‹ Procès de condamnation et de réhabilitation de Jeanne d'Arc, dite La Pucelle (volume 2)Chapitre 31 sur 55 · THOMAS BASIN · texte numérisé non relu

THOMAS BASIN

Thomas Basin, oé à Caudebec en 1412 et attaché au parti des Anglais jusqu'en 1449, étudiait à Paris au moment où parut Jeanne d'Arc. Depuis il devint évéque de Lisieux, acquit uue grande réputation comme canoniste , et à ce titre fut chargé par Charles VII de composer un mémoire sur les irrégularités du procès conduit par Pierre Gauchon. Des parties de cet ouvrage ont été rapportées comme pièces de la Réhabilitation dans notre 3* volume (p. 309 et suiv). Forcé de quitter la France par suite de démêlés qu'il eut avec Ixiuis XI, Thomas Basin, après avoir erré de retraite en retraite, s'arrêta à' Trêves eu 1471, et là composa une histoire latine de son temps, qui n'a jamais été imprimée, mais qu'on a citée souvent sous le nom , aujourd'hui reconnu faux , d'Amelgard.

Le témoignage porté sur Jeanne d'Arc dans cet ouvrage est trèsavantageux. Il est connu en partie par des citations de Mejer ( Annales Flandriœ, lib. XY1 ) , qui s'en était emparé , sans faire connaître son auteur autrement que par la dénomination de uii contemporain. La relation de Thomas Basin, contenue en cinq chapitres de l'Histoire de Charles VII, est conforme à la version généralement adoptée. Les seules circonstances à lui particulières, sont, qu'il nomme Dunois comme étant un de ceux qui engagèrent le plus Charles VII à se servir de la Pucelle , et que ce seigneur lui affirma tenir du roi que le secret révélé par elle était de telle nature, qu'elle ne pouvait le savoir que par l'intervention de Dieu.

Comme la Société de l'Histoire de France a décidé la publication du prétendu Amelgard , et que cet ouvrage sera livré bientôt au public, je puis me dispenser de rapporter dans toute son étendue ce que l'historien dit de Jeanne d'Arc. Je bornerai mes empnints aux deux chapitres où il parle du procès. On y trouvera le passage célèbre où il raconte la part qu'il eut à la Réhabilitation, passage sur la foi duquel M. de l'Averdy fit faire tant de rccher-

ches dans toutes les bibliothèques de l'Europe , s'imaginant qu'il existait ou avait existé un mémoire justificatif sur la Pucelle par Amelgard. Le même endroit m'a aidé au contraire à découvrir qu'Amelgard était un auteur imaginaire.

Cap. XV. — Ofamdetnr Gompendivm ab Ao^it et BargimdioDibiis , obi Joanoa Paella de oppido irruens in hostet, ab viio BvrguDdione capitur et Ajiglicis ▼enditur.

QaumautemCompendiiim supra Isaram flumen cum BurgundioDibos ipsî Angli jam diu obsedissent, essetque in oppido, cum moltîs Francorum strenuis ducibus atque militibus , Joanna Pnella : eidem Joannse infaustum omen atque infelix valde contigit ; nam certo die cum multis armaiîs oppidum exiens , ut in hostes impetum faceret , ab uno milite Burgundione capta fuit et ab Anglicis , qui ejus perditionem et extinctionem magnopere exoptabant, multo auro redempta. De qua Anglici , qui toties ejus nominis solius terrore cœsi fugatique fuerant, valde laetificati et exhilarati fuerunt. Duxerunt autem eam ad urbem Rothomagensem , in qua dictus Henricus juvenis tune erat cum suo comitatu et consilio ; ubi , postquam quidnam de ea statueretur, diu consiliatum fiiisset , in ea sententia resederunt , ut , ea studiose in quodam satis aspero carcere arcis Rothomagensis asservata , coram domino Petro Cauchon, Bellovacensi episcopo, qui ex consiliariis régis Angliœ unus de primoribus erat , eo quod infra limites suae diœcesis apprehensa fuisset, contra eam inquisitio et negotium fidei ageretur • Quod diu deductum agitatuipque fuit, et per multorum mensium decursum , variisque diebus ac vicibus f assidentibus inquisitoribus hœreticee pra^itatis » et multis sacrœ theologiœ , et divini atque humant

juris professoribus, propter hujuscemodi caosam ex Parisiis accersitis, muitipiiciter interrogata fuit; fueruntque interrogationes eidem factœ cum singulis suis responsionibus per publicos tabeiliones diligentissime excepte , et in publica munimenta redactœ. Mirabantur omnes ferme quod ad interrogationes de fidei capituiisy etiam doctis et litteratis viris satisdifiiciles y talis rusticana juvencula tam prudenter et caute responderet ; et quum assessorum , qui acrius et ferventius Ânglorum querelae fautores atque defensores existebant , tota ad hoc versaretur intentio , ut callidis et captiosis interrogationibus capta criminis hœreseos adjudicaretur rea , et per hoc de medio toileretur, nihil tamen validum aut efficax ad hoc ex ipsius dictis aut assertionibus extrahere potuerunt. Fuerat enim rêvera, ut ab iis qui ejus conversationem et mores cognoverant, testabatur, priusquam ad regem accessisset ac etiam postquam inter armatorum cohortes obversata fuit, multum devota, quoties poterat ecclesias et oratoria frequentans. Ubi autem de rure pascendo pecori insisteret, si audiret campanae sonura pro elevatione divini corporis et sanguinis , vel pro salutatione Beatae Marias , cum magno devotionis fer- \ore solita erat genn ilectere et Deum exorare. Sed et Deo suam virginitatem vovisse affirmabat : de cujus violatione, licet diu inter armatorum grèges et împudicorum ac moribus perditissimorum yirorum fuisset conversata, nunquîim tamen aliquam infamiam pertulit. Quinimo quum per mulieres expertas, etiam inter Ânglorum existens manus, super sua integritate examinata inspectaque fuisset, non aiiud de ea experiri potuerunt nec inferre, nisi quod intemerata virginalia

claustra servaret. Excusabat ipsa virilîs vestis habitum atque tegumentum y prœceptum • de assiimendo atque utendo eo et armis divinitus sibi factum asserens, ne yiros,interquos diu uoctiiqueîn expeditionibusbellicîs obversari haberet , ad illicitam sui alliceret concopjs-' centiam, si amictum muliebrem portasset, quod vix profecto inhiberi potuisset. Sed certe , eujuscumque in ea seu simulacrum , sèu spécimen virtutis elucere potuisset f vix erat ut ap.ud quos tènebatur se potuisset justificare , quum nihil ferventius aut propensius, quam ipsam perditum iri et extingui, assectarent. Una enim omnium Ânglorum sententia voxque communis erat se nunquam posse cum Francis féliciter dimicare, aut de eis reportare victoriam, quamdiu illa Puella> quamsortilegam ac malefîcam diflfamabant, vitam agei*et in humanis. Âtqui quomodo innocentia secura evadere , quidve prodesse , inter tôt acerbissimorum inimîcorum et calumniatorum manus posset, quales eidem Puellae ipsi Ânglici erant, atque alii permuiti qui animosius eorum psirtes defendebant, etjudicio assidebant^ qui eam toto annisu, quacunquè via, per^' ditum iri cupîebaut ? Quum aulem super iis quas affirmabat sanctarum virginum apparitiones factas, in una eademque confessione persévérante maneret ; dumque et multoties iteratis examinationibus fatigata, simul etiam squalore et inedia diutini carceris macerata et confecta fuisset ( in quo quidem ab Ânglicis militibusy tam intus carcerem, quam a foris juxta ostium jugiter excubantibus, asservabatur), ferunt, jadicibussibi, si idfaceret, impunitatemliberationemqne pollicentibus y aliquahdo eam abnegasse se habnisse veras hujuscemodi apparitiones aut divinas revela- IV. a3

tiones ; ad hoc taDdem inductam ut^ coram àssidentibus in judicio, ea ulterius se dicturam asserturaniTe abjurarei. Quod quum îta factum faisset; nec minus propter hoc a duritia et asperitate carceris laxaretur, alîquot post decursis diebas, vulgatum extitit, eam dixisse ^ graviter se propterea fuisse correptam y qqod hujusmodi appari tiones et revelationes se abnegasset habuisse, denuoque Sanctas easdem sibi in catcere apparuissCy quae de hoc ipsam dire increparant.

Gap. XVI. -^ Çondemnatio Joano» Paellas , que igné cremau extidt apad

Rothomagum.

Quum autem ad judices ea res periata fuisset, ipsa iterum ad judicium publiée exhibita^ tanquam in abjuratam hœresim rélapsa, judicata extitit, et relicta ut talls brachio saecnlaris potestatis. Quam illico rapientes executores totaque Anglornm ma nus y qui in magno numéro cum rege suo Henrico tum erant Rothomagi , spectante innumera pêne populorum multitudine, tam de civitate ipsa, quamdeagrâ et vicinis oppidis (nJrm plurimi velut ad «pectacuium publicum , propterea ad eamdem urbem confluxerant) , ipsa Joanna ^ Deum semper invocans auxiliatorem et gloriosam Domini nostri Jesu Christi genitricem, igné consumpta extitit. Goliecti etiam fuérunt unrversi cinereS) quos illic ignis tam de tignis> quam de ipstns. corpore et ossibus reiiquerat, et de ponte in Sequanam projecti ^ ne quid reliquiarum ejusdem aiiqua forssin posset superstitione tolli et servari. Et talis quidem finis hujus transitoriœ vitaô Joannae fuit.

Expectabit forte hujus historié iector nostrum de hujus Puellae gestis judicium ; de qua per omnem

Galliam ea lempestate celeberrima fama fuit. Nos vero sicut temere asserere non praesumitiius quod revelationes et apparitiones , quas habuisse aiebat, a Deo fuerint, qui missionîs sùœ^igna quœ soli dicitur régi Carolo dixisse minime agnovimtis; ità audenter dicimus etaffirmamus quod, ex processu facto contra eam , quem ipsi vidimus atque exauMnâTimus , postquam ejectis Anglicls Normannia sub Caroli ditionem velut postliminio redierat y non sufficienter constat , ipsam de alicuj,us erronei dogmatis/ contra yeritatem doctrinae catholicœ , assertione viuctam , vel in jure confessam ; ac per hoo hœresis atque relapsus satis manifeste defuisse fundamentum. Quanquam etiam praeter hoc, poterat processus hujusmodi ex multis capitibus argut vitiosus, coram capitaiibus inimicisssepeper eam recusatis, denegato sibi etiam omni consilio, quae simpiex Puetla erat, factus et habitus : quemadmodum ex iibeiloy quem desuper, ab eodem Garolo expetito a nôbis consilioy edidimus , si ei ad cujus venerit manus eum légère vacaverit , latins poterit apparere. Pulsis enim de Normannia Anglicis, idem Carolus per plures regni sui praelatos et divini atque humani juris doctos hominesy diligenter processum praedictum examinari et discuti fecit; et de ea materia plores ad eum libellos conscripserunti quibus, coram certisa sede apostolica ad cognoscéndum etjudicandumde hujusmodi materia, judtcibus delegatisy exhibitiset odature perspectis per eosdemjudicesrinsententiamquamdiximusextititcondescensum y et sententia contra eam data sub Ânglorum imperio cassata et revocata.

Mirabitur forsan alîquis, si a Deo missa erat, quomodo sic capi et suppliciis affici potuerit; sed nullus

admirarl rationablliter poterit , qui sine uUa hœsitatîone crédit sanctum sanctorum Dominum et Salvatorem nostrum, sanctos prophetas et apostolos a Deo missos ob doctrinam salutis et fidei Deique voluntatem hominibus insinuandam , et evangelizandum , .Tariis cruciatibus et suppliciis affectos., triumphali martyrio hanc vitam finiisse mortalem ; quum etiam legamus in Veteri Testamento populum Israeliticum , a Deo jussum Ghananaeorum gentes exterminaret et contra suos hostes et idolâtras pugnare ^ tam propter sua peccata, aut alicujus etiam ex eis, aliquando praa- Talentibus eis hostibus, cecidisse et corruisse. Quis enim novit sensum Domini, aut quis consiliarius ejus fuit? Non tamen ita hoec dicimus, quod eamdem Joannam, modo quem diximus ex hac misera TÎta prœreptam, apostolorum aiit sanctorum martyrum velimus meritis coaequare; sed quod minime repugnantia aut inter se incompassibilia reputamus, etiam quod a Deo y ad subveniendum regno et genti Francorum adversus hostes suos Ânglicos, qui tune regnum ipsum gravissime opprimebant, ad ipsorum Francorum Ângiorumque conterendum superbiam , et ut ne quis a ponat carnem brachium suum, » sed non an Deo, sed in se ipso solo de suisque viribus glorietur, dicta Joanna a Deo missa fnerit ; et nihilominus quod eam Deus, vel ob régis vel gentis Francorum démérita , ut pote quod tantorum beneficiorum » quanta Deus per eam ipsis mirabiliter contulerat, ingratis non proinde débitas agerent gi^atias divinitati , aut victorias eis concessas non gratiae Dei sed suis meritis aut viribus attribuerint (quoe mérita profecto nulla nisi mala tune erant, quum mores corruptis-^

simi essenty seu alia causa aliqua , justa quidem , quoniam non est apud Deum iniquitas , iicet a nobis minime cognita), ab hostibus capi^ et supplicio sic eam aflfici permiserit, gratiam quàm.gratis nec merentibus dederat, ab indigiiis ac ingratissubtrahendo. Saepeenim quod divina pietas dédit gratis, tulit ingratis; quod autem per fœminas interdum cum armis, interduid sine ai^mis , suis subventionem et victoriarum ^olatia de hostibus Deus contulerit, testes sunt historiae de Debbora, Judith etHester, quœ canoni di^inarum scripturarum inseruntur.

Talibus igitur de Joannà Puella dicta recensitis; de cujus missione et apparitionibus et reveiationibus per eam assertis, non ulli pro suo captu et arbitrio, quod Toluerit, sic vel aliter sentiendi adimimus libertatem : ad narrationis nostrœ seriem prosequendam. revertamur.

Page 1