‹ Olivier Cromwell sa vie prive, ses discours publics, sa correspondence particuliereChapitre 181 sur 201 · CHAPITRE X · texte numérisé non relu

CHAPITRE X

Cromwell el Milton réclament en faveur des Calvinistes et des Protestants opprimés. — Massacre des Vaudois.

J’ai dit que Cromwell représentait et dirigeait le calvinisme de toute l’Europe ou plutôt du monde entier.

Sa main protectrice s’étendait sur les puritains des colonies américaines, le Piémont, sur l’Allemagne, la Suisse et le pays de Vaud. Pendant^ que l’Espagne et la Savoie essayaient d’étouffer dans leur propre sein les derniers germes de l’hérésie , la populace fanatique de Londres lapidait les papistes et donnait l’hospitalité aux protestants persécutés de tous les pays. A Madrid on brûlait les calvinistes ; à £dimbourg on pendait les moines. Cette violente situation de l’Europe partagée en deux camps n’a changé qu’au XYiii* siècle.

Lorsqu’on apprit le massacre des Vaudois, toutes les populations protestantes et septentrionales frémirent de douleur et de colère; Milton écrivit quelques-uns de ses vers les plus pathétiques : O Dieu !

s' écTXdi-i-W ., protège tes enfants dont le sang baigne leurs paisibles vallées !

Prenant la plume sous les yeux et sous la dictée de Cromwell, le même Milton rédigea, en faveur des Vaudois , la protestation dont nous donnons le texte latin :

Serenitsimo potentissHnogue principi , Ludovico Galliarum régi.

« SeRENISSIME POTENTISSIMEQUE REX, AMICS ÀC FOEDERATE « AUGDSTISSIME ,

« Meminisse potest Majestas Vestra , quo tempore « inter nos de renovando fœdere agebatur ( quod « optimis auspiciis initum multa utrlusque ' populi « eommoda, multa hostium oommunium exipde mala • testantur), accidisse miseram illam Convalensium f> occisionem , quorum causam undique desertam •• atque afllictam vestrœ misericordiæ atque tutelœ,

« summo cum ardore animi ac miseratione, commen- « davimus. Nec defui^se per se arbitramur MajestaF> « tem Vestram ofGcio tam pio , immo vero tam bu-<

« mano, pro ea qua apud ducem Sabaudiæ valere « debuit vel auctoritate vel gratia : nos certe aliique « multi principes ac civitates, legatiouibus , littei'is,

« precibusque interpositis non defuimus.

« Post cruentissimam utriusque sexus oipnis ætatis

LIVBJB III, CHAPIfRB X.

« trucidationem , pax tandem data est : vel potius in- « ductæ pacis nomine hostilitas quædam tectior. Con- « ditiones paci vestro in oppido Pinarolii sunt lat« : « duræ quidem illae sed quibus miseri atque inopes , « dira omnia atque immania perpessi , facile acquie- « scerent, modo iis, duras et iniquæ ut sint, staretur. « Non statut ; sed enim earum quoque singularum , « falsa interpretatione variisque diverticulis , fides elu- « ditur ac violatur. Ântiquis sedibus muiti dejicinn- « tur, religio patria multis interdicitur ; tributs nova « exiguntur; arx nova cervicibus imponitur, unde « milites crebro erumpentes obvios quosque vel di- « ripiûnt vel trucidant Ad hæc nuper novæ copiæ U claneulum contra eos parantur; quique’ inter eos U Romanam religionem colunt migrare ad tempus U jubentur : ut omnia nunc rursus videantur ad illo- « rum internecionem miserorum spectare , quos ilia « prior laniena reliquos fecit.

» Quod ergo per dextram tuam, rex christianissime, « ques fœdus nobiscum et amicitiam percussit , obse- « cro atque obtestor, per illud christianissimi tituli « decus sanctissimum , üeri ne siveris : nec tantam U sœviendi licentiam , non dico principi cuiquam << ( neque enim in ullum principem , multo minus in » ætatem illius principis teneram , aut in muliebrem << matris animum tanta sœvitia cadere potest), sed <1 sacerrimis illis sicarüs ne permiseris. Qui , cum

« Christi Servatoris nostri servos atque imitatores << sese profitentur, qui venit in hune mundum ut « peccatores servaret, ejus mitissimi nomine atque « institutis ad innocentium crudelissimas cædes abu- « tantur. Eripe qui potes, quique in tanto fastigio « dignus es posse , tôt supplices tuos homicidarum ex « manibus , qui cruore nuper ebrii sanguinem rursus » sitiunt, suæque invidiam crudelitatis in principes « derivare consulüssimum sibi ducunt. Tu vero nec « titulos tuos aut regni fines ista invidia , nec Evanu gelium Christi pacatissimum ista crudelitate fœdari ,

« te régnante , patiaris. Memineris nos ipsos avi tui N Henrici protestantibus amicissimi dedititios fuisse ; « cum Diguierius per ea loca , qua eliara commodis-'

« simus in Italiam transites est , Sabaudum Trans-> « alpes cedentem victor est insecutus. Deditionis « illius instrumentum in actis regni vestri publicis « etiamnum extat : in quo exceptum atque cautum « inter alia est, ne cui postea Convallenses traderenn tur, nisi iisdem conditionibus quibus eos avus tuus « invictissimus in fidem recepit. Hanc fidem nunc « implorant, avitum ab te nepote supplices requirent. « Tui esse malint atque optarint : id si non Ucet, pa~ « trocinio saltem , miseratione atque perfugio.

« Sent et rationes regni quæ hortari possint üt n Convallenses ad te confugientes ne rejicias : sed « nolim , rex tantes cum sis , aliis rationibus ad de-

Page 1