‹ Ordonnances des rois de France: règne de François IerChapitre 197 sur 354 · TRAITE DE LONDRES · texte numérisé non relu

TRAITE DE LONDRES

reges, pro juribus suis in regnis, patriis, terris, dominiis, civilati- s mai i5i5. bus, oppidis, villis el lerritoriis per alios détends et occupatis recuperandis, unius alteri bona lide, realiter et cum effectu, suppetias et auxiiium gentis armorum dabit et concedet , quanto ci tins commode polerit, postquam débite ad hoc requisilus fueril, sumplilms tamen et expensis petentis aul requirentis, modo et forma sequentibus, videlicet : dictus rex Anglie prefato régi Francisco, ad jus suum, utprefertur, recuperandum, pro bello per lerram gerendo, dal)it quinque millia architenentium aut aliormn peditum sullicienter armatorum, et quemlibet numerum inferiorem , si et quatenns petantur aut requirantur, petatur aut requiratur; et pro bello navali, ad jus siuim ut prelertur recuperandum, similiter quinque millia hominum sufficienter armatorum, cum navibus ad hujusmodi bellum aptis atque bombardis sive tormentis bellicis, pulvere, lapidibus, telis, victuabbus, armamentis et aliis quibuscumque ad bellum gerendum necessariis, sufficienter instructis et tanto hominum numéro convenientibus, et quemlibet numerum minorem, si et quatinus petatur aut requiratur, sumptibus tamen et expensis petentis aut requirentis; et prefatus Franciscus rex predicto régi Anglie, pro guerra sive bello ad jus suum, ut prelertur, recuperandum per terrain gerendo, dabit sexcentumlanceas armis, equis validis et aliis more gallico sufficienter apparatas et instructas, que ascendunt ad quinque milia equitum, et quemlibet numerum minorem, si et quatenus tôt petantur aut requirantur, et pro bello navah similiter ad jus suum recuperandum quinque milia hominum sufficienter armatorum, cum naAibus ad bellum hujusmodi aptis atque bombardis sive tormentis bellicis, pulvere, lapidibus, telis, victualibus, armamentis et aliis quibuscumque ad bellum gerendum necessariis, sufficienter instructis et tanto hominum numéro convenientibus, et quemlibet numerum minorem, si el quatenus tôt petantur, sumptibus tamen et expensis petentis aut requirentis.

18. Item, conventum, concordatum el conclusum est quod, si causa aul occasione hujus traetatus amicicie, vel alicujus alterius tractatus cujuscunique, inter prelatos reges nunc inili, babil i, facti et conclusi, de data presentium, contra eorum unum guerra sive bellum ortum, gestum aut motuni fuerît per alium principem (|uemcum([iie, cujuscumcpie status, gradus aul condicionis existât, eliam si consanguineus, affinis aut eonfederalus el alligatus luerit

236 REGNE DE FRANÇOIS I r.

s mai i5i5. ulriusque aut eorutii alterms, et quocumque neccessitudinis vinculo utrumque sive alterum attingat, et rex ille, contra quem hujusmodi guerra sive bellum movetur, alium regem in verbo regio et super honore sno per litteras suas cerciorem reddiderit guerram sive bellum pro bujusmodi causa moveri , stabitur hujusmodi certificacioni, et Rex, sic faclus cerlior, bona fide, realiter et cum effectu, illi, cui guerra sive bellum sic ut prefertur movetur, suppetias et auxilium gentis armorum, sumptibus suis propriis, dabit et concedet , quociens et quaudo opus fuerit, et quanto cicius commode poterit, postquam super hoc cerciorfactus et débite requisitus fuerit, modo et forma sequentibus, videhcet: prefatus rex Anglie, dicto régi Francisco, si bellum aut guerra contra eum, causa vel occasione predictis, per quemcumque alium principem, ut prefertur, mo- ^eatur, pro bello navali hoc casu gerendo, sumptibus et expensis suis propriis, dabit et concedet sex milia bominum sufficienter armatorum, cum na\ibus ad bujusmodi bellum aptis atque bombardis sive tormentis bellicis, pulvere, lapidibus, telis, victualibus, armamentis et aliis quibuscuinque ad bellum gerendum necessariis, sufficienter instructis et tanto bominum numéro convenientibus, et quemlibet numerum minorem, si et quatenus petanlur vel petatur; et prefatus Franciscus rex predicto régi Anglie, si bellum aut guerra contra eum, causa vel occasione predictis, per quemcumque alium principem, ut prefertur, moveatur, pro bello navali hoc casu gerendo, sumptibus et expensissuis propriis, dabit et concedet sex milia bominum sufficienter armatorum, cum navibus ad hujusmodi bellum aptis, atque bombardis sive tormentis bellicis, pulvere, lapidibus, telis, victualibus, armamentis et aliis quibuscuinque ad bellum gerendum necessariis, sufficienter instructis et tanto bominum numéro convenientibus, et quemlibet numerum minorem, si et quatenus petantur sive petatur.

19. Item, quod si, de commuai et expresso consensu, assensu et concordia utriusque regum predictorum, contra alium principem vel principes, cujuscumque status, gradus, dignitatis aut preeminencie existât vel existant, aut contra communitates quascumque, bellum sive guerra simul inferri aut moveri contigerit, neuter eorum, tractatum, pacem, treugam, inducias aut appunctamentum quodcumque, cum illo vel illis contra quem vel quos bujusmodi bellum sive guerra sic motum illatum aut jjestum fuerit, aut cum eorum hominibus. coramissariis vel depulatis faciet vel fieri procu-

THAITK 1)K LONDKKS.

rabit aut consentiel, sine utriusque illorum scientia, consensu, assensu et voluntate expressis.

20. Item^, quod in presenti traclatu pacis et amicicie, comprehendanlur amici, aliigati et confederali utriusque partis subsequenter nominati : videlicet, pro parle régis Anglie, sanctissimus dominus noster Léo decimus, pontife x maximus, Ecclesia Romana et Sancta Sedes apostolica, Bononia ac omnia oppida, civitates, castra Aille et tcrritoria ad patrimonium sancti Pétri et sancte Romane Ecclesie spectantia et quoquomodo pertinentia, sacrum Jmperium et illustrissimus princeps Carolus, princeps Castellie, arcbidux Austrie, etc., ejusque heredes et successores, necnon illuslrissima domina domina Margareta, Imperatoris filia et predicti principis admita, archiducissa Austrie , ac omnia et singula ejusdem principis Castellie dominia, ducatus, comitatus, civitates et oppida, ville, territoria et alia ([uecumque sub obedieneia dicti principis existencia, ac omnes et singuli ejus subditi, incole et liabitatores quicumque, salvis jurilms superioritatis ressorti et aliis juribus eidem Hegi chrislianissimo competentibus , et absque istorum jurium prejudicio, re\ Dacie necnon Clevensis, Juliacensis et Venetorum duces, dominia Venetorum et Florentinorum, communitas et societas Hance Theotonice, Anthonius dominus de Ligne, et Elvetii sive Suetenses ; et pro parte régis Francorum, sanctissimus dominus noster papa Léo decimus, Ecclesia Romana ac Sancta Sedes apostolica. sacrum Jmperium, reges et regina Hungarie, Scotie et Portugalie, Dacie, Navarre, duces Sabaudie, Lothoringie, Gueldrie, dux et dominium Venetorum, dominium Florent ie , episcopus Leodiensis,marcbioucs Alantue, Alontisferrati et Saluciarum, ac dominus de Sedano.

21. Item, quamvis dicti rex et regnum Scotie fuerint comprebensi et nominati pro parte dicti ebristianissimi régis Francorum, fuit tamen et est expresse conventum et concordatumquod, si prefatus rex Scotie, aut ejusdem régis locumtenenst vel gardianus Marchie vel Alarcbiarum cum quocumcfue numéro, vel aliquis abus subditus vel aliqui alii subditi dicti régis Scotie, mandat o vel permissione predicti régis, locumlenentis vel gardiani simili modo cum quocnmqae numéro, post decimum quintum diem mensis niau proximo futuri, quem quidem terminum prefati oratores cbristiams-

8 mai i5i5.

Alliés comprû

dons le Irait''.

Clause relative ;i l'Ecosse.

(l> Cet article et l'article 22 soul visés dans la convention additionnelle, imprimée ci-dessous, n° 61.

8 mai i j 1 5. simi Régis habent et .superse assumpserunt ad p refatum regem Scolie vel ejus consilium, super hujusmodi comprenhensione et ejus condicionibus certiticandum, hostiliter vel violenter invaserit vel invaserint, aut excursum feceritvel feeerint mregnum Anglie, et super subditos ejusdem homicidium, incendium, depredacionesve et violencias fecerit vel feeerint, hujusmodi comprehensio eo ipso pro nulla liabeatur; vel si aliquis subditus vel subditi predicti régis Scotie, sine mandato vel permissione ejusdem régis ejusve locumtenentis vel gardiani , cum numéro trecentarum personarum vel supra, hostiliter vel violenter invaserit vel invaseiïnt, aut excursum fecerit vel feeerint in regnum Anglie, et super subditos ejusdem homicidium, incendium, furtum vel rapinam fecerit vel feeerint, et prefatus rex Scotie, ejusve locumtenens vel gardianus Marchie vel Marchiarum eorum qui hujusmodi invasionem vel excursum feeerint, super hoc, per gardianum vel locumtenentem Marchie vel Marchiarum, regm Anglie, infra quam vel quas facta est hujusmodi invasio vel excursus, admonitus vel summonitus, infra quadraginta dies ex tune proximo sequentes ablala non restituent, dampnanon resarcierit et justiciam secundum exigenciam et mérita cause ac juxta et secundum ritum, leges et eonsuetitudines Marchiarum îllarum, tempore ultime patois, in hujusmodi casibus observatas et usitatas, non fecerit, predicta comprehensio similiter pro nulla habeatur; si vero cum minori numéro liant, hujusmodi invasiones, excursus, homicidia, depredaciones vel violencie, liât justitia modo et forma contentis in tractatibus ultime pacis; et pari modo rex Anglie, ejus locumtenens, gardiani Marchiarum et subditi ejusdem régis Anglie, a predictis homicidio, incendio, depredacionibus, violenciis, furtis vel rapinis abstinebunt, et erga regem Scotie et ejusdem régis subditos in omnibus et per omnia equahter et modis predictis se habebunt et habere tenebuntur. Quod vero ad mutuam conversacionem, commercium, et mercium intercursnm inter subditos utriusque regni spectat, iidem subditi in omnibus et per omnia se mutuo habebunt et tractabunt, prout tempore ultime pacis se habere et tractare debebant et tenebantur.

22. Item, quod alligati et confederati predicti, videlicet prefati rex Scotie et princeps Castellie infra très, reliqui vero al) una vel altéra parte comprehensi, salvo sanctissimo domino nostro supradicto qui absque termini prefmitione sit comprehensus, infra duodecim menses, datam presentis tractatus proxime et immédiate se-

TU UTE I)K LONDIIKS.

quentes, per litteras suas, magno sigillo suo sigillalas et manibus suis signatas, principi eos comprehendenti, si per ipsuni voluerinl comprehendi , declarabunl el significabunt; idemque princeps alteri principi, infra dictos très menses, quoad regem Scotie et principem Castelhe, et quoad reliquos, infra duodecim menses, per litteras magnis sigillis suis sigiilatas et niainbus suis signatas, prelahs litteris dicte compreliensionis declaratoriis annexas, edmdem declaracionem notilicabit et significabit.

23. Item, actuni et concordatum est cpiod supradicti , pro compreliensis, alligatis et confederatis nominati, non comprehendantur in quantum concernit ducatum Mediolani, domnuum Genue, comitatum Astensem et alias terras et dominia in Lombardia existentia, in quibus predictus rex Francorum jus prétendit.

~2'\. Jteni, conventum et concordatum est quod prefatus cbristianissimus rex Franciscus, tempore confirmationispresentistractatus. omnia et singula privilégia mercatoribus Anglicis infra civitatem Burdegalensem, eis per eumdem regem aut ejus predecessores antehac concessa, et per eum vel eos confirmata, ratificabit et confirmabit, et si quatenus petatur de novo, concedet in tam amplis modo et forma qiiam aliquando babuerunt et usi fuerunt.

25. Item, pro lirmiori et inviolabili predictarum pacis, amicicie et federum ol)servancia et conservacione , electi et nominati sunt, ex parte serenissimi régis Anglie :

Cancellarius, thesaurarius, custos privati sigilli, admirallus, custos f [unique porluum Anglie et locumtenens vel deputatus régis Anglie Aille Calesii. pro tempore existentes.

Ex parte clinstianissimi Francorum régis :

Pro Picardia , donvinus de Pienes ' . locumtenens Piegis et gubernator in dicta patria;

Pro Norniannia, iHuslrissimus dominus dux Âleuçonii 2 . Régis locumtenens et gubernator in dicta patria;

8 mai i .u 5.

Confirmation

dos privilt-gr^ des marchands

andai-.

Conservateurs

<lu trait»'-.

; Louis de Ilallwin, seigneur de Piennes, le premier de cette maison de Flandre qui vint s'établir en Franre.

I. unis XI, dont il avait été prisonnier de guerre, sut l'attacher à son parti et en lit son chambellan. 11 accompagna Charles VIII dans l'expédition de Naples et prit part a la bataille de Fornoue. Louis \II l'institua, en loi!, gouver-

neur et lieutenant général de Picardie, charge qu'il remplit jusqu'en î ô 1 8. ( Le 1'. Anselme, Hist. génétd* ,\. III, p. 911.) François I" fit don au seigneur de Pieu Des du comté de (lui nés, par lettres du 16 janvier î .") 1 li n. s. [Catalogue, n° 16095.

1 Charles I\ . doc d'Alençon 1 1 'mit- 11 avril l5a5). Cf. ci-dessus, p. 1 \- . noie 1 .

s mai iôi5. Pro ducatu Britannie, dominus de Rieux^11, marescailus locimi-

tenens et gubernator in dicta patria;

Pro patria Lingue Occitane, illustrissimus dominus dux Borbonie^,Francie conestabilis, locumtenens et gubernator in dicta patria Occitana;

Pro patria et ducatu Burgundie, dominus de La Trémoïlle^, locumtenens et gubernator in eadem patria;

Pro patria et ducatu Acquitanie, dominus dux de Lautrico^ marescailus, locumtenens et gubernator in dicta patria;

Pro Campania , dominus d'Orvall -5l, locumtenens et gubernator in die la patria;

Pro mari, admiraldi Francie, Acquitanie et Britannie'0).

Qui quidem conservatores dictorum principum et utriusque eorum, et duo aut unus ipsorum, ex parte saltem principis subdilorum dampnilicantium, qui super boc requirenlur, babeat seu habeant auctoritatem et poteslatem virilité bujus tractatus ipsos dampnilicantes coram se vocandi et examinandi, et ipsos sic examinais, secundum quod justifia exigit et requirit, conveniendi et puniendi, ac eciam dampna contra vires bujus tractatus illata una cum expensis dampnilicatorum reliciendi et reparandi. Et si contingat ipsos conservatores per ipsos principes, sic ut premittitur, nominatos, vel ipsos commissarios super reiormaeione aliquorum dictorum attemptatorum fore discordes et inter eossuperinde concordare non valentes, quod eo ipso et ex tune causa illa relïeratur consilio principis subditorum sic dampnilicantium, aut si opus sit utriusque principis ; dum tamen dicta causa sit coram conservatore aut unius vel utriusque principis consilio ventilanda , summarie et de piano coram eis examinetur et felici marte terminetur,

' Jean 1\ , sire de Rieux, maréchal rie Rretagne (cf. ci-dessous, p. 269, note).

(2) Odet de Foix, seigneur de Lautrec , mai'échal de France , gouverneur du duché de Guyenne (voir ci-dessus, p. i3 et note).

(s) Charles duc de Rourhon, connélable de France, gouverneur de Languedoc.

(4) Louis de La Trémodle , prince de Talmont, vicomte de Thouars, gouverneur de Rourgogne (cf. ci-dessus, p. 87, note a).

i> Jean d'Albret , sire d'Orval, gouverneur de Cliainpagne (ci-dessus, p. 1 5o, note a).

(6) A cette date , l'amiral de France était Louis Malet, seigueur de Gra ville, qui mourut l'année suivante ( 3o octobre 1 5 1 6 ) et fut remplacé par Guillaume Goullier, seigneur de Ronivet.

Louis de La Trémoïlle , gouverneur de Rourgogne , tenait les offices d'amiral de Guyenne et de Rretagne, qui étaient exercés le plus souvent par l'amiral de France lui-même.

le ratification.

5<>. TRAITE DE LONDRES. *2'il

ci dictorum conserratorum pro utraque parte sentencie interlocu- 8 mai i.uj. lorie et diffinitive precepta et décréta incontinent! et indilate dahuntur exëeucioni, non obstantilms appeliacionibus quibusc unique.

26. Item, quod uterque principum predictorum, quando pérora- Serment requis, tores sive commissarios alteriusprincipis sufficientem auctoritatem

habentes, ad hoc débite requisitus fuerit, in eormn presenria, lactissacrosanctisEuvangeliis, piramentum corporalc prestabitquod omnia et singula in présenta tractatu specificata et contenta bene et fideliter observabit et adimplebit, et a suis subditis quatinus ipsos tangunt aut tangere poternnt obsenari et adimpleri facient cum effectu.

27. Item, concordatum et concliisum est quod uterque princi- Publication do traité, puni predictorum presentem amiciciam, ligam et confederacionem,

infra quindecini dies datani presencium proximo sequentes, in msignioribus regni sui civitatibiis, portubus maris et oppidis, publi- ( abit aut publicari faciet realiter et cum effectu.

28. Item, quod prefatus illustrissimus rex Anglie presentem ami- Lettres patentes ciciam, sic inter eum et christianissimiunFrancorum regem ut premittitur contractam, atque omnia et singula capitula predicta in hiis litteris contenta, per litteras suas patentes, suo magno sigillo sigillatas manuque propria subscriptas, et juramento valatas, ratificabit et confirmabit , ipsamque amiciciam et dicta capitula, sic per eum raltificata, conlirmata et jurata, per très status regni Anglie, videlicet per prelatos et clernm, nobiles et communitates ejusdem regni, rite et débite convocatos, in primo et proximo parliamento post datam presencium celebrando, ratilicari et confirmai'! faciet. Et pariformiter serenissimus rex F rancorum amiciciam et capitula antedicta, per suas litteras patentes, magno suo sigillo sigillatas ac manu propria subscriptas, et juramento vallatas, ratilicabit et conlirmabit, ipsamque amiciciam et capitula per cum conlirmata, ratiûcata et jurata, per très status regni sui Francie, videltcet per prelatos et clerum, nobiles et communitates ejusdem regni, rite et débite convocatos, infra très rnenses dictmn parliamcntum in Anglia celcbrandum proxime et immédiate sequentes, ratilicari et conlirmari faciet.

Quodque uterque principum predictorum amiciciam et omnia capitula antedicta per Sedem apostolicam et auctoritatem ejusdem, infra duodecim menses proxime et. immédiate datant presencium Ord(»n. de François I". — I. 3i

s mai îôi 5. sequentes, confirmai!', vallari et roborari pro viribus procurabit et cum elfectu faciet.

Et insuper, uterque principum predictorum, infra terminum supradictum duodecim mensium, instanter et cum elfectu, per commissarium vel commissarios suos ad hoc sufficienter auctorisatos, requiret summum Ponlificem quod ferat sentenciam excommunicacionis, nunc pro tune et tune pro nunc, in euin e\ predictis duobus principibus qui omnia et singula capitula in presenti tractatu contenta , quatinus ipsuin concernunl, non ol">servaveril, prêter et ultra sentenciam interdicti in ejus régna, terras, patrias et dominia, non obstante aliquo privilegio in génère vel in specie illis aut eorum alicui, per quod efifectus |)resencium quomodolibet impediri posset, sub quacumque verborum série concesso, eui dicti principes palam, publiée et expresse renunciant, et cui nos, nominibns eornmdem, snfficienti ancloritate in bac parle nobis attributa rennneiamus expresse in biis scriptis.

29. Item , conventum et concordatum est quod predietus rex Anglie omnia et singiila premissa ratilicabit , auctorisabit et confirmabit , atque realiter et cum elïectu pro parte sua exequetur et faciet que premissorum ténor exiget et requiret, suasque litteras patentes inde xlebite confectas, magno suo sigillo munitas et manu sua subscriptas, ebristianissimo Francorum regi,fratri et consangnineo suo carissimo, infra quadraginta dies datam presentis tractatus proximo et immédiate sequentes, liberabit liberarive faciet; et pari eodemque modo die tus Francorum rex omnia et singula premissa ratilicabit, auctorisabit et confirmabit , atque realiter et cum effectu pro parte sua exequetur et faciet que premissorum ténor exiget et requiret, suasque litteras patentes inde débite confectas, magno suo sigillo munitas et manu sua subscriptas, fratri et consanguineo suo carissimo Angbe régi supradicto, infra quadraginta dies datam presentis tractatus proximo et immédiate sequentes, liberabit liberarive faciet.

In quorum omnium et singulorum premissorum testimonium atque lidem, nos oratores, ambassiatores et commissarii ebristianissimi régis Francorum antedicti, bas litteras nostras patentes lien fecimus, easdemque sigillis nostris, una cum appositione manuum noslrariun mun'nimus el roboraviinus.

Datum apud cixitatem Londoniarum, die quinta mensis aprilis anno Domini millesimo quingentesimo decimo quinto.

ilu roi de France.

Page 1