Partie II. — Paludisme
§ 1. Année 1242. Campagne d'été contre les Anglais en Poitou et en Saintonge. Les fièvres et la dysenterie enlèvent en quelques semaines des milliers de Français. Aussitôt parti de Taillebourg (juillet 1242) le roi prend de graves accès paludéens dans les marais de la Saintonge *. Cf. Bémont, La
l.Matthaei P&risiensis Chronica Majora (éd.Luard,iv, 224) : u[R€ge Francorum disponente insequi regem Angliœ usque Blavium et inde
Campagne de Poitiers de 1242-1243 (Annales du Midi, t. V). C'esl donc à la date de juillet 1242 qu'on doit placer le
usque Burdegalim orta est pestis inter Francos], Rex intérim Francorum, inito cum optimatibus suis consilio, quia vidit opus Martium in manibus suis féliciter prospéra ri, proposuit regem Anglorum, quem jam noverat Pictavensium viribus et solatio destitutum, et jam in proclivum desperationis declinantem, usque Blavium hostiliter insequi, et inde usque Burdegalim, si illuc foret migraturus, et negotium belli yel guerrœ usque ad consummationem indefessa diligentia continuare. Ecce Dominus misertus régis et regni Anglorum, qui dai salutem regibus prout vult, corda Francorum lam intolerabiliter superbientium quodam dissenlionis inter eos exorto scismatc perturbavit. Prœterea, alimentorum penuria eorum exercitum, qui numerosus nimis erat, adeo misera bili ter invasit, ut famé et siti invalescentibus lumuerunt, et infirmantes contabuerunt, et variis afllicti miseriis animas fatiscentes exbalarunt. Comprovinciales enim puteorum ora obturaverant, rivos et fontes intoxicaverant et exturbaverant, prata cum pascuis araverant, annonam amoverant ; unde haustis aquis equi perierunt, et oblatrantibus diebus canicularibus, qui tune desœviebant, bomines infirmi decubuerunt, et carentes requiei solatio et curantium medicamine, citius obierunt. Mortui igitur sunt in exercitu Francorum magnâtes vexilla portantes quater viginti, et de pedestri manu circiter viginti milia. Rege autem Francorum simul graviter infirmato, cecidit timor gravis cum desperatione super Franco», timebant enim vehementer regem suum, morte intervenientc quœ nulli parcit, amittere ; sicut apud Avinionem patrem suum Lodowicum repentine perdiderunt. Erat namque rex juvenis, tener, et delicatus. Et jam dicta peste obierant milites strenui et incomparabiles, videlicet Robertus Malet, Normannus singulari dignus prœconio, et Ricardus de Beumund, vir inter omncs Francos generosus, et gestis magnificis spectabilis, quem comes Rficardus] in Terra Sancta liberaverat. Coactus est igitur fatis sibi adversantibus treugas quinquennes a rege Anglorum caute tamen accipere petitas, et in Franciam quantocius ad solitum aéra remeare. Quae libenter, immo gaudenter illi sunt concessœ. » [A. D. 1242, Rex Francorum infirmus acceptis treugis,ad propria remeavii], « Rex igitur Francorum, ut respiraret, tum quia rex Anglioe ad ulteriora se transferre praeparabat, quem insequi erat difficile in sua se transferentem, tum quia biemalis instabat importunitas, mutato ex inopinato eventu proposito, in Franciam est reversus. Regrediens tamen pcr Xantonam, praecepit eam ad opus regni Francorum novis et renovatis mûris et antemuralibus communire. In octavis autem sancti Matbaei Apostoli [28 septembre] rex in Franciam venicns ab infirmitate sua convaluit. Multi tamen ex recepta materia in partibus Pictaviae nobiles, postquam in Franciam redie runt, et post diuturnos languores infirmitate correpti, viam universae carnis sunt ingressi. »
début de cette infection malarienne dont le roi ne guérira pas et qui provoquera dans le fréle organisme de Louis IX des désordres dont Taboutissant sera la cachexie finale.
§ 2. Année 1243. La plupart des seigneurs qui avaient pris dans cette campagne le germe de Tinfection palustre (« ex recepta materia in partibus Pictaviae », cf. note p. 389), meurent dès leur retour en France. Rentré à Paris le 28 septembre 1242 (Lenain, III, 464), Louis éprouve d'abord une amélioration passagère, mais Tanémie consécutive à rinfection fait de tels progrès (« nimis de corporis sui statu debilitatum et deterioratum et alacrilate corporali potius indigentem ») que le roi est obligé de recourir aux prières des moines de Citeaux *
§ 3. Année 1244. Grave rechute de paludisme à Pontoise au mois de décembre (« ex reliquiis corruptelae, quam in Pictavia contraxerat, graviter infirmatus »*). Le roi reste
1. Matthaei Parisiensis Chronica Majora (éd. Luard, IV, 257) : « Circa idem tempus, scilicet postquam générale capitulum ordinis Cisterciensium soïutum est, venerunt abbates recédantes ab eodem capitule, hos rumores veraciter de adventu régis Francorum ad illos venientis nobis nuntiantcs, videlicet quod, mutato more Romanonim, scripserat dominus Papa eorum capitulo, orans eleganter ut continue et instanter Domino preces funderent pro ecclesiee statu vacillantis. Rex autem Francorum instantius aliis auxilium et precum instantiam postulabat, quia se senserat, postquam itcr in Pictaviam moturus bellum airipuerat, nimis de corporis sui statu debilitatum et deterioratum, et alacritatc corporali potius indigentem. m
2. Matthaei Parisiensis Chronica Majora (éd. Luard, IV, 397) : «t [Bex Francorum graviter infirmatus, et miraculose convalescenSy cruce signât ur,] Eodem anno, in Adventu Domini, rex Francorum L[odowieus], ex reliquiis corruptelse, quam in Pictavia, cum negotiis bellicis indulsisset, contraxerat, graviter infirmatus, in exstasim letalem raptus, jacuit aliquot diebus quasi mortuus, et assertione plurium circumsedentium, penitus exanimatus. Assistebant autem mater et frater ejus, et episcopus Parisiensis et quidam alii ejus familiares, credentes quod jam rex mortuus obriguisset. Sed mater ipsius, profundiora aliis trahens suspiria, singultibus ait sermonem prorumpentibus : « Non nobis, Domine, non nobis, sed nomini Tuo da gloriam. « Et salva bodie regnum Franciœ, quod hactenus honorifîce semper « sustinuisti. ï, Et applicans crucem sanctam et coronam et lanceam
pendant plus de deux semaines en danger de mort.
Durée : du 10 décembre 1244 au milieu de janvier 1245 (Lenain, III, 97).
Symptomatologie : V Fièvre double tierce : Vie de Saint Louis par le confesseur de la reine Marguerite (HF. t. XX, p. 66) : « Lidiz benoiez Rois eu tens de sa joenece fust a Pontaise malade de tiergaine double, si fort que il cuidoit morir de celé maladie... Et lors il fu si forment malade que len se désespéra de sa vie. Et adoncques quant il benoiez Rois fu einsi malades eu lieu devant dit, si furent en sa présence devant li li evesques de Paris et li evesques de Miaux ; et leur requist li benoiez Rois que la croiz d'outremer li fust donnée ; et combien que les evesques li desloassent lores, toutevoies, pource qu'il en estoit si engranz davoir la, li donna levesques de Paris la croix doutremer, et il la regut a grant devocion et a grant joie, en besant la et en metant cele creiz seur son piz moût doucement. »
L'ancienne médecine appelait de ce nom la fièvre où le malade a tous les jours des accès alternativement semblables, de sorte que le premier répond au troisième, le deuxième au quatrième et ainsi de suite. — 2® Dysenterie^ : Guillelm.
Christi, suo lempore adquisitas, corpori régis lilii sui, et votum faciens pro eo, quod si ipsum dignaretur Christus visitare et sanum reddere et conservare, cruce signaretur, sepulchrum Ejus visitaturus et gracias Ei sollempnes rcdditurus in terra quam proprio sanguine consecravit. Et cum ipsa et omnes alii prœsentes pro ipso corde sincero et perfecto orationem continuassent, ecce rex, qui mortuus credebatur, suspirans, brachia et tibias sibi attraxit et postea extendit, et voce prsecordiali, quasi ex sepulchro resuscitatus, ait : u Visitavit me per Dci gratiam Oriens ex alto, et a mortuis revocavit. » Et inde plene convalescens, crucis sollempniter humero suo assumpsit signaculum. »
1. La branche des Royaus Lingnages (HF. XXII, p. 485, vers 9595) :
<( Fu sainz LoYs le douz, le sade, Dej ouste Pontoise malade, A Maubuisson, en Tabbaïe, D'une très cruel maladie, Très venimeuse et très amère, Que l'en apèle dissintère
3f»2 PATHOLOGIE MENTALE.
de Nangiaco, Gesla Sancii Ludovici (HP. XX, 343^ : « Anne 1244. Sed parum antequam Logdunum devenisset, cœpit devotissimus rex Ludovicus FraDcorum, mense Decembrî, die Sabbati anle fesium sancte Lucise virginis, yalida febre el vebementi fluxu ventris apud Pontisaram Yebementer inflrmari.... Sed régis aegritudine postea ingravescente, créditas fuit rex per magnum unius diei spacium spiritum exbalasse, statimque totum palatium repletum fuit clamoribus dicentium regem migrasse ad Dominum. Sed tandem ille qui ventiset mari imperal...., régis infirmitati imperans, ipsum aliquantulum alleviavit. Ut autem ab illa extasi ad seipsum rediit, crucem protious transmarinam instanter petiit et accepit. »
3** Coma; a In exstasim lelalem raptus », dit Mathieu Paris (IV, 397). — Joinville (^ 107, 108) : « Après ces choses desus dites avint, ainsi comme Diex vout, que une grans maladie prist le roy à Paris, dont il fu à tel meschief, si comme on le disoit, que Tune des dames qui le gardoit, li vouloit traire le drap sur le visaige, et disoitque ilestoit mors. Et une autre dame quiestoit à l'autre part dou lit, ne li souffri mie; ainçois disoit que ilavoil encore Tame ou cors. Et comme il oyt le descort de ces dous dames, Nostre- Sires ouvra en li et li envoia santei tantost, car il estoit esmuyz et ne pouoit parler. Et si tost qu'il fu en estât pour parler, il requist que on li donnast la croix, et si fist on. Lors la royne sa mère oy dire que la parole li estoit revenue, et elle en fist si grant joie omme elle pot plus. Et quant elle sot que il fut croisi
Es livres des phisiciens.
Cèle le tint en tiex liens, Et le justisa cel an si Qu'il fu ausi corne transi.
Le peuple en tour lui amassé L'ot une heure pour trespassé.
Mèx Diex, qui pécheeurs respite, Li rcmist el cors l'esperite, Si qu'il ot vive voiz et ferme ; Par quoi tantost, sanz querre terme Prist la croiz à pleurs et à crainte Et voua qu'en la Terre sainte Iroit; dont adontli souvint. >
ainsi comme il meismes le contoii, elle mena aussi grant duel comme se elle le veist mort. »
A en juger par les paroles de sa mère et de Tévôque de Paris, le roi aurait eu postérieurement à son réveil une sorte de poussée délirante.
En effet, voici les objections qu'opposèrent Blanche de Castille et Tévôque de Paris au vœu de se croiser que Saint Louis avait fait à ce moment : « Messire roi, dit le prélat, souviens-toi que quand tu as reçu la croix, en faisant inconsidérément et brusquement un vœu si difficile à accomplir, tu étais malade, et, pour dire la vérité, peu sain d'esprit; en effet le sang l'ayant monté au cerveau, tu n'étais pas maître de toi... », et la reine Blanche : « Tu es excusé suffisamment, mon fils, par l'infirmité que tu as éprouvée dans ta maladie, par cette privation de raison, cet affaiblissement de tous tes sens, qui était ou la mort même, ou une aliénation d'esprit *. »
1. Matthaci Parisiensis Chronica Majora (éd. Luard, V, 3) : a [Rex Francorum resumit crucem.] Et dicbus sub eisdem, dominus rex Francorum, qui, ut notorium fuit, cruco signabatur, à suis magnatibus et spccialibus correptus est et graviter redargutus et fere circuinventus, eo quod votum suum per consilium et admonitionem suorum optimatum quomodolibet noluit redimere vel commutare. Inter quos mater ejus Blanchia et episcopus Parisiensis, scientes ejusdem régis imbecillitatem, instabant protervius et sermocinabantur diligentius, dicente episcopo : « Domine mi rex, recordare quoniam « [cum] crucem accepisti, tam arduum votum facicndo inconsultc et u subito, infirmus fuisti, et ut verum fateamur, mentis alienac ; rapta « quoque ad cerebrum materia compos tui non fuisti, unde verba « tune prolata pondère caruerunt veritatis et cujusiibet auctoritatis. « Bénigne dispensabit nobiscum dominus Papa, sciens regni ncces- « sitatem et corporis tui debilitatem. Ecce hinc Fretherici jam scis- « matici roburformidandum; indeinsidiae nummosi régis Anglorum. « Ecce hinc Pictavensium proditiosa, quamvis nuper edomitorum, <« dolositas ; inde Albigensium suspecta cavillatio. Inquietatur Ale- « mannia, Ytalia non quiescit; ad Terram Sanctam vix patet accessus, « vix in ea receptatio ; post tergum Papaî et Fretherici odium inexo- <( rabile, inimicitiœ implacabiles, quibus nos désola tos relinquis. » Mater autem eflicacius ad hœc instinctus suos exaggerans, ait : « Fili « carissime, audi et exaudi amicorum tuorum consilia discretorum, « prudentiœ propriœ non innitens. Mémento quanta virtus sit, quan- « tumque Deo placeat, ma tri obedire matrique obsecundare. Remane, « nullumque inde Terra Sancta patietur detrimentum. Mittetur illuc « militaris expeditionis multitudo copiosior, quam si in propria per-
Jean de Garlaode, contemporain de saint Louis, parie du « magniGque espoir qulnspire aux fidèles la (première^ croisade du roi de France qui, dans un heureux accès de fièvre (felix febris erat régis ;, a pris la croix, et qui va bientôt partir avec ses trois frères, Robert d*Artois, Alphonse de Poitiers, Charles d'Anjou • iHisL Lilt. t. XXII, 93).
Nous avons dans le cas de saint Louis un beau spécimen de la fièvre malarienne à coma que l'ancienne médecine appelle comitée palustre (febris intermittens comitata) et qui constitue Tune des formes les plus redoutables de la malaria. Un examen détaillé de la durée et de la nature des symptômes montrerait en outre qu'on est ici en présence d^une forme mixte typho-palustre, allure qu affectent souvent les comitées. Sur ces formes typhiques du paludisme depuis longtemps signalées par Rochard, cf. une pénétrante observation de Fraenkel dans le Lyon médical, t. LXX, 1892, p. 257.