfluet ad Regem tam praeclara molientem, quidquid Europa habet magnorum virorum pariter et excelientium ingeniorum verae gloriœ in Francise theatrum, nuUi amplius calunmiae, nuUis suspicionibus obnoxium erit Sed tantae reLconsequentias pro dignitate persequi, vastum ac pêne inûnitum.

»0 APPODICE.

Addo ¥ero wuOwnmdmm esse. Ftfata omnia necessaria ad na? alem expeditionem, et in maritima regione adest eliam, quod supenit. Si pax bono Eoropae fiât, quae rectior occapatio Tirtati militari ab otii mbigine praesenrands ? Jam Rex arbiter belli pacisqoe; possuottempora eTenire ubi oon sity Anglis pariter Hollandisque Aostriac» Domi arctius illigatis, tum metus dœnesticQs adimel aoimum Francise audendi majora. Sed iiaic eandem semper Eurepae faciem persererare : non eadem Torci^e iEgypliqne erit. Constat Turcas et primum inprimis Yisinom omni studio laborare in refonnalione renim. Jam pêne artes militares nostras didicere, discent mox maritimas qnoque^ ipsa natura manum praebente et affluentibus apostaiis. Que facto, dabitur orbis Ghristianus in tremorem^ seraque erunt et frustra tune optanda^ qnas nunc cmn eontemtu audiunCur. Quid miraib ? nonne nostns similiaTurcis capita, nisi quod turban gerunt? Si semel illis in mentem yenerit, munire maritima iEgypti, quod unius anni opus erit, valeat spes Christianitatis, quam solam reliquam yideo.

Post haec explicata non est quod de expeditionis justitia dicam. Quid justius bello sacro, pro bono generis humani, profectu Religionis ChristiansB, liberatione miserorum^ nostra auxilia implorantium, sepulchro Domini, ultione faslus injuriarumque^ quas etiam Francia a Barbaris accepit? Nec peculiaria Régi cum Porta fœder^ pactaque esse puto. Si Candiotica et Gigerina expeditio justa est, erit iËgyptiaca quoque. Vertitur in momento, quod Rex huîc raedilationi dabit, salus millies mille animarum; cœlum ipsum délibéra tioni ejus intentum est. Hic gloriae, bic mentis, hic virtuti, hic fidei locus^ hic commissorum expiationi, hic saluti.

Nunqurim gloria divina nostraque arctius ligata fuit, niliil credo majus simul justius sanctiusque in humanam co- ^itationem venit. Destituant verba plura dicturum, et multitudo rerun) maxiinarum omnem ordinis potestatem eripit. €«tera ei^o supplebunt intentes animae, a quibus lux atque regtoaen humanis rébus, quae uno naentis ictu piura coroplectuntur^ quam voiuminibus enuntiari possit.

Hoc unum superest, ut precemur a Deo, ut attentionem - et animi adversionem largiatur : quo majus gratiae donum Qunc neque illis, neque nobis dari potest.

LEIBNITU DE EXPEDITIONE iEGYPTIACA EPISTOLA AD REGEM FRANCLE SCRIPTA, 167i.

EEGI CHRISTUNISSIMO.

Fecit opinio publica de sapientia Majestatis Vestrse, ut offerre audeam meditationem de consilio, etiam magnonim quorundam yirorum judiciis, maximo eorum quae suscipi possuht et facillimo eorum quae magna sunt. Âpud aiium irriderer fortasse, sed Majeslas vestra altiori genio omnia agitans, niHil externo rerum specie tangitur, nec offerentem sed oblata spectat^ cum sciât etiam ingentium tenuia initia, nec privatorum propositiones, utcunque primo obtutu suspectas vanitatis, semper spernendas.

Petrus Ere mita in consilio Claromontano Europam inflammavit ad bellum sacrum, quam prudenter, non dicam. Hieronymi Vianelli, hominis Itali, consiliis debent Hispani Oranum et Masalquivir seu portam magnam, et ceteronim in Âfrica progressuum fundamenta. Nihil novissimas orbis

ampliûcationes, Columbum, Vesputium et Magellanum memorabo, aut itinera M. Pauli, quorum lectio Johannemll, Lusitaniae regem^ ad expeditionem in Indiam Orientalem decernendam animavit, aut topographiam Herrerae^ quae prodidit Hispanorum hostibus tentaodorum Americae litorum rationem ; aut Franciscum Houtmann et Wilhelmiim Usselinum^ qui cum inter Lusitanos egissent, consiliis suis apud merca tores Amstelodamenses , iliic Orientalis, hicpccidentalis Indise societatum fundum jecere, aut Gualterum Raleigh, equitem Anglum, qui, quamquam propositionem Americanam apud Jacobum^ artibus Hispanici legatî et ipsius régis flexibititate^ suppiicio luit, at Gromwellum consiliorum reassumtorem reliquit. De propositione tantum, quse a me nunc adfertur, superioribus seculis celebri, nunc nescio quo modo- ex animis deleta, dicam originem ejus primam vetustissimamque esse a captivo.

Mihi quidem paulo plus quam quadriennio abhinc in mentem de meo venit. Cum enini ego, quoties aliquid novi cognosco^ perpétua reflexione confestim mecum considerem, nihilne inde possit ad usum vitœ.... (quse methodus etiam alia mibi non contemnenda peperit ) , et in omni génère rerum qualitatumque id investigare soleam, quod inter caetera summum, et quod csêtera aut trahit secum aut supplet, eodem animo in historia quoque et geographia etiam adolescens versabar, et comperi tandem, nullum esse in prsesentia hominem in orbe terrarum potentiorem rege Franciœ, et si idem sapiens sit, potentiorem tentandis maximis rébus ; contra nullam esse regionem in mundo cognito tentari digniorem, et, si teneatur, efficaciorem ad summam rerum, quam iEgyptum, quam ego HoUandiam Orientis, ubi contra Françiam Occidentis Chinam appellare soleo. Hune hominem, hanc terram, id est Regem Franciae et iEgyptum inter se maritari, generis humani et religionis Christianse interesse putavi. Memineram expeditionis a Ludovico Sancto susceptse in iEgyptum ; hujus originem inquisivi diligentius. Sane constabat ex voto cruce signatum, cum subitaneo morbo clausis sensibus de improviso respirassel : at cur iEgyptum potius quam, cœterorum more,

APPENMGE. , 343

Hierosolymam tentasset, ejus rei rationem banc tandem reperi.

Cum Fredericus Barbarossa Imperator, suscepta terrestri expeditione in Orientem, in ipso victoriarum cursu, fatali rébus Cbristianis casu, sublatus esset, Pbilippus Franciae et Ricbardus AnglisB re^es Accônem^ quae veterum Ptolemais est, a Cbristianis arcta et pertinaci obsidione cinctam, classe appulere. Capta tandem urbe Saladinus sultauus^ qui pauUo ante Hierosolyma pulsus, post diuturnam possessionem, Cbristianis recesserat, captivos sibi reddi stipulatus^ s. crucem vicissim restituere spopondit. Cum non praestaret, Ricbardus captivos, qui sibi obvenerant^ decem et amplius bominum millia trucidari jussit. Pbilippus bumaniore consilio suos cum captivis Cbristianis commutavit. Erat inter eos Caracux, Arabs^ vates^ ut bistorici vocant, ut ego arbitror bomo sapiens, clarusque inter suos, qui cum Pbilippo multa et inprimis de belli ratione coUocutus, dixit : a Hierosolymam et regnum Cbristianum in Oriente conservari non posse, nisi Mgypû imperium everteretur, et ut boc fieret, Damiato possessionem necessariam esse. » De Damiata locutus est baud dubie, quia inter urbes iEgypti ea Palaestinse proxima est. Hœc viri verba Philippi animo alte infixa testîmonio est nata mox inter Francos Anglosque dissension Pbilippo iËgyptum tentari suadente, Ricbardum regnum Hierosolymitanum affectante. Ricbardus apud boraines speciosa magis, externa sanctitatis specie, quam utilia et solida quaerentes, prasvaluit. Pbilippus iratus in Gailiam rediit. Ricbardus quoque consiliorum irritus post multa terra marique pericula et Austriacam captivitatem vix tandem reversus est.

Yisi sunt errorem agnovisse tandem Cbristiani, quod, occupatis mediterraneisHierosolymaque capta contenti,iEgyptum, olim maris et commerciorum dominam, novi semper belli sedem, Mabometani^i cor reliquissent. Innocentius igitur tertius^ pontifex sapiens, indicto consiiio Lateranensi expeditionem decrevit in iËgyptum^ quae initiis laeta, fodo exitu corrupta est^ cum cardinalis Pelagius, copiarum duc* tor^ credo in magistro sententiarum quam natura reruni

Tersatior^ coliocalis iniqnissimo loco castris^ imperitus regionis, exercitum hosti apertis Nili cataractis inundandiim objecit ; ita înterclusi vitam libertatemque restitutis omnibus, quae tenëbant, a^e redemere.

Secuta mox Ludoirici Sancti expeditio est, qui datum avo a captivo consîlium exsequi constituées, classe recta Damiatam applicuit, quam et nuilo negotio cepit^ ac debellasset haud dubie, si maritimam proviociae partem totam ante omnia domuisset etNilum nayibus redegisset in potestatem. Sed exercitu inter Nili ramos in interiora duclo, cum fluroen a tergo in hostium manu reliquissent^ navium penuria commeatu înterclusi, eniptione tentata, succubuere. Rex, domum reversus, post regnum diuturnum et felixy jam gravis annis denuo expeditionem iEgyptiacam ingressus est : in ilinere Tunétam intercipere decrevere Christiani. Ibi obiit sanctissimus princeps, caeteri infectis rébus rediere. Postera tempora bellis inter Galliam Angliamque^ inde inter Austriacam domum et Franciam turbulenta, omnem Ghristianis animum tentandi Orientis ademere; quaniquam Hayto, Armeniae rex, tum ipse praesens, tum per Marium Sanutum Venetum ad bellum iEgyptiacum hortatus sit Ëurôpaeos, et Cassanus Tartarus Christianus Saracenos toia Syria éjectes redegerit intra iEgyptum, in quam navium penuria nihil poterat, illis ex iËgypto, mabometanismi asylo, facile, ut semper, omnia recuperantibus : et quamquam Petrus Cypri rex, Francorum et Yenetorum auxilio, classe Alexandriam JEgypti ceperit, at impar retinendae pulcberrimam occasionem dimittere coactus sit. v

Unum ex eo tempore praeclarum consilium captum inveoi a Francisco Ximenio, Cardinali Tolelano, Hispaniae ministro, viro magno. Cum enim eodem fere tempore India utraque Lusitanorum et Castellanorum navigatione aperta, Castilia Arragoniaejuncta, Saraceni Hispania pulsi essent, Ximencs fœdus sacrum inter sapientes ejus temporîs reges, Ferdinandum Castellae , Ëmanuelem Lusltaniae et Henricum VU An gliae reges, de quibus jure meritoque dici potest, eos suas quisque gentiiâ potentiam fundasse, moliebatur. Multis sententiis propositis excussisque Ximenis opinio fuit : tentan-

APPLNDICE. 345

dam iËgyptum et inprimis Alexandriam portu inclytam, quod et regibus persuasit. Didici haec ex literis Emanuelis ad Ximenem, in quas apud scrîptores vitae Ximenii forte incideram. Ibi Emanuel sententia Ximenii de belli gerendi ratione coUaudat his verbis : a Tum quse ad belli gerendi formam a Te dictintur, ita apte et convenienter, ita fortiter et robuste a Te disponuntur, ut nihil aliud tractasse videaris, » sùbjicit : « Quantum ad Alexandrise attinet expedilionem, de qua prudentissime discurris, visa nobis est res optima et suo tempore valde prospicua; memoratis enim a Te gaudet bonis, et judicio oculatorum haud difficulter inlercîpietur; minus vero negotium faciet ipsam semei interceptani manu tenere. Imo nuper sub adventum prioris ratis Rhodum appulsœ^ de ipsa sat superque sumus ita informati, ut subito mandavissemus^eam aggredi, nisi quod prsesenti expeditioni simus totaliter intenti, suo tamen tempore non deerimu^ Arrisit quidem animo scire quae scribis concernentia Christianos in Sultani ditione detentos. Ëquidem apparet Deum hoc specialiter tempore velle et manifestare, quod haBC sua sit Toluntas, et nobis praeterea promittere hujus diei vicloriam, in quo proinde superest sperare, cum talis expeditio haec sit, ut majorem sub cœlo non valeamus consequi gloriam, quam in ea vivere vel mori. » Haec sunt verba gloriosi Régis. Dixerat paulo ante : a iËgyptum simul ex altero latere per mare Rubrum classe Indica se invasurum. » Omnia omissa sunt morte régis Ferdinand!, quia Hispania in Austriacos manus venit, et alia longe consiliorum séries, semulatione duarum potentissimarum in Europa familiarum, orta. Ximenes tamen prdpriis sui Episcopatus sumtibus, Vianelii consiliis, Africam invasit et Oranum cepit.

Franciscus

iEgyptus omnium regionum ad dominium non maris tantum sed et orbis opportunissima, et ipso situ incredibilique fertilitate et populositate gentis : mater scîentiarum, miraculorum naturae materia, asylum perfidiae Mabometicse, eu-

3if> APPE^IDICE.

jus sdius ne^leetio efTecit^ ut Christiani têrram sanctam amiserint; Asîaeet kfnae Tinculum, Oceani et Mediterranei maris afiger inteijectos, horreom Orientis, emporium cornmime Indiae et Europe. Nec dififieilis adeo navîgatio erit; jam ab aliquot amiîs ludus est naTibos Gallicis mare Hedit^raneum pereurrere, oaoiiragiis alieujus momenti raro auditis. Ad Gretam sea Candiam, si a Massilia computas^ circiter una tertia itineris pars est, ad Cyprum partes duae. Constat quam facile fuerit ire in Cretam et redire, caeterom Tmieti aut Algerii aut Tripolis litora légère. Accedit quod flfaftae tuta statio est^ quod Lampadosam, in yicinitate Maltae, Fraucia tenet.Turca mari inralidus. iEgyptus a Gonstantinopoli, ubi vis impmi est, dissita et, quod consideratione digDÎssimum est^ ita sita^ ut non nisi mari a Turca succurri possit, interjectis inter iEgyptum et imperium Turcicum TBStissimîs desertis, transitn difficillimis. ^gypti militia diutuma pace invalida, Janizaris iliic mercatum potius quam arma tractantibus. Omnia ad seditionem non in iËgypto tantum, sed toto Oriente pronissima, modo aliqna externa Tîs accederet, cui fidere rebelles possent. Appropinquant Imperii Turcici fata, quod eertum est, capta iGgypto, daturum in ruinam. Visirius Janizaros et Spal^os studiose perdidit, ut caput domini suumque in tuto locaret^ etiam cum Imperii periculo. Nihil est in .^gypto , quod non exploratum sit primo impetu capi posse^ praeter Caîrum, quœ tarmen ab omni auxiiio exclusa est, si maritima teueantur. Multo studio luBC hominibus itinerariisque qusBsivi, comperi omnes conspirare. In Tîcinia hinc Arabes^ illinc Numidae Turcis infesti et cuivis vénales. Militia iEgypti ad triginta hominum millia ascendit. Sed hsec quoque speciosa magis quam valida; ex quo Janizari titulus factus est venalis et vêtus Turcarum disciplina pessum ivit. Damiata et castelium Alexandrie, vetere tantum more munita, nihil contra bodierni belli artes; Rosseium ne munitum quidem. Nec miles Asiaticiis ex egregio illo Gandiae et Hungariae beliis arraato sestimandus.

Gonsilium etiamsi irritum (quod tamen humanitus aestimando esse non potest) periculi expers. Quid enim Turcia

Pranciœ nocere potest? jam tôt injuriis, jam satis irrita vit.

Unum objîci potest, domi Franciam nudari et Europaeis con-

• siNrationibus exponi ; sed majores Franciae vires sunt, quam

sit Decesse ad defensionem sui ; ostendere possum, hoc ta-

tum superfluo illo efficere licere, quod jam nunc in promtu

et ad tentandum aliquid comparatum est; viribus^ ut vulgi

nominibus u^r, offensivis^ servatis domi defensivis : sed et

sunt in promtu artes^ omnem ab Europa invasionem ca-

vendi. Domum Austriacam non quietam tantum sed et fœ-

deratam babebimus et cœpti sociam, si res recte instituatur.

Hollandica cum summo honore componi possunt. Turca

potest proximo vere bello Hungarico aut Polonico, immo

ufroque iiligari, quod si fiet, infallibilis ejus ruina est.

Rationes hœc prasstandi certes sunt et promptae^ etsi scrîpto brevi satis dilucide exponi non possint. Nec a praesenti consilio Majestas Vestra minime abibit^ transverso pilo. Bellum hoc Hollandico simillimum, regionis fere eadem natura, omnis apparatus in Hollandicuifi destinatus hue converti potest. Fateor JEgyptum HoUandia remotiorem, sed et contra Hollandia mari armata est, in iEgyptum au- -tem transportatio militis. periculi omnis, imo bostis in itinere ac cursu expers. Nec ut qliidam arbitrantur, damnosum ideo et difficile est milites classibus transferre, sunt exempla in contrarium^ imo ratio^ cum contineri miles in navibus et sub exactissima disciplina baberi et ad certam ac salubrem victus ralionem adigi possit. Gaeterum Hollandia maritissima, ^Egyptus pêne nuda. Gertum est Âlexandriam aut Damiatam citius quam Trajectum Mosae aut Sylvaduas, et Cairum quam Âmstelodamum captum iri. Bellum in Hollandos sine sociis certis erit, nisi qui propria pecunia instruendi sunt, at in Turcam alii conspirabunt. De Pontifice Maximo et Italiae principibus et Sicilia caeterisque ad mare Mediterraneum ditionibus Hispan*orum certa res est. Caesare et Polono arte implicatis. Lusitani in mari Rubro ab altero iEgypti laterenostri erunt ; nam ipsorum intererit, Franciam ex jiEgypto contra Hollandos in India auxiliatricem habere. Prudentum opîpio est, bellum HoUandicum, etsi felicissimum sit, parum allatunim ad summam rerum, imo plurîum •

pristinorum consiliorum executionem detracturum. Nani verisimile est^ fundatas toi sumtibus societates Franciœ Indica§ et stabiliias colonias ab Hollandis eversum^ et quidquid tôt annorum labore in commerciis Gallise erigendis actum est; labefactatum iri; quse res non animes tantum hominum dejiciet facietque de successu commercii Galliae in multos annos desperare, sed et difficillimos in posterum ad conferendum aliquid subditos reddet, et si cogantur, tumultibus propinquos, cum videant Rege consiliorum cursum nonnihil mutante^ omnes ëuas impensas inanes esse. Certum est, vel sola quiète in Europa Qalliam ita crescere, ut vicinos omqes debiiitet^ plus enim qnolannis aceipit, quam dat. Quiète aliquot annorum commercia Galliae firmabuntur, potentise navalis quieta possessio, si semel recte apprehendatur, vix poterit a conspirante Europa everti, imo orbe, si iEgypUis accederet. Agitata arbor non facile radiées agat. Initia aliquot annorum tranquillitate indîgçnt, queniadmodum Turcas constat occupata aliqua nova regione statim pacem facere, ut eam per otium ordinare possint. Ideo sunt qui dicant, Regem beneûcio Hollandos afficere, si eos mature invadat. Nec occupatio lenta aliquot urbium limitanearum et àliis reddendarum, quas certum est ab . ipsis HoUandiae prudentibus non magni fieri ad commercia

et navigationem in corde provinciae tutam Defensivum

Hollandorum terrestre bellum, maritimum offensivum erit. Maritimum sine classium, si quae utrinque prodeant, conflictu esse non potest. De exitu pugnarum navalium tantopere a fortuna p^ndentium aegre aliquid statuet vir prudens; ab eo autem omnis plane Hollaudici belli fructus pendel; încertus est ergo. Accedit quod majore Franciae damno HoUandica, quam Hollandiae Francica classis vincet. Nam Hollandorum res navalis stabilita est; Francise cœpta; at facilius ferunt ictus radic^ta quam nova. HoUandica asperrimas fortunae tempestates^ experta constantiam probavit, GalHcœ nondum experientiam habemus. Unde verum, saltem circumspiciendum est, an non facilius classem Hollandi quam Franci reparare possint. Deinde ut respublicae mercibus, ita reges fama negotiantur, et quod inercatoribus fides

(le crédit) y id regibus auctoritas. Jam constat HoUandos honoris specie non magnopere moveri, dummodo res familiaris salva sit. Unde a Cromwello ad duram et parum gloriosam pacem se adigi aequo animo passi sunt; at alia régis ratio est qui, cum directionem rerum Christianarum affectare debeat, auctoritate imminuta tota consiliorum summa excîderet. Respublicae fere stalum rerum praesentem amant et potentiam lucnimque arlibus pacis affectant, reges armorum feUcium opinione ad majora utuntur. Denique etiam litora HoIIandise arcta, Galliae per loilgissima terrarum spatia diffusa. Unde duplex Hollandis fructus ; nam et facilius conjungere classem, et si nuUa sit classis in mari^ tueri litus potestate. Ck)nstat plurimis Anglos nuper nolnisse, quod Hollandica. classe maturius educta etTamesin ipsam ingressa, naves Anglicae partira in Tameâin subductae, partira per alios portus dispositae coire non possent ; sed etsi egrediantur naves ad conjunctionem, in medio ab hostili classe jam juncta per partes excipi possunt. Quod litoris defensionem attinet, raanifestura^ ad tantum terrarum tractura, quo Gallia niari aliuitur, tuendum, imraensis sumlilus opus esse, nec taraen salis caveri posse, quin hostilis classis^ si prospéra pugna usa sit, tota loco opportuno impressionera faciat, milite eliam exposito et sub naviura tutela intra torraenti raajoris jactum, etiam propugnaculum struat. Quae res quam periculosa sit, non est opus me dicere. Sed et insulae maris Francici, praesertim a conlinenti remotiores, aegre defendentur. Hollandiae litus arctum; insulae a continenli dissitae nullae, Texel et Ylie et mare australe Zuyderzee difficulter intrantur, praesertim ex quo Batavi nupera Anglorura in Uiiam audacia- facti cautiores. Denique salis ex bac coUatione apparet, minus Franciam lucrari Victoria, plus amittere clade, velut inaequali inler duos lusu, quorum aller allero plus victori cessurura desemit : et in summa bellum Batavura etsi felicissimum suppçnatur, parum ad summam rerum allatùrum^ si mediocritér infelix^ irao etsi irrilura tantum, ac in neutram parlera evenlu inclinalura, auctoritate^ et quod bine sequitur, directione Europae ac spe majori Franciam facile deturbatu-

rum. Gooira belluin iËgyptiacum si succédât, dominationem maris, commercia Orientis, Generalatum Ghristianoram, ruinamque Turcici imperii non nisi FrancisB debendam, et quod hinc sequitur, directionem rerum Ghristianarum, honorem titulumque Imperatoris Orientalis et arbitrum orbis collaturum; si irritum sit, nihilo amplius aut potentiaB ànt auctoritati Francicae nocituram , quam Gigeris amissa aut Candia frustra adjuta. Praesertim cum ipsa expeditio sacra et applausibus vulgi probata, etiamsi infelix, non œque animos plebis^ quae in religiosorum potestate est^ ad indignationem concitet ac csBteris cœpta, qua^ fere a populo odio habentur et ambitioni Principis imputantur. Nec Turcœ irritatio metuenda; dudum auxilio Hungarico et Candiotico ejus patienta tentata est. Timebit Francos.magis quam ter* rebit, si videbit tandem aliquando rediîsse nobis in prsecor^ dia majorum nostrorum virtutem. Sed nec invadere Fran* ciam potest. Damna ab eo non nisi duo video : hominum commerciorumque Franciae periculum in Ottomannicis ditionibus^ et animi alienatio effectura^ ut instrumentum FrancisB ad Austriacam distinendam domum esse desinat Sed commercia Francica jam nunc illuc exigua et pêne data in ruinam, etiam confessione peritorum ; ac fateor caveri non posse in Christianos suarum^ ditionum Turca sœviat. Sed primum sacrificandi semper aliqui publico bono : an ideo nihil unquam tentand,um in hune hostem? Ego vero arbitror, nec ausurum *Turcam uti vindictae génère tam crudeli; cum metus futurus.sit/ne Francis ut sunt audaces et ad magna incipienda validi, desperationeque inter se avidi, seditionem in maritimis locis excitent et in ipsa Barbari viscera grassantur;Ck>nstat Amuratem incendium aliquod urbis Christianis imputantem, Latinos Gonstantinopoli habitantes occidi jussisse ; at Agam Janizerorum ostendisse^ rem periculo plenam^ nec sine summo metu exsequendam. Ëadem de Smyrna aliisque Imperii locis judicanda sunt. Sed et vicina Francorum arma et ultio imminens facile barbariem frenabuntur. Quod animi alienationem attinet, hoc quidem nihil est. Cœpit dudum Majestas Yestra generosioribus consiliis uti et Legati sui violationem missis in

Hungariam auxiliis prœclare ult;i est; nec ideo Turca ei

cBquior aut iniquior factus. Si contra Austriacos ageretar,

non ideo minus id quod interest commune etiam coget

Xurcas Franciam respicere. Sed quanto non sanctius tan-

tiim, sed et utilius amittere hos, si rem recte tandem ex-

pendimus, minutos respectus, cum tempora nunc incide-

i:^ini^ quibus magnum opus nec Ecciesiae tantum, sed et

Seneri bumano salubre et magnis illis ministris Cardinal! et

SJaroo in Pyrenaeis congressibus agitatum, conjunctio scili-

oet utriusque augustse domus in communem consiliorum

scopum, non fictis promissionibus^ sed ipsa cœptorum ne-

oessitate perficiatur. lUud quoque consideratione dignissi-

raum^ expeditionem banc, etiamsi profanis eam oculis^

YiuUa religionis ratione babita intueremur, prœtextum^ vim

èffectumque longe alium longeque majorem habiturum,

c]uam omnes Veterum in Terram Sanctam expeditiones^

cjuœ non nisi exigua iGgypti accessio erit.

iEgyptus ipsa aditum in ditissima Orientis régna aperiet, ^t commercia Indica Franciae alligabit et viam sternet genex^osis Regibus ad ausus Alexandreos. Certum est si Lusitani -^Egyptum occupare potuissent (neque enim illorum vires I*ranciciscomparandae) dudum eos sibi totam Indiam fuisse subjecturos. Et sic quoque^ tamen se formidabiles gentibus Teddidere, nec nisi.ab Hollandis Anglisque puisi sunt. Hollandi reges Orientis impune terrent. Sexaginta rebellium millia vastissimum imperium Cbinense in potestate redegère, notse suntnunc Mogolii domiuatus faciliimae conversioces^ summa Orientis imbecillitas; nec quicquam facilius nostris, capta iEgypto, quam totum saltem litus Indici maris et quicquid in eo infinitarum insularum est, habere in potestate. luteriora a commerciis divitiisque exclusa sponte sequentur. Ausim dicere, nihil majus et inter magna facilius animo concipi posse. Denique si ad minutiora velut invita cogitatione redeundum est, HoUandia rectius in ^Egypto quam in se ipsa vincetur, ita enim ei omnes Orientis thesauri extorquebuntur, quibus sqHs floret.

Etdiscrimen notabile est, quod illic directum in se ictum non sentire, antequam successerit, aut etsi sentiat, ne evi-

tare quideiu potesl^ quis enim non \idet, si expeditionem Franciae iEgypliacam impedire vellet, conimuni Christianonim odio obrutum iri? Hic si invadatur, non exculiet tantum sed et regeret iclum, et communi favore contra suspectam scilicet Franciam sublevabitur. Expeditionem in infidèles optabant non tantum , qui rempublicam Christianam amant, sed et qui Franciam odere, vel ideo ut objiciatur scilicet ejus ambition!, ut illi putabunt, potens hostis, in quem irritas vires consumât. Nam de bello iEgyptiaco, qui tantse in Indias quoque et commercia orbis et arbitrium orbis consequeniise est, nemo soniniabit. Modo scilicet ratio expeditionis locusque in arcano habebatur, atque illud potins persuadeatur bominibus, s\\e nidos piratarum Âfricanoi'um, sive Moream, ut quidam putant, siveomnino Dardanella et imperii sedem peti. Interea suspensis omnibus iEgyptus fulminis instar pervaditur. Qua res miram Majestati Vestrae non pietatis tantum et generositatis -sed et sapientide reconditœ famam pariet, dum omnes, nihil Hollandico bello nunc certius credentes, omnîa momento conversa, retento priorum deliberationum cursu, translatoque iiluc omni in Hollandos apparatu, quasi in i£gyptum jam diu destinato^ taciturnitatem consilii tam se in longinquum extendentis, et Hollandis simul terrore ad offlcium cogendis et Turcis debellandis comparati, admirabuntur (1).

(1) Cette lettre à Louis xrv n^est que le début du grand mémoire que nous avons donné in extenso. C'est elle qui a trompé Guhrauer, qui a bâti sur ce fondement toute sa théorie des deux projets, l'un pour Louis XIV, et Tautre pour l'Électeur de Mayence.