Aucune n'a été conservée
42. Claudianns copertus corio uiridi. Incipit Jnuenta secuit et fînitur
tepuere gentes. Sig. cccxj [8082]».
70. Cassiodorus uariarum cum Petro Abaelardo ad amicum suum de consolatione et apologiis magistri Berengaiii Pictauensîs oc epistolis magistri Stefani Aurelian. Tornacensis episcopi, forme parue copertus corio uiridi antiquo. Incipit Sepe humanos affectus et finitur copiosa frugum, Sig. celj. [2923].
100. Isidorus ethimologiarum et alii libri Isidori copertus corio rubeo stampito. Incipit Domino meo et finitur fidei gratiam ambulemus. Sig. ccclx [7595].
121. Platonis Thimeus mediocri uoluminis copertus corio uiridi. Incipit Socrates in exhortalionibus et finitur inslilutionis ingénue. Est etiam cum eo ligatus Martius Capella de nuptiis Mercurii qui incipit in secunda VmeK progenitum perhibent et finitur liber explicit, Sig. ccvij [6280].
163. Homeri Ylias coperta corio rubeo cum clauaturis. Incipit Ira cane dea Pellidis AchiUis et finitur Hectoris bellicosi. Sig. dix [7780, 1].
178. Suetonius de xij Cesaribus cum Florio, Tullio phisicorum, Frontino et Tullio tusculanarum questionum, copertus corio uiridi hirsute. Incipit in textu Annum agens César sexlum ei finitur po/ut/ inueniri teuatio, Sig. dccccxlv [5802].
181. Fulgencius cum Ausonio, Cassiodoro, Sibilla, Prudentio et Alberico, mediocris uoluminis ualde pulcri, copertus corio rubeo nouo cum clauis auricalchi. Incipit de uila et gestix Fabii et finitur eaudam serpenlis habebat, Sig. xlij [8500].
190. Liber Eustachii metropolitani super Ethicis Aristotelis, copertus corio albo sine clauis. Incipit in rubrica Eustachii metropolitani et finitur hoc modo. Sig. Ix [6458].
219. Homeri Ulixea rapsodia. Incipit Virum michi pande et finitur atque uoce, cum copertura corii nigri et clauaturis. Sig. dlviiij [7780, 2].
333. Cronice diuersorum principum et tirannorum ab Adriano imperatore usque ad Numerianum, mediocris voluminis coperti corio rubeo antiquo. Incipit Origo imperatoris Adriani et finitur Deo gratias amen. Sig. cxxvij [5816].
345. Innocentii tertii et quarti liber forme mediocris, copertus corio uiridi. Incipit Innocentius tertius papa et finitur potestate priuetur. Et est liber historiographus. Sig. ccl [5150].
388. D. Fran. Petrarca de gestis Cesaris, copertus corio pauonino siue rubeo leui. Incipit in textu Gaii lulii Cesaris diclatoris et finitur ad Aticum libro viij^. Sig. dccliij [5784].
494. Augustini glosa super Psalmis, uoluminis magni et grossi in carta coperti corio rubeo et antiquo. Incipit Incipit prologus et finitur preconia comprobentur. Sig. xij [1989].
1. Les chiffres ajoutés entre crochets donnent les cotes actuelles de Paris.
EXTRAIT DE l'iN VENT AIRE DE PAVIE. 89
495. Augustin! prima pars expositionis super Psalterio, uoluminis communis coperti corio uiridi. Incipit Ecce unus pauper orat et fînitur omnis spiritus laudet Dominum, Et est in litterà antiqua. Sig. cccxxxj [1994].
526. Ambrosius de uocatione omnium gentium, uoluminis mediocris coperti corio nigro cum clauaturis quatuor. Incipit Inter defensores et finitur timere nequeamus, Sig. ccclxiij [1757],
534. Gregorii omelie et itinerarium démentis uoluminis satis magni coperti corio uiridi ueteri. Incipit Tibi quiquam papa gaudenli et finitur et régnai unus deus amen, Sig. cccij [1617].
539. Spéculum Ecclesie cum dialogo beati Gregorii, mediocris uoluminis coperti corio rubeo cocto ad modum Parisinum. Incipit De sacramentis ecclesiaslicis et finitur Deo hoslia ipsi fuerimus, Sig. clxxxj [2540].
593. Leuiticus glosatus, mediocris uoluminis coperti corio albo. Incipit Querendum est quare et finitur in monte Synai, Sig. clxvj [390].
614. Victorinus super rethorica Tullii, copertus corio albo absque clauis. Incipit Omnis quicumque incipit et finitur cum studio et diligentia. Sig. cclxxxxiij [7748].
636. Alexandri Macedonis rerum Quintus Curcius, copertus corio rubeo hirsute sine clauis. Incipit Inter hec Alexander et finitur nomini honor hahetur, Sig. 1 [5720].
656. Quintilianus oratoriarum institutionum, ligatus in assidibus. Incipit nec de temporibus tantum loquor et finitur sed cum debeat delectare, Sig. cclxxxxviij [7720J.
688. Ricardus de intima contemplatione, parue forme coperte corio rubeo leui cum clauis auricalchi. Incipit Beniamin adolescentutus et finitur humana ratio applaudit, Sig. cclxxxj [2589].
Trois volumes de Pétrarque sont à Paris, qui ne viennent pas de la collection transportée de Pavie à Blois en 1499, et auxquels il faut chercher une autre provenance. Divers indices me permettent de les rattacher à une bibliothèque non moins célèbre, celle des rois aragonais de Naples, dont une partie est arrivée, comme on le sait, dans les collections royales de France à la fin du xv® siècle et au xvi® *. Ils
1. L. Delisle admet que Charles VIII s'en soit fait livrer une partie lors de la conquête de Naples en 1495; mais il démontre qu'une portion considérable de la librairie aragonaise fut transportée en France par le roi Frédéric III, qui mourut à Tours en 1504, après avoir cédé au cardinal Georges d'Amboise 140 volumes qui vinrent plus tard à la bibliothèque royale ; la reine Isabelle, veuvp de Frédéric, en vendit à Louis XII un plus grand nombre. V. Cabinet des mss., t. I, p. 217 sqq., et du môme auteur, Notes sur les anc. impressions.,, dans la libr.
avaient appartenu d'abord au doge de Gênes, Tommaso di Campo Fregoso, sur Tinvontaire de qui ils figurent en 1425, et durent passer ensuite au roi-bibliophile Alphonse P*". A la vérité, ce passage n'est probable que pour un volume, le Tite-Live ; mais le fait d y trouver réunis les deux autres, jadis sur l'inventaire de Fregoso et aujourd'hui à la Bibliothèque de Paris, autorise, ce me semble, à ne pas séparer leur histoire de celle de leur compagnon \ Chez Alphonse, le souvenir de Pétrarque y demeurait attaché ; un morceau de Laurent Valla sur Tite-Live nous apprend que non seulement l'auteur, mais d'autres secrétaires du prince, tels que Fazio et Panormita, avaient manié un exemplaire annoté par le poète qui paraît bien être le nôtre'. Après eux, toute tradition de ce genre à Naples semble avoir cessé. Le culte de Pétrarque comme humaniste avait d'ailleurs peu à peu diminué avec le progrès des lettres et avait fini par disparaître presque entièrement' ; on ne pouvait prêter la même attention qu'autrefois à des volumes considérés longtemps comme de précieuses reliques.
En passant en France, par l'une ou l'autre des voies indiquées ici, les livres de Pétrarque abandonnaient encore une partie de l'intérêt qu'offrait leur illustre origine. Son nom ne suffisait pas sous Louis XII, en un pays où la Renaissance était encore peu avancée, pour les recommander à la curiosité.
roxj. de NapleSy dans Mélanges Graux^ Paris, 1884, p. 245 sqq. Cf. G. Mazzatinti, Invent, dei mss, ital. délie bibl. di Francia, t. I, Rome, 1886, p. XLX sqq.
1. Cf. Texcursus IV. Les mss. sont Par. 5054, 5690, 6802. Le Tite- Live n'appartenait pas encore au roi Alphonse en 1451.
2. Testimonio est,., manus Petrarcae^ qui diligentissime codicem suum, qui nunc Neapoli est quemque uterque uidistis, emendare conatus est^ in nonnullis emendationibus felix, in nonnullis lapsus, in nonnullis remedium se non inuenire confessus... En Candidus ausus est et féliciter ausus, quodque magis mireris^ assecutus quod assequi P. non potuity ut manus ipsius docel. {Recrim. in B. Facium et Ant. Panormitam dans Laurentii Vallae opera^ Bâie, 1543, p. 602).
3. Les premiers symptômes de dédain sont dans le dialogue de L. Bruni ; le point d'arrivée est marqué par Erasme dans le Ciceronianus: Beflorescentis eloquentiae pr inceps apud Italos uidetur fuisse P., sua aetate celebris ac magnus; nunc uix est in manibus (Opera^ Leyde, 1703, t. I, coL 1008).