TROISIÈME ÉCLAIRC. SUR SON HYPOTHÈSE DE PHILOSOPHIE

comprends pas comment la matiere peut être conçue, étendue. et cependant sans parties actuelles ni mentales; et si cela est ainsi, je ne sais ce que c'est que d’être étendu. Je crois méme que la matière est mentalement un agrégé et par conséquent qu'il y a toujours des parties actuelles. Ainsi, c'est par la raison, et non pas seulement par le sens, que nous jugeons qu'elle est divisée ou plutôt qu elle n'est originairement qu'une multitude. Je crois qu'il est vrai que la matiere (et méme chaque partie de la matiére) est divisée en un plus grand nombre de parties qu'il n'est possible d'imaginer. C'est ce qui me fait dire souvent que chaque corps, quelque petit qu'il soit, est un monde de créatures infinies en nombre. Ainsi je ne crois pas qu'il y ait des atomes, c'est-à-dire des parties de la matiére parfaitement dures ou d'une fermeté invincible. Comme d'un autre côté je ne crois pas non plus qu'il y ait une matiére parfaitement fluide, mon

sentiment est que chaque corps est fluide en comparaison des plus

fermes, et ferme en comparaison des plus fluides. Je m'étonne qu'on

dit encore qu'il se conserve toujours une égale quantité de mouve-

ment au sens cartésien, car j'ai démontré le contraire, et déjà d'ex-

cellents mathématiciens se sont rendus. Cependant, je ne considère

pas la fermeté ou consistance des corps comme une qualité primi-

tive, mais comme une suite du mouvement, et j'espère que mes

dynamiques feront voir en quoi cela consiste, comme l'intelligence

de mon hypothèse servira aussi à lever plusieurs difficultés qui exercent encore les philosoplies. En effet, je crois pouvoir satisfaire intelligiblement à tous ces doutes dont M. Bernier a fait un livre exprés, et ceux qui voudront méditer ce que j'ai donné auparavant en trouveront peut-étre déjà les moyens.

DE RERUM ORIGINATIONE RADICALI

(Autographum Leibnitii nondum editum; e scriniis Bibliothecæ Regiæ Hanoveran:e.)

Prieter Mundum seu 4ggregatum rérum finitarum, datur Unum aliquod dominans, non tantum ut in me anima, vel potius ut in meo corpore ipsum ego, sed etiam ratione multo altiore. Unum-enim dominans universi non tantum regit mundum sed et fabricat et facit et mundo est superius et, ut ita dicam, extramundanum, estque adeo ultima ratio rerum. Nam non tantum in nullo singulorum, sed nec in toto aggregato serieque rerum inveniri potest sufficiens ratio existendi. Fingamus Elementorum geometricorum librum fuisse wternum, semper alium ex alio descriptum, patet, etsi ratio reddi possit pr:esentis libri ex pr:eterito unde est descriptus, non tamen ex quotcunque libris retro assumtis unquam veniri ad rationem plenam ; cum semper mirari liceat, cur ab omni tempore libri tales extiterint, cur libri scilicet et cur sic seripti? Quod de libris, idem de mundi diversis statibus verum est, sequens enim quodammodo ex privecdente ietsi certis mutandi legibus) est descriptus, itaque utcunque regressus fueris in status anteriores, nunquam in statibus rationem plenam repereris, cur scilicet aliquis sit potius mundus, et cur talis. Licet ergo mundum :eternum fingeres, cum tamen nihil ponas nisi statuum successionem, nec in quolibet eorum rationem sufficientem reperias, imo nec quotcunque assumtis vel minimum proficias ad reddendam rationem, patet alibi rationem qu: rendam esse. In :eternis enim, etsi nulla causa esset, tamen ratio intelligi debet, qux in persistentibus est ipsa necessitas seu essentia, in serie vero mutabilium, si h:ec æterna a priore fingeretur, foret ipsa prævalentia inclinationum ut mox intelligetur, ubi rationes scilicet non

660 DE RERUM. ORIGINATIONE RADICALI

necessitant (absoluta seu metaphysica necessitate ut contrarium implicet:, sed inclinant. Ex quibus patet nec supposita mundi :eternitate ultimam rationem rerum extramundanam seu Deum effugi posse.

hationes igitur mundi latent in aliquo extramundano, differente à ‘atena statuum, seu serie rerum, quarum aggregatum mundum coustituit. Atque ita veniendum est a physica necessitate seu hypothetica, quie res mundi posteriores a prioribus determinat, ad aliquid quod sit necessitas absoluta. seu metaphysica, cujus ratio reddi non possit. Mundus enim pr:esens physice seu hypothetice non vero absolute seu metaphysice est necessarius. Nempe posito quod semel talis sit, consequens est, talia porro nasci. Quoniam igitur ultima radix debet esse in aliquo, quod sit metaphysic:e necessitatis, et ratio existentis non est nisi ab existente, hinc oportet aliquod existere ens unum metaphysie:e necessitatis, seu de cujus essentia sit existentia, atque adeo aliquod existere diversum ab entium pluralitate, seu mundo, quem metaphysie:e. necessitatis non esse concessimus ostendimusque.

Utautem paulo distinctius explicemus quomodo ex veritatibus wternis sive essentialibus vel metaphysicis oriantur veritates temporales, contingentes sive physie:e, primum agnoscere debemus eo ipso, quod aliquid potius existit quam nihil, aliquam in rebus possibilibus seu in ipsa possibilitate vel essentia, esse exigentiam existentie. vel (ut sie dicam) privtensionem ad existendum et, ut verbo complectar, essentiam per se tendere ad existentiam. Unde porro sequitur, omnia possibilia, seu essentiam vel realitem possibilem exprimentia, pari jure ad essentiam tendere pro quantitate essentit seu realitatis, vel pro gradu perfectionis quem involvunt ; est enim perfectio nihil aliud quam essenti;e quantitas.

lline vero manifestissime intelligitur ex infinitis possibilium combinationibus seriebusque possibilibus existere eam, per quam plurimum essenti:e seu possibilitatis perducitur ad existenduin. Semper scilicet est in rebus principium determinationis quod a maximo minimove petendum est, ut nempe maximus pr:estetur eflectus minimo ut sic dicam sumtu. Et hoc loco tempus, locus, aut ut verbo dicam, receptivitas vel capacitas mundi haberi potest pro sumtu sive terreno in quo quam commodissime est :edificandum, formarum autem varie tates respondent commoditati ;edificii multitudinique et eleganti camerarum. Et sese res habet ut in ludis quibusdam cum loca omnia in tabula sunt replenda secundum certas leges, ubi nisi artificio quo

DE RERUM ORIGINATIONE RADICALI 661

dam utare, postremo spatiis exclusus iniquis, plura cogeris loca relinquere vacua, quam poteras vel volebas. Certa autem ratio est per quam repletio maxima facillime obtinetur. Uti ergo si ponamus decretum esse ut fiat triangulum nulla licet alia accidenti determinandi ratione, consequens est, :equilaterum prodire; et posito tendendum esse a puncto ad punctum, licet nihil ultra iter determinat, via eligetur maxime facilis seu brevissima, ita posito semel, ens pr:evalere non-enti, seu rationem esse cur aliquid potius exstiterit quam nihil, sive a possibilitate transeundum esse ad actum, hinc, etsi nihil ultra determinetur, consequens est, existere quantum plurimum potest pro temporis locique (seu ordinis possibilis existendi) capacitate, prorsus quemadmodum ita componuntur tessell:r ut in proposita area quam plurim:e capiantur. Ex his jam mirifice intelligitur, quomodo in ipsa originatione rerum Mathesis qu:edam Divina seu Mechanismus metaphysicus exerceatur, et maximi determinatio habet locum. Uti ex omnibus angulis determinatus est rectus in geometria, et utiliquores in heterogeneis positi sese in capacissimam figuram nempe sphæricam componunt, sed potissimum uti in ipsa mechanica communi pluribus corporibus gravibus inter se luctantibus talis demum oritur motus, per quem fit maximus descensus in summa. Sicut enim omnia possibilia pari jure ad existendum tendunt pro ratione realitatis, ita omnia pondera pari jure ad descendendum tendunt pro ratione gravitatis, et ut hic prodit motus, quo continetur quam maximus gravium descendus, ita illic prodit mundus per quem maxima fit possibilium productio.

Atque ita jam habemus physicam necessitatem ex metaphysica, etsi enim mundus non sit metaphysice necessarius, ita ut contrarium implicet contradictionem seu absurditatem logicam, est tamen necessarius physice vel determinatus ita ut contrarium implicet imperfectionem seu absurditatem moralem. Et ut possibilitas est principium essentiæ ita perfectio seu essenti:e gradus (per quem plurima sunt compossibilia) principium existentis. Unde simul patet quomodo libertas sit in autore mundi, licet omnia faciat determinate : quia agit ex principio sapienti: seu perfectionis. Scilicet indifferentia ab ignorantia oritur et quanto quisque magis est sapiens tanto magis ad perfectissimum est determinatus.

At (inquies) comparatio hiec mechanismi cujusdam determinantis metaphysici cum physico gravium corporum, etsi elegans videatur in eo tamen deficit quod gravia nitentia vere existunt. at possibili-

662 DE RERUM ORIGINATIONE RADICALI

tates seu essenti:e ante vel pr:eter existentiam sunt imaginaria seu fictitia, nulla ergo in ipsis quæri potest ratio existendi. — Respondeo, neque essentias istas, neque :eternas de ipsis veritates quas vocant, esse fictitias, sed existere in quadam ut sic dicam regione idearum, nempe in ipso Deo, essenti: omnis existentiæque c:eterorum fonte. Quod ne gratis dixisse videamur, ipsa indicat existentia seriei rerum actualis. Cum enim in ea ratio non inveniatur ut supra ostendimus, sed in metaphysicis necessitatibus, seu :eternis veritatibus sit quaerenda, existentia autem non possint esse nisi ab existentibus, ut jam supra monuimus, oportet :Pternas veritates existentiam habere in quodam subjecto absolute et metaphysice necessario, id est in Deo, per quem hæc, qu;e. alioqui imaginaria forent, ut barbare sed significanter dicamus, realisentur.

Et vero reapse in mundo deprehendimus omnia fieri secundum leges æternanum veritatum non tantum geometricas sed et metaphysicas, id est non tantum secundum necessitates materiales, sed et secun dum necessitates formales ; idque verum est non tantum generaliter, in eà quam nunc explicavimus vatione mundi existentis, potius quam non existentis, et sic potius quam aliter existentis /qu:e utique expossibilium tendentia ad existendum petenda est), sed etiam ad specialia descendendo videmus mirabili ratione in tota natura habere locum leges metaphysicas causie, potenti:e, actionis, easque ipsis legibus pure geometricis materi: prævalere, quemadmodum in reddendis legum motus rationibus magna admiratione mea deprehendi usque adeo, ut legem compositionis geometricæ conatuum, olim a juvene (eum materialis magis essem) defensam, denique deserere sim coactus, ut alibi a me fusius explicatum.

Ita ergo habemus ultimam rationem realitatis tam essentiarum quam existentiarum in uno, quod utique mundo ipso majus, superius anteriusque esse necesse est, cum per ipsum non tantum existentia, quie mundus complectitur, sed et possibilia habeant realitatem. ld autem non nisi in uno fonte quivri potest ob horum omnium connexionem inter se. Patet autem ab hoc fonte res existentes continue promanare ac produci productasque esse cum nou appareat cur unus status mundi magis quam alius, hesternus magis quam hodiernus ap ipso fluat. — Patet etiam quomodo Deus non tantum physice sed et libere agat, sitque in ipso rerum non tantum efficiens sed et finis, nec tantum ab ipso magnitudinis vel potentiæ in machina universi jam constituta, sed et bonitatis vel sapienti: in

DE RERUM ORIGINATIONE RADICALI 663

constituenda ratio habeatur. Et ne quis putet perfectionem moralem seu bonitatem cum metaphysica perfectione seu magnitudine hic confundi ; et hac concessa illam neget sciendum est sequi ex dictis non tantum quod mundus sit perfectissimus physice, vel si mavis metaphysice, seu quod ea rerum series prodierit, in qua quam plurimum realitatis actu praestatur, sed etiam quod sit perfectissimus moraliter quia revera moralis perfectio ipsis mentibus physica est. Unde mundus non tantum est machina maxime admirabilis, sed etiam quatenus constat ex mentibus est optima republica, per quam mentibus confertur quam plurimum felicitatis seu lactitiæ in qux physica earum perfectio consistit.

At inquies, nos contraria in mundo experiri, optimis enim persepe esse pessime, innocentes non bestias tantum sed et homines affligi occidique etiam cum cruciatu, denique mundum, præsertim si generis humani gubernatio spectetur, videri potius. Chaos quoddam confusum quam rem a suprema quadam sapientia ordinatam. Ita prima fronte videri fateor, sed re penitius inspecta contrarium esse statuendum a priori patet ex illis ipsis quæ sunt allata, quod scilicet omnium rerum atque adeo et mentium summa quse fieri potest perfectio obtineatur.

Et vero incivile est, nisi tota lege inspecta judicare, ut ajunt jure consulti. Nos porrigendæ in immensum #ternitatis exiguam partem novimus; quantulum enim est memoria aliquot millenorum annorum, quam nobis historia tradit! Et tamen ex tam parva experientia temere judicamus de immenso et æterno, quasi homines in carcere aut si mavis in subterraneis salinis Sarmatarum nati et educati non aliam in mundo putarent esse lucem, quam illam lampadum malignam ægre gressibus dirigendis sufficientem. Picturam pulcherrimam intueamur, hanc totam tegamus demta exigua particula, quid aliud in hac apparebit, etiamsi penitissime intueare, imo quanto magis intuebere de propinquo, quam confusa quidam congeries colorum sine delectu, sine arte, et tamen ubi remoto tegumento, totam tabulam eo quo convenit situ intuebere, intelliges, quod temere linteo illitum videbatur, summo artificio ab operis autore factum fuisse. Quod oculi in pictura, idem aures in musica deprehendunt. Egregii scilicet componendi artifices dissonantias s:pissime consonantiis miscent ut excitetur auditor et quasi pungatur, et veluti anxius de eventu, mox omnibus in ordinem restitutis, tanto magis lætetur, prorsus ut gaudeamus periculis exiguis vel malorum

664 DE RERUM ORIGINATIONE RADICALT

experimentis ipso vel podenti:e vel felicitatis nostr:e sensu vel ostentamento; vel ut in funambulorum spectaculo vel saltatione inter gladios /sauts périlleux) ipsis terriculamentis delectamur, et ipsimet pueros ridendo quasi jam prope projecturi semidimittimus, qua etiam ratione simia Christiernum, Dani: regem, adhuc infantem. fasciis que involutum tulit ad fastigium tecti, omnibusque anxiis ridenti similis salvum rettulit in cunas. Eodem ex principio insipidum est semper dulcibus vesci ; acria, acida, imo amara sunt admiscenda, quibus gustus excitetur. Qui non gustavit amara, dulcia non meruit, imo nec :estimabit. Hiec ipsa est ketitiæ lex ut aquabil tenore voluptas non procedat, fastidium enim h:ec parit et stupentes facit, non gaudentes.

Hac autem quod de parte diximus quæ turbata esse possit salva harmonia in toto, non ita accipienda est, ac si nulla partium ratio habeatur, aut quasi sufficeret, totum mundum suis numeris esse absolutum, etsi fieri possit utgenus humanum miserum sit, nullaque in universo justiti: cura sit aut nostri ratio habeatur quemadmodum quidam, non satis recte de rerum summa judicantes, opinantur. Nam sclendum est, uti in optime constituta republica curatur, ut singulis quapote bonum sit, ita nec universum satis perfectum fore nisi quantum, licet salva harmonia universali, singulis consulatur. Cujus rei nulla constitui potuit mensura melior quam lex ipsa justitiæ dictans ut quisque de perfectione universi partem caperet et felicitate propria pro mensura virtutis propri: et ejus qua affectus est erga commune bonum voluntatis, quo id ipsum absolvitur, quod caritatem amoremque Dei vocamus, in quo uno vis et potestas etiam christian: religionis ex judicio sapientum etiam Theologorum consistit. Neque mirum videri debet, tantum mentibus deferri in universo, cum proxime referant imagine supremi autoris et ad eum non tam quam machin:e ad artificem (veluti cætera) sed etiam quam cives ad principem relationem habeant, et «que duratu:e sint ac ipsum universum, et totum quodammodo exprimant atque concentrent in se ipsis ut ita dici possit, mentes esse partes totales.

Quod autem afflictiones bonorum pr:esertim virorum attinet procerto tenendum est, cedere eas in majus eorum bonum, idque non tantum Theologice, sed etiam physice verum est. Uti granum in terram projectum patitur antequam fructus ferat. Et omnino dici potest afflictiones pro tempore malas, effectu bonas esse, cum sint vie compendiariæ ad majorem perfectionem. Ut in physicis qui liquores

DE RERUM ORIGINATIONE RADICALI 665

lente fermentant, etiam tardius meliorantur, sed illi in quibus fortior perturbatio est, partibus majore vi extrorsum versis promtius emendantur.

Atque hoc est quod diceres retrocedi ut majore nisu saltum facias in anteriora (qu'on recule pour mieux sauter).

Ista ergo non grata tantum et consolatoria, sed et verissima esse est statuendum. Atque in universum sentio nihil esse felicitate verius, et felicius dulciusque veritate.

In cumulum etiam pulchritudinis perfectionisque universalis operum divinorum, progressus quidam perpetuus liberrimusque totius universi est agnoscendus ita ut ad majorem semper cultum procedat. Quemadmodum nunc magna pars terræ nostræ culturam recepit et recipiet magis magisque. Et licet verum sit, interdum qu:edam rursus silvescere aut rursus destrui deprimique, hoc tamen ita accipiendum est, ut paulo ante afflictionem interpretati sumus, nempe hanc ipsam destructionem depressionemque prodesse ad consequendum aliquid majus, ita ut ipso quodammodo damno lucremur.

Et quod objici posset : ita opportere ut mundus dudum factus fuerit Paradisus responsio pr:eto est : etsi mult: jam substantiæ ad magnam perfectionem pervenerint, ob divisibilitatem tamen continui in infinitum, semper in abysso rerum superesse partes sopitas adhuc excitandas et ad majus meliusque et ut verbo dicam, ad meliorem cultum provehendas. Nec proinde unquam ad terminum progressus perveniri.

SIVE DE VI INSITA ACTIONIBUSQUE CREATURARUM

(Acta Erudit. Lips.. ann. 1698, Sept., p. 432.;

4. Accepi nuper missu celeberrimi et de rebus mathematicis ac physicis præclare meriti Viri, Johannis Christophori Sturmii, quam Atorfii edidit apologiam pro sua de Idolo Natura dissertatione, impugnata a Medico Kiloniensium primario et xxotecarw, Gunthero Christophoro Schelhamero, in libro de natura. Cum igitur idem argumentum versassem et ego olim, nonnihilque etiam concertationis per litteras mihilcum præclaro autore dissertationis intercedat, cujus mentionem mihi perhonorificam ipse nuper fecit, publice memoratis nonnullis inter nos actis in Physicæ electiv:e tomo primo, lib. 1, sect. 4, cap. 3, Epilog., 5 », pag. 119, 190 : eo libentius animum attentionemque adhibui argumento per se egregio, necessarium judicans, ut mens mea pariter et tota res ex iis, qua aliquoties jam indicavi, principiis distinctius paulo proponeretur. Cui instituto commodam occasionem pr:estare illa visa est apologetica dissertatio. quod judicare liceret, autorem ibi, qu: maxime ad rem facerent, paucis uno sub : conspectu exhibuisse. De caetero litem ipsam inter præclaros viros non facio meam.

2. Duo potissimum qu:eri puto, primum, in quo consistat natura, quam rebus tribuere solemus, cujus attributa passim recepta aliquid Paganismi redolere, judicat celeberrimus Sturmius; deinde utrum aliqua sit in creaturis évepyerx, quam videtur negare. Quod primum attinet, de ipsa natura, si dispiciamus, et quid sit, et quid non sit, assentior quidem, nullam dari animam Universi : concedo etiam miranda illa, quæ occurrunt quotidie, de quibus merito solemus, opus

DE VI INSITA ACTIONIRUSQUE CREATURARUM 667

naturæ esse opus iutelligentiæ, non esse adscribenda creatis quibusdam intelligentiis, sapientia et virtute proportionali ad rem tantam præditis; sed naturam universam esse ut sic dicam artificium Dei, et tantum quidem, ut quævis machina naturalis (quod verum, parumque observatum natur: artisque discrimen est) organis constet prorsus infinitis, infinitamque adeo sapientiam potentiamque autoris rectorisque postulet. Itaque et calidum omniscium Hippocratis, et Cholcodeam animarum datricem Avicenneæ, et illam sapientissimam Scaligeri aliorumque virtutem plasticam, et principium hylarchicum Henrici Mori, partim impossibilia, partim superflua puto ; satisque habeo machinam rerum tanta sapientia esse conditam, ut ipso ejus progressu admiranda illa contingant, organicis præsertim (ut arbitror) ex prædelineatione quadam sese evolventibus. Itaque quod Vir cl. naturæ cujusdam creat:e, sapientis, corporum machinas formantis gubernantisque figmentum rejicit, probo. Sed nec consequi inde nec rationi consentaneum puto, ut omnem vim creatam actricem insitam rebus denegemus.

3. Diximus quod non sit ; videamus jam etiam paulo propius, quid sit illa natura, quam Aristoteles non male principium motus et quietis appellavit : quamquam Philosophus ille mihi latius accepto vocabulo non solum motum localem, aut in loco quietem, sed generaliter mutationem, et cactv seu persistentiam intelligere videatur. Unde etiam, ut obiter dicam, definitio quam motui assignat, etsi obscurior justo, non tam inepta tamen est, quam iis videtur, qui perinde sumunt, ac si motum localem tantummo4o definire voluisset : sed ad rem. Robertus Boylius, vir insignis et in naturx» observatione cum . eura versatus. de ipsa natura libellum scripsit, eujus mens eo redit, si bene memini, ut naturam judicemus esse ipsum corporum mechanismum, quod quidem 6$ zv rate probari potest; sed rem rimanti majore axo(6eux distinguenda erant in ipso mechanismo principia a derivatis : ut in explieando horologio non satis est, si mechanica ratione impelli dicas, nisi distinguas, pondere an clastro concitetur. Et a me aliquoties jam est proditum (quod profuturum puto, ne mechaniesæ naturalium. rerum explicationes ad abusum trahantur in privjudicium pietatis, tanquam per se materia stare possit, et mechanismus nulla intelligentia aut substantia spirituali indigeat) originem ipsius mechanismi non ex solo materiali principio mathematicisque rationibus, sed altiore quodam et, ut sic dicam, metaphysico fonte fluxisse.

4. Cujus inter alia indicium insigne pr:ebet fundamentum nature legum, non petendum ex eo, ut conservetur eadem motus quantitas, uti vulgo visum erat, sed potius ex eo, quod necesse est servari eamdem quantitatem potenti: actricis, imo (quod pulcherrima ratione evenire de prehendi) etiam eamdem quantitatem actionis motricis, cujus alia longe :estimatio est ab illa, quam Cartesiani concipiunt sub quantitate motus. Eaque de re cum duo Mathematici ingenio facile inter primos mecum partim per litteras partim publice contulissent, alter penitus in eastra mea transiit, alter eo devenit, ut objectiones suas omnes post multam et accuratam ventilationem desererit et ad meam demonstrationem nondum sibi responsionem suppetere candide fateretur. Eoque magis miratus sum, virum præclarum in Physicæ suæ electivæ parte edita, explicantem leges motus, vulgarem de illis, sententiam (quam tamen nulla domonstratione, sed quadam tantum verisimilitudine niti ipse agnovit, repetiitque etiam hic novissima dissertatione cap. 3, $ 2.) quasi nulla dubitatione libatam assumsisse ; nisi forte scripsit antequam prodirent mea, et scripta deinde recensere vel non vacavit, vel in mentem non venit ; prwsertim cum leges motus arbitrarias esse crederet, quod mihi non usquequaque consentaneum videtur. Puto enim determinatis sapientie atque ordinis rationibus, ad eas qu:e in natura observantur, ferendas leges venisse Deum : et vel hinc apparere, quod a me aliquando optic:e legis occasione est admonitum et CI Molineuxio in Dioptricis postea valde sese probavit, finalem causam non tantum prodesse ad virtutem et pietatem in Ethica et Theologia naturali, sed etiam in ipsa Physica ad inveniendum et detegendum abditas veritates. Itaque cum celeberrimus Sturmius in Physica sua eclectica, ubi de causa finali agit, sententiam meam retulisset inter Hypotheses, optarem et in epicrisi satis expendissit ; haud dubie enim inde occasionem fuisset sumturus, multa pro argumenti præstantia et ubertate dicendi præclara, et ad pietatem quoque profutura.

5. Ned jam considerandum est quid ipse de natur:e notione in hac sua apologetica dissertatione dicat, et quid dictis deesse adhuc videatur. Concedit cap. 4, 32, 3, et alibi passim, motus qui nunc fiunt, consequi ;eterna legis semel a Deo latæ, quam legem mox vocat volitionem et jussum ; nec opus esse novo Dei jussu, nova volitione, nedum novo conatu, aut laborioso quodam negotio d. S 3 et a se repellit tanquam male imputatam ex adverso sententiam, quod Deus moveat res ut faber lignarius bipennem, et molitor dirigit molam

SIVE DE VI INSITA ACTIONIBUSQUE CREATURARUM 669

arcendo aquas, vel immittendo rot. Verum enimvero, ut midi quidem videtur, nondum sufficit hæc explicatio. Qu:ero enim, utrum volitio illa, vel jussio, aut si mavis lex divina olim lata extrinsceam tantum tribuerit rebus denominationem, an vero aliquam contulerit impressionem creatam in ipsis perdurantem vel, ut optime Dn. Schelhammerus judicii non minus quam experienti:e egregius vocat, legem insitam (itsi plerumque non intellectam creaturis, quibus inest) ex qua actiones passionesque consequantur. Prius autorum systematis causarum occasionalium, acutissimi imprimis Malbranchii, dogma videtur ; posterius receptum est, ut ego arbitror, verissimum.

6. Nam jussio illa pr:eterita cum nunc non existat, nihil nunc efficere potest nisi aliquem tunc post se reliquerit effectum subsistentem, qui nunc quoque duret et operetur : et qui secus sentit, omni, si quid judico, distinct:e rerum explicationi renunciat ; quidvis ex quovis consequi pari jure dicturus, si id quod loco temporeve est absens, sine interposito, hic et nunc operari potest. Itaque satis non est diei, Deum initio res creantem voluisse, ut certam quamdam legem in progressu observarent, si voluntas cjus fingatur ita fuisse inefficax, ut res ab ea non fuerint affect:e, nec durabilis in iis effectus sit productus. Et pugnat profecto cum notione divinæ potentie voluntatisque, pur:e illius et absolute, velle Deum et tamen volendo producere aut immutare nihil ; agereque semper, efficere nunquam, neque opus vel arorélecus relinquere ullum. Certe si nihil creaturis impressum est divino illo verbo : producat terra, multiplicemini animalia; si res perinde post ipsum fuere affect:v, ac si nullum jussum intervenisset ; consequens est (cum connexione aliqua inter causam et effectum opus sit, velimmediata, vel per;aliquod intermedium) aut nihil fieri nunc consentaneum mandato, ant mandatum tantum valuisse in priesens, semper renovandum in futurum ; quod Cl. Autor merito a se amollitur. Sin verolex a Deo lata reliquit aliquod sui expressum in rebus vestigium, si res ita fuere format:e mandato, ut apt: redderentur ad implendam jubentis voluntatem ; jam concedendum est quamdam inditam esse rebus efficaciam, formam, vel vim, qualis nature nomine a nobis accipit solet, ex qua series ph:enomenorum ad primi jussus pr:escriptum consequeretur.

7. Hiec autem vis insita distincte quidem intelligi potest, sed non explicari imaginabiliter; nec sane ita explicari debet, non magis quam natura animiv ; est enim. vis ex earum rerum numero, quie non imaginatione, sed intellectu attinguntur. Itaque quod petit Vir

cl. c. 4, 8 6, dissertationis apologetic:e, imaginabiliter explicari modum, quo lex insita in corporibus legis ignaris operetur, sic accipio, ut desideret exponi intelligibiliter, ne scilicet credatur postulare ut soni pingantur, vel colores audiantur. Deinde si explicandi difficultas ad res rejiciendas sufficit, consequenter, qu:e ipse sibi injuria imputari queritur, cap. 1, 5 2, quod scilicet omnia non nisi divina virtute moveri statuere malit, quam aliquid admittere natur: nomine cujus naturam ignoret. Certe pari jure niterentur etiam Hobbes et alii, qui omnes res volunt esse corporeas, quia nihil nisi corpus distincte et imaginabiliter explicari posse sibi persuadent. Sed illi ipsi ex eo ipso recte refutantur, quod vis agendi rebus inest, quæ ex imaginabilibus non derivatur; eamque in Dei mandatum, olim semel datum, res nullo modo afficiens, nec effectum post se relinquens simpliciter rejicere, tantum abest, ut foret reddere rem explicatiorem, ut potius deposita philosophi persona esset gladio gordium nodum secare. Ceterum distinctior et rectior vis activæ explicatio, quam hactenus habita est, ex dynamicis nostris, legumque uatur:e et motus vera :estimatione in illis tradita, et rebus consentanea, derivatur.

7 NW. Quod si quis defensor philosophi:e nov:e, inertiam rerum et torporem introducentis, eo usque progrediatur, ut omnem jussis Dei elfectum durabilem eflicaciamque in futurum adimens, etiam novas semper molitiones ab ipso exigere nihil pensi habeat (quod Dn. Sturmius à se alienum esse prudenter profitetur) is quam digna Deo sentiat, ipse viderit ; excusari autem non poterit, nisi rationem afferat, cur res quidem ips:e aliquamdiu durare possint attributa autem rerum, que in ipsis natur:e nomine intelligimus, durabilia esse non possint : cur tamen consentaneum sit, quemadmodum verbum fiat aliquid post se reliquit nempe rem ipsam persistentem; ita verbum benedictionis non minus mirificum, aliquam post se in rebus reliquisse producendi actus suos, operandique fecunditatem nisumve, ex quo operatio, si nihil obstet consequatur. Quibus addi potest quod alibi a me explicatum est, et si nondum fortasse satis perspectum omnibus, ipsam rerum substantiam in agendi patiendique vi consistere : unde eonsequens cst, ne res quidem durabiles produci posse, si nulla ipsis vis aliquamdiu permanens divina virtute imprimi potest. [ta sequeretur nullam substantiam creatam, nullam animam eamdem numero manere, nihilque adeo a Deo conservari, ac proinde res omnes esse tantum Cvanidas quasdam sive fluxas unius. divinæ

im.

SIVE DE VI INSITA ACTIONIBUSQUE CREATURARUM 671

substanti:: permanentis modificationes, et phasmata ut sic dicam; et quod eodem redit, ipsam naturam, vel substantiam rerum omnium Deum esse; qualem pessimæ nota doctrinam nuper scriptor quidem subtilis, at profanus, orbi invexit vel renovavit. Sane si res corporales nil nisi materiale continerent, verissime dicerentur in fluxu consistere, neque habere substantiale quicquam quemadmodum et Platonici olim recte agnovere.

9. Altera qu:estio est, utrum creatur:e proprie et vere agere sint dicendæ ? Ea, si semel intelligamus, naturam insistam non differe a vi agendi et patiendi, recidit in priorem. Nam actio sine vi agendi esse non potest, et vicissim inanis potentia est qui nunquam potest exerceri. Quia tamen nihilominus actio et potentia res sunt diversæ, illa successiva, hæc permanens, videamus et de actione ; ubi fateor me non exiguam in explicanda celeberrimi Sturmii mente difficultatem reperire. Negat enim, res creatas per se et proprie agere ; mox tamen ita concedit eas agere ut nolit quodammodo sibi tribui comparationem creaturarum cum bipenni a fabro lignario mota. Ex quibus nihil certi exsculpere possum, nec diserte satis explicatum video, quousque ipse a receptis sententiis recedat; aut quamnam distinctam animo conceperit actionis notionem, quae quam non sit obvia et facilis, et metaphysicorum certaminibus constat. Quantum ego mihi notionem actionis perspexisse videor consequi ex illa et stabiliri arbitror receptissimum philosophiæ dogma, actiones; esse suppositorum idque adeo esse verum deprehendo, ut etiam sit reciprocatum ; ita ut non tantum omne quod agit sit substantia singularis, sed etiam ut omnis singularis subs-. tantia agat sine intermissione; corpore ipso non excepto, in quo nulla unquam quies absoluta reperitur.

10. Sed nunc attentius paulo consideremus eorum sententiam, qui rebus creatis veram, et propriam actionem adimunt, quod olim etiam fecere Philosophi: Mosaic:e autor Robertus Fludus, nunc vero Cartesiani quidam, qui putant non res agere, sed Deum ad rerum pr:esentiam, et secundum. rerum aptitudinem ; adeoque res occasiones esse, non causas, et recipere, non efficere aut elicere. Quam doctrinam. Cordemoius, Forgaeus, et alii Cartesiani cum proposuissent, Malebranchius in primis, pro acumine suo, orationis quibusdam luminibus exornavit ; rationes autem solidas (quantum intelligo) adduxit nemo. Certe si eousque producitur h:ec doctrina, ut actiones etiam immanentes substantiarum tollantur (quod tamen

merito rejicit Dn, Sturmius Physic:r elect. lb. 1, cap. 4, epilo., 811, p. A16, et in eo circumspectionem suam luculenter ostendit) adeo a ratione apparet aliena, ut nihil supra. Àn enim mentem cogitare ac velle, et in nobis a nobis elici multas cogitationes ac voluntates, ac spontaneum penes nos esse, quisquam in debium revocabit ? Quo facto non tantum negaretur libertas humana, et in Deum causa rejiceretur malorum, sed etiam intimæ nostræ experienti:e, conscienti:»ve testimonio reclamaretur, quo ipsimet nostra esse sentimus, qu:e nulla rationis specie a dissentientibus in Deum transferrentur. Quod si vero menti nostr:e. vim insistam tribuimus, actiones immanentes producendi vel quod idem est, agendi immanenter; jam nibil

prohibet, imo consentaneum est, aliis animalibus vel formis, aut si

mavis, naturis substantiarum eamdem vim inesse ; nisi quis solas in

natura rerum nobis obvia mentes nostras activas esse, aut omnem

vim agendi immanenter, atque adeo vitaliter ut sic dicam, cum in-

tellectu esse conjunctam arbitretur, quales certe asseverationes

neque ratione ultra confirmantur, nec nisi invita veritate propugnan-

tur. Quid vero de (ransentibus creaturarum actionibus sit statuen-

dum, alie loco melius exponetur, pro parte etiam jam tum a nobis

alibi est explicatum : commercium scilicet substantiarum sive mona-

dum oriri non per influxum, sed per consensum ortum a divina prz-

formatione; unoquoque dum su: natur: vim insitam legesque

sequitur, ad extranea aceommodato, in quo etiam unio anim:e corporisque consistit.

11. Quod autem corpora sint per se inertia, verum quidem est, si reete sumas ; hactenus scilicet, ut quod semel quiescere aliqua ratione ponitur, se ipsum eatenus in motum concitare non possit, nec sine resistentia ab alio concitari patiatur ; non magis quam sua sponte mutare sibi potest gradum velocitatis aut directionem, quam semel habet ; aut pati facile ac sine resistentia, ut ab alio mutetur. Atque adeo fatendum est, extensionem, sive quod in corpore est geometricum, si nude sumatur, nihil in se habere; unde actio et motus proficiscatur : imo potius materiam resistere motui per quamdam suam inertiam naturalem a Keplero pulchre sic denominatam, ita ut non sit indifferens ad motum, et, quietem, uti vulgo rem æstimare solent, sed ad motum pro magnitudine sua vi tanto majore activa indigeat. Unde in hac ipsa vi passiva resistendi (et impenetrabilitatem, et aliquid amplius involvente, ipsam materi;e primie, sive molis quv in corporeubique eadein magnitudinique cjus proportionalis est, notio-

SJVE DE VI INSITA ACTIONIBUSQUE CREATURARUM , 673

nem colloco, et ostendo hinc alias longe, quam si sola in corpore ipsaque materia inesset eum extensione impenctrabilitas, motuum leges consequi; et uti in materia inertiam naturalem oppositam motii, ita in ipso corpore, imo in omni substantia inesse constantiam naturalem oppositam mutationi. Verum h:ec doctrina non patrocinatur, sed potius adversatur illis, qui rebus actionem adimunt : nam quam certum est materiam per se motum non incipere, tam certum est (quod experimenta etiam ostendunt pr;eclara de motu impresso a motore translato) corpus per se conceptum semel impetum retinere constansque in levitate sua esse, sive in illa ipsa mutationis su:e serie, quam semel est ingressum, perseverandi habere nisum. Qu:e utique activitates atque etelechiæ, cum materiæ prim:e sive molis, rei essentialiter passiv:e, modificationes esse non possint, uti præclare (/quemadmodum sequente paragrapho dicemus) ab ipso judiciosissimo Sturmio agnitum est; vel hine judicari potest, debere in corporea substantia reperiri entelechiam primam, tandem zpórcov Sexrixév activitatis; vim scilicet motricem primitivam, qu:e præter extensionem (sen id quod est mere geometricum) et præter molem (seu id quod est mere materiale) superaddita, semper quidem agit, sed tamen varie ex corporum concursibus per conatus impetusve modificatur. Atque hoc ipsum substantiale principium est, quod in viventibus anima, in aliis forma substantialis appellatur, et quatenus cum materia substantiam vere unam, sed unum per se constituit, id facit quod ego monadem appello; cum sublatis his vere et realibus unitatibus, non nisi entia per aggregationem, imo quod hinc sequitur nulla vera entia in corporibus sint superfutura. Etsi enim dentur atomi substantie, nostrse scilicet monades partibus carentes, nulle tamen dantur atomi molis, seu minim: extensionis, vel ultima elementa ; cum ex punctis continuum non componatur. Prorsus uti nullum datur ens mole maximum, vel extensione infinitum, etsi semper alia aliis majora dentur; sed datur tantum ens maximum intensione perfectionis, seu infinitum virtute.

12. Video tamen celeberrimum Sfurmium in hac ipsa dissertatione apologetiea, cap. 4, 3 7 et seqq., insitam corporibus vim motricem argumentis quibusdam impugnare aggressum. Ex abundanti, inquit, hic ostendam ne capacem quidem esse substantiam corpoream potenti:e alicujus active motricis. Quanquam. ego non capiam, qu: possit esse potentia non active motrix. Gemino autem se usurum ait argumento, uno à natura materi:e et corporis, altero ex natura motus.

PAuL JANET, — Leibniz. 1-13

Prius huc redit : materiam sua natura et essentialiter passivam esse substantiam ; itaque ipsi dari vim activam non magis esse possibile quam si Deus lapidem, dum lapis manet, velit esse vitalem et rationalem, id est non lapidem ; deinde que in corpore passantur, ea esse tantum materiæ modificationes : modificationem autem (quod pulchre dictum agnosco) rei essentialiter passive. non posse rem reddere activam. Sed responderi commode potest ex recepta non minus quam vera philosophia: materiam intelligi vel secundam, vel primam ; secundam esse quidem substantiam completam, sed non mere passivam, primam esse mere passivam, sed non esse completam substantiam ; accedereque adeo debere animam, vel formam anim:e analogam, si écevAégstxv t7,» 2077». id est nisum quemdam, seu vim agendi primitivam, qu:e ipsa est lex insita, decreto divino impressa. A qua sententia non puto abhorrere virum celebrem et ingeniosum, qui nuper defendit, corpus constare ex materia et spiritu; modo sumatur spiritus non pro re intelligente (ut alias solet), sed pro anima, vel form:e animæ analogo, nec pro simplici modificatione, sed pro constitutivo substantiali perseverante, quod Monadis nomine appellare soleo, in quo est velut perceptio, et appetitus. H:ec ergo recepta doctrina, et scholarum dogmati benigne explicato consentanea, refutanda est prius, ut argumentum viri clarissimi vim habere possit ; quemadmodum et hinc patet non posse concedi, quod assumsit, quicquid est in substantia corporea, esse materi:e modificationem. Notum est enim, animas inesse viventium corporibus secundum receptam philosophiam, qu:v utique modificationes non sunt. Licet enim vir egregius contrarium statuere, omnemque veri nominis sensum animalibus brutis animamque proprie dictam adimere videatur ; sententiam tamen hanc pro fundamento demonstrationis assumere non potest, antequam ipsa demonstretur. Et contra potius arbitror, neque ordini, neque pulchritudini, rationive rerum esse consentaneum, ut vitale aliquid, seu immanenter agens sit in exigua tantum parte materi», cum ad majorem perfectionem pertineat ut sit in omni; neque quicquam obstet, quo minus ubique sint animæ aut analoga saltem animalibus: etsi dominantes anim, atque adeo intelligentes, quales sunt human:e, ubique esse non possint.

13. Posterius argumentum quod ex natura motus sumit vir cl. majorem, ut mihi quidem videtur, concluendi necessitatem non habet. Motum ait esse successivam tantum rei mot:e in diversis locis existentian. Concedamus hoc interim, et si non omnino satisfaciat, magis-

SIVE DE VI INSITA ACTIONIBUSQUE CREATURARUM 675

que id, quod ex motu resultat, quam ipsam (ut vocant) formalem ejus rationem exprimat ; non ideo tamen excluditur vis motrix. Nam non tantum corpus pr:esenti sui motus momento inest in loco sibi commensurato, sed etiam conatum habet, sen nisum mutandi locum,, ita ut status sequens ex pr:esenti per se natur:e vi consequatur ; alioqui pr:esenti momento (atque adeo momento quovis) corpus À, quod movetur a corpore D, quiescente nihil differret; sequereturque ex clarissimi veri sententia, si nobis ea in re adversa esset, nullum plane discrimen in corporibus fore, quando quidem in pleno uniformis per se mass:e discrimen, nisi ab eo quod motum respicit sumi non potest. Unde etiam amplius tandem efficietur, nihil prorsus variari in corporibus, omniaque semper eodem se habere modo. Nam si materi:e portio quiwvis ab alia :equali et congrua non differt (quod admittendum est a viro cl., viribus activis impetibusve, et quibuscumque aliis, pr:eter. existentiam in hoc loco successive futuram aliam vel aliam, qualitatibus modificationibusque sublatis) ac pr:eterea si unius momenti status a statu alterius momenti non nisi transpositione :equalium et congruarum et per omnia convenientium materi:e portionum differt ; manifestum est ob perpetuam substitutionem indistinguibilium, consequi, ut diversorum momentorum status in mundo corporco discriminari nullo modo possint. Extrinseca enim tantum foret denominatio, qua distingueretur materi:e pars una abalia, nempe a futuro, quod scilicet imposterum sit futura alio vel alio loco ; impr:esentiaruni vero discrimen est nullum ; imo ne a futuro quidem eum fundamento sumeretur, quia nunquam etiam imposterum ad verum aliquod priesens discrimen deveniretur ; cum nec locus à loco, nec materia a materia ejusdem loci ‘ex hvpothesi perfect:e illius uniformitatis in ipsa materia: distingui ulla nota queat. Frustra etiam ad figuram prieter motum recurreretur. Nam in massa perfecte similari et indiscriminata et plena, nulla oritur figura seu terminatio partium diversarum ac discriminatio, nisi ab ipso motu. Quodsi ergo motus nullam distinguendi notam continet, nullam etiam figurie largietur ; et eum omnia, qu:e prioribus substituuntur, perfecte :equipolleant, nullum vel minimum mutationis indicium a quocuuque observatore, etiam omniscio, deprehendetur ; ac proinde omnia perinde erunt, ac si mutatio diseriminatioque nulla in corporibus contingeret : nec unquam inde reddi poterit ratio diversarum quas sentimus apparentiarum. Et perinde res foret, ac si fingeremus duas splieras concentricas perfectas et perfecte tam inter

se, quam in partibus suis similares, alteram alteri ita inclusam esse, ut nec minimus sit hiatus ; tunc sive volvi inclusam, sive quiescere ponamus, ne angelus quidem, ne quid amplius dicam. ullum poterit notare discrimen inter diversi temporis status, aut indicium habere discernendi, utrum quiescat an volvatur inclusa sphæra, et qua motus lege. [mo ne limes quidem sphærarum definiri poterit, ob defectum simul hiatus et discriminis ; uti motus vel ob solum disceriminis defectum agnosci hic nequit. Unde pro certo habendum (etsi hoc minus adverterint, qui satis alte in h:ec non penetravere) talia a rerum natura atque ordine esse aliena, nullamque uspiam dari (quod inter nova et majora axiomata mea est) perfectam similaritatem ; cujus rei consequens etiam est, nec corpuscula extrem:e duritiei, nec fluidum summ:ve tenuitatis, materiamve subtilem universaliter diflusam, aut ultima elementa, quiv primi secundive quibusdam nomine veniunt, in natura reperiri. Quorum cum nonnihil perspexisset (ut arbitror) Aristoteles profundior, mea sententia, quam multi putant, judicavit, privter mutationem localem opus esse alteratione, nec materiam ubique sibi esse sunilem, ne maneat invariabilis. Dissimilitudo autem illa, vel qualitatum diversitas, atque adeo a22otec:; vel alteratio, quam non satis esposuit ;1risfoteles, ipsis diversis nisuum gradibus directionibusque, monadumque adeo inexistentium modificationibus obtinetur. Ex quibus proinde intelligi puto, necessario aliud debere poni in corporibus, quam massam uniformem, ejusque nihil utique immaturam transportationem. Sane qui atomos et vacuum habent, non nihil saltem diversificant materiam, dum alibi faciunt. partibilem, alibi impartibilem ; et uno loco plenam, alio hiantem. Sed diu est, quod rejiciendos esse atomos cum vacuo (deposito juventutis pr:ejudicio) deprehendi. Addit vir celeberrimus materi;e existeutiam per diversa momenta tribuendam esse divin:e voluntati : quidni ergo (inquit) eidem tribuatur quod existit hic et nunc ?. Respondeo, id ipsum Deo haud dubie deberi, ut alia omnia quatenus perfectionem quandam involvunt ; sed quemadmodum prima illa et universalis causa omnia conservans non tollit, sed facit potius rei existere incipientis subsistentiam naturalem, seu in existendo perseverationem semel concessam; ita eadem non tollet, sed potius confirmabit reiin motum concitat:æ effieaciam naturalem, seu in agendo perseverationem semel impressam.

14. Multa quoque alia occurrunt in apologetica illa Dissertatione, quiv difficultatem habent, ut quod ait diet. cap. 4, 8 11, motu de

Mis.

SIVE DE VI INSITA ACTIONIBUSQUE CREATURARUM 611

globulo per plures intermedios in globulum translato, globulum ultimum eadem vi moveri qua motus est globulus primus : mibi vero videtur. :equivalente quidem moveri, sed non eadem; cum unusquisque (quod mirum videri possit) sua propria vi, nempe elastica (non jam de clasmatis hujus causa disputo, neque nego mechanice debere explicari motu fluidi inexistentis ac perlabentis) a proximo urgente repulsus in motum agatur. Sic etiam, quod $ 12 dicit rem, quie. primordium motus dare sibi non potest, non posse per se continuare motum, mirum merito videbitur. Constat enim potius, quemadmodum vi opus est ad motum dandum, ita dato semel impetu, tantum abesse ut vi nova sit opus ad continuandum, ut potius ea opus sit ad sistendum. Nam conservatio illa causa universali rebus necessaria, hujusloci non est, qu:e ut jam monuimus si tolleret rerum efficaciam, etiam tolleret subsistentiam.

15. Ex quibus rursus intelligitur, doctrinam a nonnullis propugnatam causarum oceasionalium (nisi ita explicetur ut temperamenta adhiberi possint, qu:e Cl Sturmius partim admisit partim admissurus videtur! periculosis consequentiis obnoxiam esse, doctissimis licet defensoribus haud dubie invitis. Tantum enim abest, ut Dei gloriam augeat, tollendo idolum naturæ; ut potius rebus creatis in nudas divin: unius substantie modificationes evanescentibus, ex Deo factura cum Spinosa videatur, ipsam rerum naturam ; cum id quod non agit, quod vi activa caret, quod discriminabilitate, quod. denique omni subsistendi ratione ac fundamento spoliatur, substantiam esse nullo modo possit. Certissime persuasum mihi est, Cl. Sturmium, virum et pietate et. doctrina insignem, ab his portentis esse alienissimum. Itaque dubium nullum est, aut ostensurum esse liquido qua ratione maneat aliqua in rebus substantia vel etiam variatio, salva doctrina sua, aut. veritati manus esse daturum.

16. Certe quo magis suspicem, mentem ipsius non satis mihi esse perspectam, nee meam ipsi, multa faciunt. Alicubi fassus mihi est, posse, imo quodammodo etiam debere, quandam divin:e virtutis particulam ‘id est, ut opinor, expressionem, imitationem, effectum proximum, nam ipsa divina vis in partes utique secari non potest), velut rebus propriam, et attributam intelligi. Videatur qu:e mihi transmissa repetiit in Physic:e electivie loco supra citato sub initium hujus schediasmatis. Hoc si (ut ex verbis apparet), eo sensu accipitur, quo animam divin:e particulaut aure dicimus, jam sublata inter nos eatenus controversia erit. Sed quominus hanc mentem ipsius

affirmare audeam, facit, quod vix uspiam alibi video tale aliquid ab ipso tradi, aut quie inde consequantur exponi ; contra vero animadverto, quie passim habet, huic sententie parum coh:rrere, dissertationem autem apologeticam in alia omnia ire. Sane cum primum me: in Actis Eruditorum Lipsiensibus mense Martio 1694. de vi insita prolate sententie (quam porro illustrat specimen meum dynamicum in iisdem actis, April 4695), qu:edam per litteras objevisset, mox aecepta responsione mea, perbenigme judicavit nullum inter nos esse discrimen, nisi iu loquendi modo; quod cum ego animadvertens monuissem adhuc nonnulla, ipse jam in contrarium versus, plura inter nos discrimina posuit, quie ego agnosco : vixque his exemtis tandem novissime eo rediit, ut denuo scriberet, nisi verborum differentiam inter nos esse nullam, quod mihi futurum esset gratissimum. Volui ergo occasione novissima dissertationis apologeticie, rem ita exponere, ut denique et de sententia cuiusque, et de sententia veritate constare facilius possit. Est enim alioqui magna Viri egregii et in perspiciendo solertia, et perspicuitas in exponendo ; ut sperem ejus studio non exiguam tante rei lucem afferri posse, atque adeo velideo non inutilem hanc operam meam fore quod occasionem ei fortasse priebilura est, ea. qua solet industria et vi judicii expendendi atque illustrandi nonnulla alicujus in negotio pr:esente momenti pratermissa hactenus ab autoribus et a me. ni fallor, novis et altius repertitis et late fusis axiomatibus nonnihil suppleta, ex quibus restitutum emendatumque systema medi;e inter formalem et materiarum philosophie (conjuncta servalaque rite utraque) nasci videtur aliquando posse.

DE LA