CAUSA DEI

ASSERTA PER JUSTITIAM EJUS CUM C.ETERIS EJUS PERFECTIONIBUS CUNCTISQUE. ACTIONIBUS

CONCILIATAM (E

1. Apologetica Caus;e Dei tractatio non tantum ad divinam gloriam, sed etiam ad nostram utilitatem pertinet, ut tum magnitudine ejus, id est potentiam sapientiamque colamus, tum etiam bonitatem el quie ex ea derivantur, justitiam ac sanctitatem amemus, quantumque in nobis est imitemur. Hujus tractationis dut sunt. partes : prior præparatoria magis, altera principalis censeri potest; prior speetat Divinam Magnitudinem, Bonitatemque separatim ; posterior pertinentia ad utramque junctim, in quibus sunt Providentia circa omnes creaturas, et liegimen circa intelligentes, privsertim in negotio pietatis et salutis.

2. Magnitudinis divinæ potius quam Bonitatis rationem habuere Theologi rigidiores; at laxiores contra : utraque perfectio que cura est vere Orthodoxis. Error magnitudinem Dei infringentium Anthropomorphismus, bonitatem tollentium Despotismus appellari posset.

3. Magniludo Dei studiose tuenda est contra Socinianos inprimis, et quosdam Semisocinianos, in quibus Conradus Vorstius hic maxime peccavit. Revocari autem illa potest ad duo capita summa, Omnipotentiam et Omniscientiam. |

^. Omnipotentia complectitur tum Dei [ndependentiam ab aliis, tui omnium Dependentiam ab ipso.

(1, Amstælodami, apud Isaacum Trojel bibliopolam, moccx,

>. Independentia Dei in existendo elucet, et in agendo. Et quidem in existendo, dum est necessarius et æternus, et, ut vulgo loquuntur, Ens a se : Unde ctiam consequens est. immensum esse.

6. In agendo independens est naturaliter el moraliter. Naturaliter quidem, dum est liberrimus, nec nisi a se ipso ad agendum determinatur; moraliter vero, dum est dvuzebJuvoc, seu superiorem non habet.

7. Dependentia rerum a Deo extenditur tum ad omnia possibilia. seu quie non implicant contradictionem; tum etiam ad omnia actualia.

8. lpsa rerum possibilitas, eum actu non existunt, realitatem habet fundatam in divina existentia : nisi enim Deus existeret, nihil possibile foret, et possibilia ab :eterno sunt in ideis Divini Intellectus. °

9. Actualia dependent a Deo tum in existendo tum in agendo, nec tantum ab Intellectu ejus, sed etiam a Voluntate. Et quidem in existendo, dum omnes res a Deo libere sunt creati, atque etiam a Deo conservantur ; neque male docetur, conservationem divinam esse continuatam creationem, ut radius continue a sole prodit, etsi creaturæ neque ex Dei essentia neque necessario promanent.

10. In agendo res dependent a Deo, dum Deus ad rerum actiones concurrit, quatenus inest actionibus aliquid perfectionis, quie utique a Deo manare debet.

11. Concursus autein Dei (etiam ordinarius seu non miraculosus simul et immediatus est et specialis. Et quidem immediatus, quo: niam eflectus non ideo tantum a Deo dependet, quia causa ejus a Deo orta est, sed etiam quia Deus non minus neque remotius in ipso elfeetu producendo concurrit, quam in producenda ipsius causa.

12. Specialis vero est concursus, quia non tantum ad existentian: rei actusque dirigitur, sed et ad existendi modum et qualitates, quatenus aliquid perfectionis illis inest, quod semper a Deo profluit, patre luminum omnisque boni datore.

13. Hactenus de potentia Dei, nune de sapientia ejus, qu: ob immensitatem vocatur Omniscientia. H:ec cum et ipsa sit perfectissima (non minus quam Omnipotentia) complectitur omnem ideam et omnem veritatem, id est omnia tam incomplexa quam complexa quie objectum intellectus esse possunt : et versatur itidem tam circa possibilia, quam circa actualia.

14. Possibilium Fest, quie vocatur Scientia simplicis intelligentiæ, quæ versatur tam in rebus, quam in earum connexionibus, et utræque sunt tam necessarie quam contingentes.

15. Possibilia contingentia spectari possunt tum ut sejuncta, tum ut coordinata in integros mundos possibiles infinitos, quorum quilibet Deo est perfecte cognitus, etsi ex illis non nisi unicus ad existentiam perducatur : neque enim plures Mundos actuales fingi ad rem facit, cum unus nobis totam Universitatem Creaturarum cujuseunque loci et temporis complectatur, eoque sensu hoc loco mundi vocabulum usurpetur.

16, Scientia Actualium seu mundi ad existentiam perducti, et omnium in eo pr:eteritorum, pr:esentium et futurorum, vocatur Scientia visionis, nec differt a scientia simplicis intelligentiae. hujus ipsius mundi, spectati ut possibilis, quam quod accedit cognitio reflexiva, qua Deus novit suum decretum de ipso ad existentiam perducendo. Nec alio opus est divin:e præscientiæ fundamento.

17. Scientia vulgo dicta Media sub scientia simplicis intelligentiæ comprehenditur eo quem exposuimus sensu. Si quis tamen scientiam aliquam mediam velit inter scientiam simplicis intelligenti: et scientiam visionis, poterit et illam et mediam aliter concipere quam vulgo solent, scilicet ut media non tantum de futuris sub conditione, sed et in universum de possibilibus contingentibus accipiatur. Ita scientià simplicis intelligenti:e restrictius sumetur, nempe ut agat de veritatibus possibilibus et necessariis, scientia media de veritatibus possibilibus et contingentibus, scientia visionis de veritatibus contingentibus et actualibus. Et media cum prima commune habebit, quod de veritatibus possibilibus agit, cum postrema, quod de contingentibus.

18. Hactenus de divina Magnitudine : nunc agamus etiam de divina Bonitate. Ut autem sapientia seu veri cognitio est perfectio intellectus, ita Bonitas seu boni appetitio est perfectio voluntatis. Et omnis quidem Voluntas bonum habet pro objecto, saltem apparens, at divina Voluntas non nisi bonum simul et verum.

19. Spectabimus ergo et Voluntatem et objectum ejus, nempe Bonum et Malum, quod rationem pr:ebet volendi et nolendi. In voluntate autem spectabimus et naturam ejus et species.

20. Ad voluntatis naturam requiritur Libertas, quie consistit in eo, ut Actio Voluntaria sit spontanea ac deliberata, atque adeo ut excludat necessitatem, qu:e deliberationem tollit.

21. Necessitas excluditur Metaphysica, cujus oppositum est impossibile, seu implicat contradictionem ; sed non Moralis, cujus oppositum est inconveniens. Etsi enim Deus non possit errare in eligendo, adeoque eligat semper quod est maxime conveniens, hoc tamen ejus libertati adeo non obstat, ut eam potius maxime perfectam reddat. Obstaret, si non nisi unum foret voluntatis objectum possibile, seu si una tantum possibilis rerum facies fuisset, quo casu cessaret electio, nec sapientia bonitasque agentis laudari posset.

32. Itaque errant aut certe incommode admodum loquuntur, qui ea tantum possibilia dicunt, quiv actu fiunt, seu qu:e Deus elegit ; qui fuit lapsus Diodori Stoici apud Ciceronem et inter Christianos Abailardi, Wiclefi, Hobhii. Sed infra plura de libertate dicentur, ubi humana tuenda erit.

23. liec de Voluntatis natura ; sequitur Voluntatis divisio, qua in usum nostrum pr:esentem est potissimum duplex : una in antecedentem et consequentem, altera in productivam et permissivam.

21. Prior divisio est, ut Voluntas sit vel Antecedens seu prævia, vel Consequens seu finalis ; sive quod idem est, ut sit vel inclinatoria vel deeretoria ; illa minus plena, h:ec plena vel absoluta. Equidem solet aliter ‘prima quidem specie? explicari hæe divisio a nonnullis, ut antecedens Dei voluntas (verbi gratia, omnes salvandi) præcedat considerationem facti ereaturarum ; consequens autem (verbi gratia, quosdani damnandi) eam sequatur. Sed illa pr:cedit etiam alias Dei voluntates, hiec sequitur ; cum ipsa faeti creaturarum consideratio. non tantum a quibusdam Dei voluntatibus præsupponatur, sed etiam quasdam Dei voluntates, sine quibus factum creaturarum supponi nequit, priesupponat. Itaque Thomas et Scotus, aliique divisionem hanc eo quo nune utimur sensu sumunt, ut voluntas antecedens ad Bonum aliquod in se et particulariter, pro cujusque gradu, feratur, unde hie voluntas est tantum secundum quid ; voluntas autem consequens spectet totale et ultimam determinationem contineat ; unde est absoluta et decretoria ; et eum de divina sermo est, semper effeetum plenum obtinet. Cieterum si quis nostram explicationem nolit, cum co de vocabulis non litigabimus : pro antecedente et consequente substituat, si volet, prieviam et finalem.

25. Voluntas antecedens omnino seria est et. pura, non confundenda cum Velleitate (ubi quis vellet si posset, velletque posse) qu:e in Deum non cadit ; nee eum Voluntate conditionali, de qua hie non agitur. Tendit autem voluntas antecedens in Deo ad procurandum

omne bonum, et ad repellendum omne malum, quatenus talia sunt, et proportione gradus quo bona malave sunt. Quam seria autem h:ec voluntas sit, Deus ipse declaravit, cum tanta asseveratione dixit, se nolle mortem peccatoris, velle omnes salvos, odisse peccatum.

96. Voluntas consequens oritur ex omnium voluntatum antecedentium concursu, ut scilicet, quando omnium effectus simul stare non possunt, obtineatur inde quantus maximus effectus per sapientiam et potentiam obtineri potest. H:ec voluntas etiam Decretum appellari solet.

21. Unde patet voluntates etiam antecedentes non omnino irritas esse, sed efficaciam suam habere; qui etsi effectus earum obtinetur, non semper sit plenus, sed per concursum aliarum voluntatum antecedentium restrictus. At voluntas decretoria ex omnibus inclinatoriis resultaus, semper plenum effectum sortitur, quoties potentia non deest in volente, quemadmodum certe in Deo deesse nequit. Nempe in sola voluntate decretoria locum habet Axioma : qui potest et vult ille facit; quippe cum eo ipso scientiam requisitam ad agendum sub potentia comprehendendo, jam nihil intus extraque actioni deesse ponatur. Neque vero aliquid felicitati perfectionique volentis Dei decedit, dum non omnis ejus voluntas effectum plenum sortitur; quia enim bona non vult nisi pro gradu bonitatis quie. in unoquoque est, tum maxime ejus voluntati satisfit, cum optimum resultans obtinetur.

28. Posterior voluntatis divisio est in productivam circa proprios actus et permissivam circa alienos. Quædam enim interdum permittere licet (id est non impedire! quie facere non licet, velut peccata, de quo mox. Et permissiv;:e voluntatis objectum proprium non id est quod perinittitur, sed permissio ipsa.

29. Hactenus de Yoluntate, nunc de ratione volendi seu Bono et Malo. Utrumque triplex est, Metaphysicum, Physicum et Morale.

30. Metaphysicum generatim consistit in rerum etiam non intelligentium perfectione et imperfectione. Liliorum campi et passerum curam a Patre coelesti geri Christus dixit, et brutorum animantium rationem Deus habet apud Jonam.

31. Physicum accipitur speciatim de substantiarum intelligentium commodis et incommodis, quo pertinet Malum Pon:e.

32. Morale de carum actionibus virtuosis et vitiosis, quo pertinet Malum Culpa : et malum pliysicum hoc sensu a morali oriri solet, etsi non semper in iisdem subjectis; sed hiec. tamen quie. videri

possit aberratio cum fructu corrigitur, ut innocentes nollent passi non esse. Add. infra 3 55.

33. Deus vult bona per se, antecedenter ad minimum, nempe tam rerum perfectiones in universum. quam speciatim substantiarum intelligentium omnium felicitatem et virtutem, et unumquodque bonorum pro gradu su:e bonitatis. ut jam dictum est.

#4. Mala etsi non cadant in Voluntatem Dei antecedentem, nisi quatenus ea ad remotionem eorum tendit, cadunt tamen interdum, sed indirecte, in consequentem, quia interdum majora bona ipsis remotis obtineri non possunt, quo casu remotio malorum non plane perducitur ad effectum, et consistens intra Voluntatem antecedentem non prorumpit in consequentem. Unde Thomas de Aquino post Augustinum non incommode dixit, Deum permittere qu:edam | mala fieri, ne multa bona impediantur.

35. Mala Metaphysica et Physica : veluti imperfectiones in rebus. et mala paenze in personis) interdum fiunt bona subsidiaria, tanquam media ad majora bona.

36. 4t Malum morale seu malum culp:e nunquam rationem medii habet, neque enim (Apostolo monente) facienda sunt mala, ut eveniant bona; sed interdum tantum rationem habet conditionis quam vocant sine qua non, sive colligati et concomitantis, id est sine qua bonum debitum obtineri nequit, sub bono autem debito etiam privatio mali debita continetur. Malum autem admittitur noi ex principio necessitatis absolute, sed ex principio convenientiæ. Rationem enim esse oportet, cur Deus maluin permittat potius quam non permittat : ratio autem Divinæ Voluntatis non nisi a bono sumi potest.

31. Malum etiam Culpæ nunquam in Deo objectum est voluntatis productiv:e, sed tantum aliquando permissiv:ie, quia ipse nunquam peccatum facit, sed tantum ad summum aliquando permittit.

38. Generalis autem Regula est permittendi peccati Deo hominique communis,ut nemo permittat peccatum alienum, nisi impediendo ipsemet actum pravum exerciturus esset. Et ut verbo dicam, peccatum permitti nunquam licet, nisi cum debet, de quo distinctius infra £ 66.

39. Deus itaque inter objecta voluntatis habet optimun ut finem ultimum, sed bonum ut qualemcunque, etiam subalternum, res vero indifferentes, itempe Mala Pceen:e. siepe ut media; at Malum Culp:e non nisi ut rei alioqui debitæ conditionem sine qua non esset, eo sensu quo Christus dixit oportere ut scandala existant.

40. Hactenus de Magnitudine et de Bonitate separatiin ea diximus, quie præparatoria hujus Tractationis videri possunt ; nunc agamus de pertinentibus ad utramque junctim. Communia ergo magnitudinis et bonitatis hic sunt qu non ex sola bonitate, sed etiam ex magnitudine iid est sapientia et potentia) proficiscuntur : facit enim magnitudo. ut bonitas effectum suum consequatur. Et bonitas refertur vel ad Creaturas in universum vel speciatim ad intelligentes. Priore modo cum magnitudine constituit providentiam in universo creando et gubernando, posteriore justitiam in regendis speciatim substantiis ratione pr:editis.

4. Quia bonitatem Dei in creaturis sese generatim exerentem dirigit sapientia, consequens est providentiam divinam sese ostendere in tota serie universi, dicendumque Deum ex infinitis possibilibus seriebus rerum elegisse optimam, eanique adeo esse hane ipsam qu: actu existit. Omnia enim in universo sunt harmonica inter se, nec sapientissimus nisi omnibus perspectis decernit, atque adeo non nisi de toto. In partibus singulatim sumtis. voluntas pr:evia esse potest, in toto decretoria intelligi debet.

49. Unde accurate loquendo non opus est ordine decretorum divinorum, sed dici potest unicum tantum fuisse decretum Dei, ut h:ec scilicet series rerum ad existentiam perveniret, postquam scilicet omnia seriem ingredientia fuere considerata. et cum rebus alias series ingredientibus comparata.

- 43. Itaque etiam Decretum Dei est immutabile, quia omnes rationes qu: ei objici possunt jam in considerationem venere : sed hinc non alia oritur Necessitas quam consequentiæ seu quam Hypotheticam vocant. ex supposita scilicet pr:evisione et præordinatione ; nulla autem subest necessitas absoluta seu consequentis, quia alius etiam rerum ordo possibilis erat, et in partibus, et in toto, Deusque contingentium seriem eligens, contingentiam eorum non mutavit.

44. Neque ob rerum certitudinem preces laboresque fiunt inutiles ad obtinenda futura qu;e desideramus. Nam in hujns seriei rerum, tanquam possibilis repr:esentatione apud Deum, antequam scilicet decerni intelligeretur, utique et preces in ea (si eligeretur) futur:e, et alix effectuum in ea comprehendendorum causa: inerant, et ad electionem seriei adeoque et ad eventus in ea comprehensos, ut par erat, valuere. Et quie nunc movent Deum ad agendum aut permittendum, jam tum eum moverunt ad decernendum quid acturus esset aut permissurus.

45. Atque hoc jam supra monuimus. res ex divina præscientia et providentia esse determinatas, non absolute, seu quicquid agas aut non agas, sed per suas causas rationesque. ltaque sive quis preces sive studium et laborem inutiles diceret, incideret in Sophisma, quod jam veteres ignavum appellabant. Add. infra S3 106, 107.

46. Sapientia autem infinita Omnipotentis, Bonitati ejus immensa: juncta, fecit, ut nihil potuerit fieri melius omnibus computatis, quam quod a Deo est factum ; atqueadeo, ut omnia sint perfecte harmonica conspirentque pulcherrime inter se, caus:e formales seu animæ cum causis materialibus seu corporibus, caus:e efficientes seu naturales cum finalibus seu moralibus, regnum grati: cum regno nature.

47. Et proinde quotiescunque aliquid reprehensibile videtur in operibus Dei, judicandum est id nobis non satis nosci, et sapientem qui intelligeret, judicaturum ne optari quidem posse meliora.

48. Unde porro sequitur nihil esse felicius quam tam bono Domino servire, atque adeo Deum super omnia esse amandum eique . penitus confidendum. |

49. Optima autem seriei rerum (nempe hujus ipsius) eligendæ maxima Ratio fuit Christus Osxv)zezo;. sed qui, quatenus Creatura est ad summum provecta, in ea Serie nobilissima contineri debebat, tanquam Universi creati pars, imo caput; cui omnis tandem potestas data est in coelo et in terra, in quo benedici debuerunt omnes gentes, per quem omnis creatura liberabitur a servitute corruptionis, in libertatem glori:e filiorum Dei.

30. Hactenusde Providentia, nempe generali : porro Bonitas relata specialim ad creaturas intelligentes, cum Sapientia conjuncta Justitiam constituit, cujus summus gradus est Sanctitas. Itaque tam lato sensu Justitia non tantum jus strictum, sed et :equitatem atque adeo et misericordiam laudabilem comprehendit.

501. Discerni autem Justitia generatim sumta potest in justitiam specialius sumtam et sanctitatem, Justitia specialius sumta versatur cirea bonum malumque physicum, aliorum nempe intelligentium, sanetitas cirea bonum malumque morale.

92. Bona malaque physica eveniunt tam in hac vita quam in futura. In hac vita multi quieruntur in universum. quod humana natura tot malis exposita est, parum cogitantes magnam eorum partem ex culpa hominum fluere, ct revera non satis grate agnosci divina in nos beneficia, inagisque attentionem ad mala quam ad bona nostra verti.

53. Miis displicet inprimis quod bona malaque physica non sunt distributa secundum bona malaque moralia, seu quod s:epe bonis est male, malis est bene.

24. Ad has querelas duo responderi debent : unum, quod Apostolus attulit, non esse eondignas afflictiones hujus temporis ad futuram gloriam qu:e revelabitur in nobis; alterum, quod pulcherrima comparatione Christus ipse suggessit, nisi granum frumenti cadens in terram mortuum fuerit, fructum non feret.

25. Itaque non tantum large compensabuntur afflictiones, sed et inservient ad felicitatis augmentum ; nec tantum prosunt hiec mala, sed et requiruntur. Add. 3 22.

36. Circa futuram vitam gravior adhuc est difficultas : nam objicitur ibi quoque bona longe vinei a malis, quia pauci sunt electi. Origines quidem :rternam damnationem omnino sustulit ; quidam veterum paucos saltem :eternum damnandos credidere, quorum in numero fuit Prudentius; quibusdam placuit omnem Christianum tandem salvatum iri, quorsum aliquando inclinasse visus est Hieronymus.

21. Sed non est cur ad h:ee paradoxa et rejicienda confugiamus : Vera responsio est, totam amplitudinem regni coelestis non esse ex nostra cognitione :estimandam : nam tanta esse potest beatorum per Divinam Visionem gloria, ut mala damnatorum omnium comparari huic bono non possint, et Angelos beatos incredibili multitudine agnoscit Seriptura, et inagnam Creaturarum varietatem ipsa nobis aperit natura, novis inventis illustrata; quod facit ut commodius quam Augustinus et alii veteres pr:evalentiam boni præ malo tueri possimus. |

28. Nempe tellus nostra non est nisi satelles unius Solis, et tot sunt Soles quot stelle fixæ ; et credibile est maximum esse spatium trans omnes fixas. ltaque nihil prohibet, vel Soles, vel maxime regionem trans Soles habitari felicibus ereaturis. Quanquam et . planete. esse possint aut fieri ad instar Paradisi felices. In domo Patris nostri multas esse mansiones, de cœlo beatorum proprie Christus dixit, quod Émpyreum vocant Theologi quidam, et trans sidera seu soles collocant, etsi nihil certi de loco beatorum affirmari possit : interim et in spectabili mundo multas Creaturarum rationalium habitationes esse verisimile judicari potest, alias aliis feliciores.

509. [taque argumentum a multitudine damnatorum non est fundatum nisi in ignorantia nostra, unaque responsione dissolvitur,

quam supra innuimus, si omnia nobis perspecta forent, appariturum ne optari quidem posse meliora quam qu:e fecit Deus. Pœnæ etiam damnatorum ob perseverantem eorum malitiam perseverant : unde insignis Theologus Joh. Fechtius in eleganti libro de Statu damnatorum eos bene refutat, qui in futura vita peccata poenam , demereri negant, quasi justitia Deo essentialis cessare unquam posset.

60. Gravissimæ tandem sunt difficultates cirea Sanctitatem Dei, seu circa perfectionem ad bona malaque moralia aliorum relatam, quie eum amare virtutem, odisse vitium etiam in aliis facit, et ab omni peccati labe atque contagio quam maxime removet; et tamen passim scelera regnant in medio potentissimi Dei imperio. Sed quicquid hoc est difficultatis, Divini Luminis auxilio etiam in hac

' vita ita superatur, ut pii et Dei amantes sibi, quantum opus est, satisfacere possint.

61. Objicitur nempe Deum nimis concurrere ad peccatum, hominem non satis. Deum autem nimis concurrere ad malum morale physice et moraliter, voluntate et productiva et permissiva peccati.

62. Concursum moralem locum habiturum observant, etsi Deus nihil conferret agendo ad peccatum, saltem cum permitteret seu non impediret cum posset.

63. Sed revera Deum concurrere ajunt moraliter et physice simul, quia non tantum non impedit peccantes, sed etiam quodammodo adjuvat, vires ipsis occasionesque pra’stando. Unde phrases Scripturæ Sacr:e, quod Deus induret incitetque malos.

61. Hinc quidam inferre audent Deum vel utroque vel certe alterutro modo, peccati complicem, imo autorem esse atque adeo divinam sanctitatem, justitiam, bonitatem evertunt.

65. Alii malunt Divinam omniscientiam et omnipotentiam, verbo, magnitudinem labefactare, tanquam aut nesciret minimeve curaret mala, aut malorum torrenti obsistere non posset. Quæ Epicureorum Manich:corumve sententia. fuit; cui cognatum aliquid etsi alio mitiore modo, docent Sociniani, qui recte quidem cavere volunt, ne divinam sanctitatem polluant, sed non recte alias Dei perfectiones deserunt.

66. Ut primum ad Concursum Moralem permittentis respondeamus, prosequendum cest quod supra dicere cœpimus, permissionem peccati esse licitam (seu moraliter possibilem) cum debita (seu moraliter necessaria) invenitur : scilicet cum non potest peccatum alienum impediri sine propria offensa, est sine violatione ejus,

quod quis aliis vel sibi debet. Exempli gratia miles in statione locatus, tempore pr:esertim periculoso, ab 'eo decedere non debet, ut duos amicos inter se duellum parantes a pugnando avertat. Add. supra $ 36. Deberi autem aliquid apud Deum intelligimus non humano more sed Menxoemëéx, quando aliter suis perfectionibus derogaret.

67. Porro si Deus optimam Universi Seriem (in qua peccatum intercurrit; non elegisset, admississet aliquid pejus omni creaturarum peccato; nam proprie perfectioni, et quod hinc sequitur, alien:e eliam derogasset : divina enim perfectio a perfectissimo eligendo discedere non debet, cum minus bonum habeat rationem mali. Et tolleretur Deus, tollerentur omnia, si Deus vel laboraret impotentia, vel erraret intellectu, vel laberetur voluntate.

68. Concursus ad peccatum physicus fecit ut Deum peccati causam autoremque constituerent quidam : ita malum Culp:e etiam objectum productiva in Deo voluntatis foret : ubi maxime insultant nobis Epicurei et Manichiei. Sed hic quoque Deus mentem illustrans sui est vindex in anima pia et veritatis studiosa. Explicabimus igitur quid sit Deum concurrere ad peccati materiale, seu quod in malo bonum est, non ad formale.

69. ltespondendum est scilicet, nihil quidem perfectionis et realitatis. pure positive esse in creaturis earunique actibus bonis malisque, quod non Deo debeatur; sed imperfectionem actus in privatione consistere, et oriri ab originali limitatione creaturarum, quam jam tum in statu pur:e possibilitatis iid est in legione Veritatum ;eternarum seu ideis Divino intellectui obversantibus) habent ex essentia sua : nam quod limitatione careret, non creatura, sed Deus foret. Limitata autem dicitur Creatura, quia limites seu terminos su;e magnitudinis, potenti:e, scientie, et cujuscunque perfectionis habet. Ita fundamentum mali est necessarium, sed ortu tamen contingens, id est necessarium est ut mala sint possibilia, sed contingens est ut mala sint actualia : non contingens autem per harmoniam reruma potentia transit ad actum, ob convenientiam cum optima rerum serie, cujus partem facit.

10. Quod autem de privativa mali constitutione post Augustinum, Thomam, Lubinum, aliosque veteres et recentiores afferimus, quia multis vanum, aut certe perobscurum habetur, ita declarabimus ex ipsa rerum natura, ut nihil solidius esse appareat : adhibentes in similitudinem sensibile quiddam et materiale, quod etiam in priva-

tivo consistit, cui inertiu corporum naturalis nomen Keplerus, insignis natur:e indagator, imposuit.

4. Nimirum ‘ut facili exemplo utamur; cum flumen naves secum defert, velocitatem illis imprimit. sed ipsarum inertia limitatam, ut quie (cwteris paribus: oneratiores sunt tardius ferantur. lta fit ut celeritas sit a flumine, tarditas ab onere; positivum a virtute impellentis, privativum ab inertia impulsi.

12. Eodem plane modo Deum dicendum est Creaturis perfectionem tribuere, sed qu;e receptivitate ipsarum limitetur : ita bona erunt a Divino vigore, mala a torpore creatur.

13. Sic defectu attentionis s:epe errabit intellectus, defectu alacritatis sepe refringetur voluntas ; quoties mens, cum ad Deum usque seu ad summum Bonum tendere debeat, per inertiam creaturis adhierescit.

11. Huc usque iis responsum est, qui Deum nimis ad malum concurrere putant : nunc illis satisfaciemus, qui hominem ajunt concurrere non satis, aut non satis culpabilem esse in peccando, ut scilicet rursus accusationem in Deum refundant. ld ergo probare contendunt Antagonistie tum ex imbecillitate human:e naturæ, tum ex defectu divin gratit ad juvandam nostram naturam necessariæ. Itaque in natura hominis spectabimus tum corruptionem, tum et reliquias imaginis divinie. ex statu integritatis.

15. Corruptionis human:v eonsiderabünus porro tum ortum, tum et constitutionem. Ortus est tum a lapsu Protoplastorum, tum a contazii propagatione. Lapsus spectanda est eausa et natura.

16. Causa lapsus, cur homo scilicet lapsus sit, sciente Deo, permittente, concurrente, non qu:erenda est in quadam despotica Dei potestate, quasi justitia vel sanctitas attributum Dei non esset, quod in effeetu verum foret, si nullà apud eum juris et recti ratio haberetur.

11. Neque quiærenda est lapsus causa in quadam Dei ad bonum malumque, justum et injustum indiflerentia, quasi h&c ipse pro arbitrio constituisset; quo posito sequeretur quidvis ab eo constitui posse. pari jure aut ratione, id est nulla; quod rursus omnem justiti: atque. etiam sapienti: laudem in nihilum rcdigeret, siquidem ille nullum delectum haberet in suis actionibus, aut delectus fundamentum.

18. Neque etiam in voluntate quadam Deo afficta, minime sancta,

imeque amabili, causa lapsus ponenda est : tanquam nihil aliu

quam magnitudinis su: gloriam spectans, bonitatisque exors, crudeli misericordia miseros fecerit, ut esset quorum misereretur ; et perversa justitia peccantes voluerit, ut essent quos puniret : quæ omnia tyrannica et a vera gloria perfectioneque alienissima sunt, cujus deeus non tantum ad magnitudinem, sed etiam ad bonitatem refertur.

19. Sed vera radix lapsus est in imperfectione seu imbecillitate creaturarum originali, qua faciebat ut peecatum optim:e seriei rerum possibili inesset, de quo supra. Unde jam factum est, ut lapsus, non obstante divina virtute et sapientia, recte permitteretur, imo his salvis non posset non permitti.

80. Natura lapsus non ita concipienda est cum Bailio, quasi Deus Adamum in poenam peccati condemnaverit ad porro peccandum cum posteritate, eique .exequend:e sententi:e. eausa) peccaminositatem infuderit ; cum potius ipsa vi primi peccati, velut physico nexu, conseeuta sit peccaminositas, quemadmodum ex ebrietate multa alia peccata naseuntur.

81. Sequitur Propagatio Contagii a lapsu Protoplastorum orti perveniens in animas posterorum. Ea non videtur commodius expli- 'ari posse quam statuendo animas posterorum in Adamo jam fuisse infectas. Quod. ut intelligatur rectius, sciendum est ex recentiorum observatis rationibusque apparere, animalium et plantarum formationem non prodire ex massa quadam confusa, sed ex corpore jam nonnihil privformato in semine latente et dudum animato. Unde consequens est, vi benedictionjs divine primivve, omnium viventium rudimenta quiedam organica (et pro animalibus quidem, animalium licet imperfectorum forma? animasque quodammodo ipsas dudum in Protoplasto cujusque generis exstitisse; qui sub tempore omnia evolverentur, Sed animas animantiaque seminum humanis corporibus destinatorum, cum cieteris animaleulis seminalibus talem destinationem non habentibus, intra gradum natur:e sensitiva substitisse dicendum est, donec per ultimam conceptionem a cæteris discernerentur, simulque corpus organicum ad figuram humanam disponeretur, et anima ejus ad gradum rationalitatis (ordinaria an extraordinaria Dei operatione non definio; eveheretur.

82. Unde etiam apparet, non statui quidem rationalitatis pr:eexistentiam ; censeri tamen posse, in pr:cexistentibus prwstabilita jam divinitus et præparata esse proditura aliquando, non organismum tantum humanum, sed et ipsam rationalitatem, signato, ut sic di-

cam, actu exercitum pr:eveniente ; simulque et corruptionem anime, etsi nondum human: lapsu Adami inductam, postea accedente rationalitatis gradu, demum in peccaminositatis originalis vim transisse. Civterum apparet ex novissimis inventis, a solo patre animans animamque esse, at a matre in conceptu, velut indumentum (ovuli forma, ut arbitrantur; incrementumque ad novi corporis organici perfectionem necessarium præberi.

83. Ita tolluntur difficultates tum philosophic:e de origine formarum et animarum, animieque immaterialitate adeoque impartiabilitate, quie facit ut anima ex anima nasci non possit.

#4. Tum theologic:e de animarum corruptione, ne Anima rationalis pura, vel prieexistens, vel noviter creata, in massam corruptam, corrumpenda et ipsa, intrudi a Deo dicatur.

83. Erit ergo Tradux quidam, sed paulo tractabilior quam ille quem Augustinus aliique viri egregii statuerunt, non animie ex anima ‘rejectus veteribus, ut ex Prudentio patet, nec naturie rerum consentaneus) sed animati ex animato.

#6. Hactenus de eausas nune de natura et constitutione corruptionis nostrie ; ea consistit in peecato originali et derivativo. Peccatum Originale tatam vim habet, ut homines reddat in naturalibus debiles, in spiritualibus mortuos ante regenerationem ; intellectu ad sensibilia, voluntate ad earnalia versis, ita ut natura filii ir:e simus.

87. luterim Bailio aliisque. adversariis divinam benignitatem impuguantibus, aut saltem per objectiones quasdam suas obnubilantibus, coucedere non oportet, eos qui soli peccato. originali obnoxii sine actuali ante sufficientem rationis usum moriuntur . veluti infantes ante baptismum et extra Ecclesiam decedentes) necessario :eternis flammis addici : tales enim clementie Creatoris relinqui pr:estat.

85. Qua in ve etiam lohannis Hulsemanni, lohannis Adami Osiandri. aliorumque nonnullorum insignium Augustanæ Confessionis Theologorum moderationem laudo, qui subinde huc inclinarunt.

SU. Neque etiam exstinet;e sunt penitus scintill:e imaginis divini, de quibus paulo post ; sed per gratiam Dei pr:evenientem. etiam. ad spiritualia rursus excitari possunt, ita tamen ut sola gratia conversionem operetur.

90. Sed nee originale peccatum corruptam generis humani massam a Det benevolentia universali penitus alienam reddit. Nam nihius sic Deus dilexit mundum, licet in male jacentem, ut Filium unigenitum pro hominibus daret.

91. Peccatum derivativum duplex est, Áctuale et Habituale, in quibus consistit exercitium corruptionis, ut scilicet hiec. gradibus modificationibusque variet, varieque in actione prorumpat.

92. Et actuale quidem consistit tum in actionibus internis tantum, tum in actionibus compositis ex interniset externis ; et est tum commissionis, tum omissionis : et tum culposum ex natur: | infirmitate, tuin et malitiosum ex animi pravitate.

93. Habituale ex actionibus malis vel crebris vel certe fortibus oritur, ob impressionum multitudinem vel magnitudinem. Et ita habitualis malitia aliquid originali corruptioni pravitatis addit.

94. Ilec tamen peccati servitus, etsi sese per omnem irregeniti vitam diffundat, non eousque extendenda est, tanquam nuilæ unquam irregenitorum actiones sint vere virtuos:e, imo nullae innocentes, sed semper formaliter peccaminos:e.

95. Possunt enim etiam irregeniti in civilibus agere aliquando amore virtutis et boni publici, impulsuque rect:e. rationis, imo et intuitu Dei, sine admista aliqua prava intentione ambitionis, commodi privati, aut affectus carnalis.

96. Semper tamen ex radice infecta procedunt quæ agunt, et aliquid pravi (etsi interdum habitualiter tantum) admiscetur.

97. Geterum hiec corruptio depravatioque humana, quantacunque sit, non ideo tamen hominem excusabilem reddit, aut a culpa eximit, tanquam non satis sponte libereque agat ; supersunt enim reliquia divine imaginis quæ faciunt ut justitia Dei in puniendis peccatoribus salva maneat.

08. Retiquie divin:e imaginis consistunt tum in lumine innato intelleetus, tum etiam in libertate congenita voluntatis. Utrumque ad virtuosam "vitiosamque actionem necessarium est, ut scilicet sciamus velimusque quie agimus; et possimus etiam ab hoc peccato quod committimus abstiuere, si modo satis studii adhibeamus.

99. Lumen innatum consistit tum in ideis incomplexis, tum in nascentibus inde notitiis complexis. Ita (it ut Deus et Lex Dei :eterna inscribantur cordibus nostris, etsi negligentia hominum et affectibus sensualium s:epe obscurentur.

100. Probatur autem hoc lumen eontra quosdam nuperos scriptores, tum ex Scriptura Sacra, quie cordibus nostris legem Dei inscriptam testatur, tum ex ratione, quia veritates necessari:e ex solis principiis nienti insitis, non ex inductione sensuum demonstrari pos-

Pauz JANET. — Leibniz. 11-28

sunt. Neque enim inductio singularium unquam necessitatem. universalem infert.

101. Libertas quoque in quantacuuque humana corruptione salva manet, ita ut homo, etsi haud dubie peccaturus sit, nunquam tamen necessario committat hunc acetum peceandi quem committit.

102. Libertas exemta est tam a necessitate, quam a coactione. Necessitatem non faciunt futuritio veritatum, nec priescientia et præordinatio Dei, nec prædispositio rerum.

103. Non futuritio : licet enim futurorum contingentium sit determinata veritas, certitudo tainen objectiva, seu infallibilis determinatio veritatis, quie illis inest, minime necessitati contundenda est.

104. Nec præscientia aut. prordinatio Dei necessitatem. imponit, licet ipsa quoque sit infallibilis. Deus enim vidit res in serie possibilium ideali, quales futuræ erant, etin iis hominem libere peccantem, neque hujus seriei decernendo existentiam, mutavit rei naturam, aut quod contingens erat necessarium fecit.

105. Neque etiam priedispositio rerum aut causarum series nocet libertati. Licet enim nunquam quiequam eveniat, quin ejus ratio reddi possit, neque ulla unquam detur inditferentia :equilibrii ‘quasi in substantia libera et extra eam omnia ad oppositum utrumque se :equaliter unquam haberent; cum potius semper sint quidam. przeparationes in causa agente, concurrentibusque, quas aliqui pr:edeterminationes vocant : dicendum tamen est has determinationes esse tantum inclinantes, non necessitantes, ila ut semper aliqua indillerentia sive contingentia sit salva. Nec tantus unquam in nobis affectus appetitusve est, uL ex eo actus necessario sequatur: nam quamdiu homo mentis compos est, ctiamsi vehementissime ab ira, a siti vel simili causa stimuletur, semper tamen aliqua ratio sistendi impetum reperiri potest, et aliquando vel sola sufficit cogitatio exercend:e su: libertatis, et in affeetus potestatis.

106. Itaque tantum abest ut priedeterminatio seu pr:edispositio ex causis qualem diximus uecessitatem inducat contrariam contingenti:e vel libertati aut moralitati : ut potius in hoc ipso distinguatur Fatum mahometanum a christiano, absurdum a rationali, quod Turc:e causas non curant, Christiani vero et quicunque sapiunt, effectum ex eausa deducunt.

107. Turc: scilicet, ut fama est (quanquam non omnes sic desipere putem) frustra pestem et alia mala evitari arbitrantur, idque eo przttextu quod futura vel decreta eventura sint, quidquid agas

aut non agas, quod falsum est : cum ratio dictet eum qui certo peste moriturus est, etiam certissime causas pestis non esse evitaturum. Nempe, ut recte Germanico proverbio dicitur, mors vult habere eausam. Idemque in aliis omnibus eventis locum habet. Add. supra 8 4.

108. Coactio etiam non est in voluntariis actionibus : etsi enim externorum repræsentationes plurimum in mente nostra possint, actio tamen nostra voluntaria semper spontanca est, ita ut principium ejus sit in agente. Id quod per harmoniam inter corpus et animam ab initio a Deo pr:estabilitam luculentius quam hactenus explicatur.

109. Hucusque de Naturæ Humane imbecillitate actum est, nunc de Gratiæ Divina? auxilio dicendum erit, cujus defectum objiciunt Antagonistæ, ut rursus culpam ab homine transferant in Deum. Duplex autem concipi gratia potest, una sufficiens volenti, altera praestans ut velimus.

110. Sufficientem volenti gratiam nemini negare dicendum est. Facienti quod in se est non defore gratiam necessariam vetus dietum est, nec Deus deserit nisi deserentem, ut post antiquiores notavit ipse Augustinus. Gratia hæc sufficiens est vel ordinaria per verbum et sacramenta, vel extraordinaria, Deo relinquenda, quali erga Paulum est usus.

111. Etsi enim multi populi nunquam salutarem Christi doctrinam acceperint, nec credibile sit priedicationem ejus apud omnes quibus defuit irritam futuram fuisse, Christo ipso de Sodoma contrarium affirwante : non ideo tamen necesse est aut salvari aliquem sine Christo, aut damnari, etsi pr:estitisset quicquid per naturam potest. Neque enim nobis omnes viæ Dei exploratæ sunt, neque scimus an non aliquid extraordinaria ratione pristetur vel morituris. Pro certo enim tenendum est, etiam Cornelii exemplo, si qui ponantur bene usilumine quod accepere, eis datum iri lumen quo indigent, quod nondum accepere, etiamsi in ipso mortis articulo dandum esset.

112. Quemadmodum enim Theologi Augustan:e Confessionis fidem aliquam agnoscunt in fidelium infantibus baptismo ablutis, etsi nulla ejus apparcant vestigia, ita nihil obstaret, Deum iis quales diximus, licet hactenus non Christianis, in agone ipso lumen aliquod necessarium tribuere extra ordinem, quod per omnem vitam antea defuisset.

113. Itaque etiam oi &&o, quibus sola prædicatio externa negata

est, clementi:e justiti:eque Creatoris relinquendi sunt, etsi nesciamus quibus aut quanam forte ratione Deus succurrat.

114. Sed cum saltem certum sit non omnibus dari ipsam volendi gratiam, pr:esertim. qui felici fine coronetur : hic jam in Deo vel misanthropiam vel certe prosopolepsiam arguunt adversarii veritatis, quod miseriam hominum procuret, quodque non omnes salvet cum possit, aut certe non eligat merentes.

115. Et sane, si Deus inaximam. hominum partem ideo tantum creasset, ut :eterna eorum malitia miseriaque justitiæ sibi gloriam vindicaret, neque bonitatis in eo, neque sapientia, neque ipsa vera justitia laudari posset.

116. Et frustra regeritur, nos apud eum nihili, nec pluris quam vermiculi apud nos esse ; excusatio enim ista non minueret, sed augeret duritatem, omni utique philanthropia sublata, si non magis Deus hominum curam gereret, quam nos vermiculorum, quos curare nec possumus nec volumus. Dei vero providentiam nihil exiguitate sua latet, aut multitudine confundit ; passerculos alit, homines amat, illis de victu prospicit, his, quautum in se est, felicitatem parat.

117. Quod si quis longius provectus contenderet, tam solutam esse Dei potestatem, tam exortem regul:e gubernationem, ut innocentem quoque et quidem jure damnet : jam non appareret, aut quæ apud Deum foret justitia, aut quid a Malo Principio rerum potiente distaret talis Universi lector, cui etiam merito misanthropia et tyrannis tribueretur.

118. Hunc enim Deum timendum ob magnitudinem, sed non amandum ob bonitatem manifestum foret. Certe tyrannicos actus non amorem sed odium excitare constat, quantacunque sit potentia in agente, imo tanto magis quanto hice major est, etsi demonstrationes odii metu supprimantur.

119. Et homines talem dominum colentes imitatione ejus a caritate ad duritiem crudelitatemque provocarentur. Itaque male quidam prietextu absoluti in Deo juris talia ei acta tribuerunt, ut fater cogerentur hominem si sic ageret pessime facturum esse : quemadmodum et nonnullis elapsuim est, quæ in aliis prava sint, in Deo non fore, quia ipsi non sit lex posita.

120. Longe alia nos de Deo credére ratio, pietas, Deus jubent. Summa in illo sapientia, eum maxima bonitate conjuncta, facit ut abundantissime justiti:e, æquitatis, virtutisque leges servet ; ut omnium curam habeat, sed maxime intelligentium creaturarum, quas

ad imaginem condidit suam, et ut tantum felicitatis virtutisque producat, quantum capit optimum exemplar universi ; vitium autem miseriamque non alia admittat, quam qu:e in optima serie admitti exigebantur.

121. Et licet prie ipso Deo infinito nos nihili videamur, hoc ipsum tamen infinit:e ejus sapienti:e privilegium est, infinite minora perfectissime curare posse : quie etsi nulla assignabili ipsum proportione respiciant, servant tamen inter se proportionalitatem exiguntque ordinem, quem Deus ipsis indit.

122. Eaque in re quodam modo Deum imitantur Geometrae per novam infinitesimorum analysim ex infinite parvorum atque inassignabilium comparatione inter se, majora atque utiliora quam quis crederet in ipsis magnitudinibus assignabilibus inferentes.

123. Nos igitur, rejecta illa odiosissima misanthropia, tuemur merito summam in Deo philanthropiam, qui omnes ad veritatis agnitionem pervenire, omnes a peccatis ad virtutem converti, omnes salvos fieri serio voluit, voluntatemque multiplieibus gratie auxiliis declaravit. Quod vero non semper facta sunt, quive hic voluit, utique repugnanti hominum maliti: attribui debet.

124. At hanc, inquies, superare potuit summa potentia sua. Fateor, inquam ; sed ut faceret, nullo jure obligabatur. neque id ratio aliunde ferebat.

195. Instabis : tantam benignitatem, quantam Deo merito tribuimus, progressuram fuisse ultra ea, quie præstare tenebatur ; imo optimum Deum teneri ad optima pr:estanda, saltem ex ipsa bonitate naturie sui.

126. Hic ergo tandem ad Summ:r Sapientiæ divitias cum Paulo recurrendum est, qu: utique passa non est, ut Deus vim ordini rerum naturisque sine lege mensuraque inferret, ut turbaretur harmonia universalis, ut alia ab optima rerum series cligeretur. In hac autem continebatur, ut omnes libertati, atque adeo quidam improbitati su:e relinquerentur, quod vel inde judicamus, «quia faetum est. Add. $ 142.

127. Interim philanthropia Dei universalis, seu voluntas salvandi omnes ex auxiliis ipsis elucet, qu:e omnibus, etiam reprobis, suffi cientia, imo pers:epe abundantia pr:estita sunt, etsi in omnibus gratia victrix non sit. '

128. Cieterum non video, cur necesse sit gratiam, ubi effectum plenum consequitur, consequi eum semper natura sua, seu esse per

se effectricem ; cum fieri queat ut eadem mensura gratiæ in uno ob repugnantiam vel circumstantias effectum non consequatur, quem in alio obtinet. Nec video quomodo vel ratione vel revelatione probari possit, gratiam victricem semper tantam esse, ut quantamcunque resistentiam, et quantascunque circumstantiarum incongruentias esset superatura. Sapientis non est superfluas vires adhibere.

1299. Non tamen nego aliquando evenire, ut Deus contra maxima obstacula acerrimamque obstinationem gratia illa triumphatrice utatur, ne de quoquam unquam desperandum putemus, etsi regula inde constitui non debeat.

130. Errant multo gravius, qui solis electis tribuunt gratiam, fidem, justificationem, regenerationem, tanquam (repugnante experientia) xpozxaigo: omnes hypocritæ essent ; nec a Baptismo nec ab Vucharistia, et in universum nec a verbo nec a sacramentis spirituale juvamen accepturi ; aut tanquam nullus electus semelque vere juntifieatus in crimen seu in peccatum pro:ereticum relabi posset; vel; ut alii malunt, tanquam in mediis sceleribus gratiam regeneralionis electus non amitteret. Iidem a fideli certissimam finalis fidei persuasionem exigere solent, vel negantes reprobis fidem imperari, vel statuentes falsum eos credere juberi.

1351. Sed hive doetrina rigidius accepta, mere quidem arbitraria, nulloque. fundamento nixa, et ab antiqu:e. Ecclesiæ sententiis, ipsoque Augustino plane aliena, in praxin influere, et vel temerariam future salutis etiam in improbo persuasionem, vel anxiam de præsente in gratiam receptione etiam in pio dubitationem, utramque non sine securitatis aut desperationis perieulo, generare posset : itaque post Despotismum hane Particularismi speciem maxime dissuaserim.

132. Feliciter autem evenit, ut plurimi temperent tantæ tamque paradoxiv novitatis rigorem, et ut qui supersunt, lubricæ adeo doctrin;e defensores, intra nudam theoriam subsistant, nec pravis ad praxin consequentiis indulgeant ; dum pii inter eos, ut ex meliori dogmate par est, filiali timore et plena amoris fiducia, salutem suam operantur.

133. Nos fidei, gratis, justificationisque præsentis certi esse possumus, quatenus conscii sumus eorum qu;e nunc in nobis fiunt ; futurut emiea perseverantite bonam. spem habemus. sed cura temperatam. monente Apostolo. ut qui stat videat ne cadat : sed clectionis

persuasione remittere de studio pietàtis, et futur: poenitentiz confidere minime debemus.

134. [irc contra misanthropiam Deo imputatam suffecerint ; nunc ostendendum est, nec prosopolepsiam jure exprobrari Deo, tanquam seilicet electio ejus ratione careret. Fundamentum electionis Christus est, sed quod quidam minus Christi participes fiunt, ipsorum finalis malitia in causa est, quam reprobans pre vidit Deus.

135. At hie rursus quæritur cur diversa auxilia, vel interna, vel certc externa, diversis data sint, qu:e in uno vincant malitiam, in alio vincantur ? D bi sententiarum divortia nata sunt : nonnullis enim visum est Deum minus malos, aut certe minus restitaturos magis juvisse; aliis placet, :equale auxilium in his plus effecisse; alii contra nolunt hominem quodammodo se discernere apud Deum, prierogativa natur:e melioris aut certe minus male.

136. Equidem indubium est, in rationes eligendi apud Sapientem ingredi considerationem qualitatum objecti. Non tamen semper ipsa absolute sumta objecti pr:estantia rationem eligendi facit, sed ssepe convenientia rei ad certum finem in certa rerum hypothesi magis spectatur.

137. lta. fieri. potest, ut in structura vel in ornatu non eligatur lapis pulcherrimus. aut pretiosissimus, sed qui locum vacantem optime iu:plet. .

138. Tutissimum autem est statuere omnes homines, cum sint spiritualiter. mortui, :vqualiter esse, at non similiter malos. Itaque pravis inclinationibus different. evenietque ut priferantur, qui per seriem rerum circumstantiis favorabilioribus objiciuntur; in quibus minorem :certe in exitu: exerend:e peculiaris pravitatis, majorem recipienda® gratie congruie occasionem invenere.

1359. Itaque nostri quoque. Theologi experientiam secuti, in externis eerte salutis auxiliis, etiam eum :equalis esset interna gratia agnoverunt diflerentiam hominum insignem, et in cireumstantiarum extrancaruin nos affieientium. eeconomia confugiunt ad f29o; Pauli; dumsorte nascendi, educationis, conversationis, vit gencris, casuumque fortuitorum, siepe homines aut pervertuntur aut emendantur.

110. Ha fit ut prieter. Christum, et prievisam status salutaris ultimam perseverantiam. qua ipsi adhieretur. nullum clectionis aut dand;e fidei fundamentum nobis innotescat. nulla regula constitui debeat. cujus applicatio a nobis agnosci queat, per quam scilicet homines aut blandiri sibi aut insultare aliis possint.

441. Nam interdum insolitam pravitatem summamque resistendi obstinationem vincit Deus, ne quisquam de Misericordia desperet, quod de se Paulus innuit ; interdum diu boni in medio cursu deficiunt, ne quis sibi nimium fidat; plerumque tamen ii, quorum minor est reluctandi pravitas et majus studium veri bonique, majorem divin: gratiæ (ructum sentiunt, ne quis ad salutem nihil intcresse putet, quomodo se homines gerant. Add. x 112.

142. Ipsum autem 6290, in divinæ sapienti:e thesauris, vel in Deo abscondito, et (quod eodem redit) in universali rerum harmonia latet, quie fecit ut h:ec series Universi, complexa eventus quos miramur, judicia qui adoramus, optima pr:eferendaque omnibus a Deo judicaretur. Add. $ 126.

113. Theatrum mundi corporei magis magisque ipso nature lumine in hac vita elegantiam suam nobis ostendit, dum Systemata Macrocosmi et Microcosmi recentiorum inventis aperiri cœpere.

144. Sed pars rerum pr:estantissima, Civitas Dei, spectaculum est cujus ad pulchritudinem noscendam aliquando demum illustrat divinæ glori: lumine propius admittemur. Nunc enim solis fide oculis, id est divin;e perfectionis certissima fiducia attingit potest : ubi quanto magis non tantum potentiam et sapientiam, sed et bonitatem Suprem:e Mentis exerceri intelligimus, eo magis incalescimus amore Dei, et ad imitationem quamdam divin: bonitatis justiti:que inflammamur.