‹ Procès de condamnation et de réhabilitation de Jeanne d'Arc, dite La PucelleChapitre 15 sur 151 · Jehan Luillier, drappier, et bourgois d'Orléans · texte numérisé non relu

Jehan Luillier, drappier, et bourgois d'Orléans

(1) Drap cramoisi «uperfin de Bruxelles.

(2) Vert sombre tirant sur le noir. Le vert et le cramoisi étaient les couleurs de la livrée de la maison d'Orléans. Le vert fut gai ou clair du temps du duc Louis. Après qu'il eut été assassiné , son fils remplaça le vert gay par le vert brun. Le vert perdu succéda A ce dernier après la bataille d*Azincourt , où lo prince fut fait prisonnier. (Voyez Catalogue des Areh. de Jounamault ,t. I , p. 129.)

et Jehan Bourgois, taillenclier dudit lieu, confessèrent avoir eu et receu de Jacques Boucher, trésorier général de Mgr le duc d'Orléans , la somme de treize escuz d'or viez du poix de soixante et quatre au marc, pour une robe et une huque que les gens du conseil de mondit seigneur le duc firent faire et délivrer dès le mois de juing cccc vint neuf à Jehanne la Pucelle, estant lors audit lieu d'Orléans : c'est assavoir, ledit Luillier, pour deux aulnes de fine Brucelle vermeille dont fut faicte ladicte robe, huit escuz; pour la doubleure d'icelle deux escuz; et pour une aulne de vert perdu pour faire ladicte huque, deux escuz d'or ; et ledit Bourgois, pour la façon desdictes robe et huque et pour satin blanc, sandal et autres estoffes, pour tout, ung escu d'or; si comme, etc. Et s'en tindrent à bien contens, etc. , quictes, etc. Fait le v*jour d'aoust, l'an mil cccc et trente. Signé Cormier.

LETTRE DE PERCEVAL DE BOULAINVILLIERS AU DUC DE MILAN PHILIPPE-MARIE VISCONTI.

91 juin 1429.

Publiée d'après un manuscrit de la Chartreuse de Moelk dans le Codex historico-diplomaticus , faisant suile au Thesauruj a ne, dotorum de Pez(part. III, p. 237). M. Voigt, qui ignorait cela, imprima comme document inédit une traduction en vieil allemand de la même pièce trouvée par lui dans les archives secrètes de Kcenigsberg (voir la Gazette littéraire de Leipsick , n° du 3 juin 1820). Ce nouveau texte, où le nom de Boiilainvilliers était travesti en celui de Boulourmak, servit à faire une traduction française que M. Buchon a placée dans le Panthéon littéraire.

Perce-val de Boulainvillicrs, auteur de celte épître, était un homme très-important à la cour de Charles VII. Il s'intitule dans sa souscription , conseiller-chambellan du roi et sénéchal de Benry. Avant d'être appelé à cette charge, il avait eu à remplir plusieurs commissions pour le recrutement des auxiliaires écossais et lombards. Il se trouvait tout naturellement en relation avec la famille Visconti , ayant épousé la fille de Perceval de Gournai, gouverneur d'Ast pour le duc d'Orléans.

Il a été expliqué précédemment (p. 22) comme quoi la lettre de Perceval de Boulainvilliers lut mise en vers et accommodée aux événements de 1430 par le poète Antoine Astexau.

Ulustrissimo et magnifico principi domino Johanni (1) Angelo Maria?, cluci Mediolanensi, domino meo honorando.

Illustrissime et magnifiée princeps et domine mi honorandissime, mortalium cura et praecipue studiosi excellentesque animi nova et alias inusitata scire desiderant, inveterataque quasi diu degustata fastidiunt. Hinc est, magnifiée princeps, quod, attends \estrae serenitatis laudibus, praeconiis et vestrorum desideriorum mtrandorum investigatione et conatibus, prœsumpsi vobis significare qualia et quanta régi nostro Franciae regnoque suo noviter contigerunt.

Jam, ut reor, auribus vestris insonuit fama cuj usdam Puellae, nobis, ut pie creditur, divinitus misse?, cujus ut vitam, actus, statum moresque paucis attingam, ipsius ortus narra bo principia.

Nata est in uno parvo villagio nominatoDonpremii in balli via Bassignata (2), infra et in finibus regni Fran-

(1) Corrigez Philippo. Le nos. portait Ph. qu'on aura lu Jh. i2) Sani doute Bassianacensi

ciae, super fluvium de Meuse. Quae juxta Lottringiam, justis et simplicibus parentibus noscitur progenita. In nocle Epiphaniarum Domini , qua gentes jucundius soient actus Christi reminisci, hanc intrat mortalium lucera,et(mirum)omnespîebeii loci iliius inœstimabili commovenlur gaudio, et, ignari nativitatis Puellœ, hinc inde discurrunt, investigantes quid novi contîgisset. Nonnullorum corda novum consenserant gaudium. Quid plura? galli, velut novae lœtitiœ praecones, praeter sol i tu m in inauditoscantusprorumpunt, et alis corpora tangentes, fere per duas horas uovœ rei prasnosticare videntur eventum.

Alitur infans, quœ ut crevisset et annos attigisset septenos, agricolarum gentium more , ugnorum custodia? a parentibus deputatur, in qua nec ovicula noscitur deperiisse, nec quicquam a fera exstitit dévora tum; et quando affuit in paterna domo, omnes familiares tan ta securitate protexit ut, nec hostis, fraus barba rorum vel malitia in miuimocon tin gèrent. Tandem peractis aetatis suœ duodecim annis, prima si hi revelatio facta est in hune modnm :

Ipsa cum puellis custodiente oves parentum suorum, quaedam vagabantur in prato. A circumstantibus accessitur; utrum pro florura pugillo aut pro aliquo tali, cursilare vellet, iuterrogant. Annuit illa et , sponsionefacta, tan ta celeritate secundo et tertio incursu movebatur quod minime eam terram calcare credebant, adeo ut una puellarum exclamaret : «Johanna (sic est nomen ejus), video te volantem « juxta terram. »Quaequum cursum peregisset et in fine prati quasi rapta et a sensibus alienata, spiritus resumendo, corpus pausaret fatigatum, juxta eam atfuit

ET AUTRES PIÈCES DÉTACHÉES. 117 quidam juvenis qui eam sic est allocatus : « Johanna,

«domum petejnam mater dixit se opéra tua indigere.» Et credens quod frater esset aut aliquis convicinorura puerorum, festinans doraum venit. Mater obviât qua? causam adventus aut derelictarum ovium quaerit et increpat. Et respondens innocens Puellaait : n Num- (juid pro me mandasti? m Cui mater : « Non. »

Tune credens se esse de puero delusam, volens ad soda les rêver ti, subito a nie i psi us oculos nubes praelucida objicitur, et de nube facta est vox ad eam dicens : « Johanna, oportet te aliam vitam agere et miu raridos actus exercere ; nam tu il)a es quam elegit « Rex cœli ad regni Francorum reparationera et Ka- (f roli regis,expulsia dominiosuo, auxilium et prolec- « tionem. Tu virili indueris veste ; arma sumens caput « cris guerrae; omnia tuo consilio regentur. » Hac autem facta voce, disparuit nubes et Puella, tanti prodigii stupefacta, dictis nec pro primo fidera adhibens, sed manens perplexa, ut ru m credere deberet an non, innocens ignorât. Diebus noctibusque consirailes apparitiones dictae Puellae liunt et vicibus repetitis renovantur.Tacet illa; nuïli,nisi sol i curât opresbytero, animum detexit et in hac perplexilate fere quinque annorum persévérât spatio.

Tandem comité SaLeberiensi ex Anglia in Fran- <:iam appellente, praeraissae apparitiones et revelationes dictae Puellae ultra solitum reinnovantur et multiplicantur. Concutitur juvenculre animus, mens anxietate aestuat, etquodam die, dum contempla rctur in agio, insolita appai itio grandior et clarior qnarn unquam vidissel ei visa fuit, et facta est ad earn vox dicens : « Ijsfjnnpjo tardas ? Quare non festinns? Aut

<r car non pergis cito grada quo Rex cœli te destina vit? « Nam in absentia tua destruitur Francia, devastantur « oppida , justi obeunt, proceres occiduntur, inclytus «sanguis funditur. » Et illa aliquantisper anima ta, curato suo mou i ta, respondit : « Quid faciam aut quo- « modo faciam? Ibo? Non novi viam , gentem nescio , *regem non cognosco; mihi non credent; cunctis a ero* in derisum et merito. Quid stultius quam ma- « gnatibus dicere quod puella Franciam reparet, regat «exercitus, dehoste triumphuin reportet? Quid ludi- « brius quam quod puella virili induatur veste? » Quumque hœc et plura alia disseruisset, responsum sic accepit : « Rex cœli ordinat et vult ; ne amplius quatre ras quomodo haec 6ent : quoniam sicut vol un tas Dei « est in cœlo, sic erit et in terra. Perge hic prope «jacentem villam, nominatam Vaucolors (1) quae « sola in Gampaniœ partibus régi fidem serrât, et villa; « illius custos nullo impedimento te ducet quo petes. »

Sic egit , et multis prœostensis mirandis, jussit eam nobilibus associatam per vias conduci ad regem. Qui venientes, per medios hostes transierunt \ nulla repuisa interjecta. Et quum usque pervenissent ad castrum de Caynone (2) in Turonensibus partibus quo se rex muniebat , consilio regio deliberatum erat quod faciem régis non videret neque ei pra&sentaretur usque in diem tertiam. Sed hominum corda subito mutantur. Accersitur Puella. Mox et de equo descendit et per archiepiscopos, episcopos, abbates et u tri usque facultatis doctores diligentissime examinatur in fide et mo-

(1) Ventelori dans le texte de Pez.

(2) Gavenio dan* Pe2 ; Chinon dans la traduction de M. Buchon.

ET AUTRES PIÈCES DÉTACHÉES. U9 ribus. Demum rex eam ad suum parlamentum ducit, ul strictius et vigilantius adhuc quœstionaretur. Et in his omnibus, reperta est fîdelis catholica, bene sentiens in fîde, sa crame utis et institutis Ecclesiae. Ampliusper mulieres doctas, peritas virgines, viduas et conjugatas curîosissime percunctatur, quœ nihil aliud quam [quod] muliebrem honestatem atque naturam decet, seutiunt.

Praeterea adhuc spatio sex septimanarum custoditur, intuitur, considéra tur, si saltem aut aliqua levitas vel mutatio ab incœpto concipiatur. Sed immobilis Deo serviendo, roissam audiendo, Eucharistiam percipiendo, prima proposita continuât; regem omni die lacnmosis suspiriis efïïagitat ut licentiam invadendi hostes det aut domum paternam repetendi. Et difficulter licentia ob tenta, cum victualibus conducendis Aurelianum intrat. Gito post castra obsidentium invadit, quœ licet inexpugnabilia judicarentur, tamen in trium dierum spatio ipsa devicit. Hostes non pauci occiduntur, plures capiuntur, reliqua pars fugatur. Nunc civitas ab obsidione liberatur. Quibus actis, ad regem reverti tur. Rex ei obviam properat, jucunde suscipit, et aliqua nto temporis intervallo cum rege. manet, festinat, sollicitât, ut expeditiones evocet, congreget acies ad reliqua in partem ad versa riorum devincendum. Et redintegrato exercitu, villam quœ vocatur Jarguellom (t) obstdet; in crastinirai con- (licfum dat; vi capitur,sexcentis bel lato ribus nobilibus ibi victis, intcr quos cornes Sutfordiœ , Anglicus, et

(I) Fnmgutam dans le te» le de Pe*.

frater germa nus capiuntur, reliquus vero frater occi-

ditur.

Post tamen trium dieruro interjectospatio, Magdunum super Ligerim et Baugenceium, oppida fortia et munita, invadit, expugnat et devincit. Nec moram ponit, et die î lia sabbati quœ xx. erat junii, exercitui Anglicorum ad succursum properanti occurrit. Invaduntur hostes; Victoria nostri potiuntur, interfectis raille quingentis viris bellatoribus, mille captWatis, interquos quidam capitanei capti sunt, scilicet domini de Taleboth, et de Fastechat, et tilius domini de Hendesfort, el quamptures alii. De nostrîsautem non reperti très occisi. Quae omnia miraculo dWinitus facto attribuimus. Hœc et multa alia Pue lia opéra ta est et, Deo largiente, majora horum faciet.

Hœc Puella competentis est elegantiae, virilem sibi vindicat gestum, paucum loquitur, miram prudentiam demonstrat in dictis et dicendis. Vocem mulieris ad instar babet gracilem, parce comedit, parcius vinum su mit; in equo et armorum pulcbritudine coroplacet, armatos viros et nobiles multum diligit, frequentiam et collocutionem multorum Castidit , abundantia lacrimarum manal, hilarem gerit vultum, inaudibilis laboris et in armorum portatione et sustentatione adeo fortis, ut per sex dies die noctuqne indesinenter et complète maneat arma ta. Dicit Anglicos nullum haberc jus in Frauda , et dicit se missara a Deo ut illos inde expellat etdevincat, monitione tamen ipsius facta. Regem sumrae veneratur. Ipsum dicit esse dilectum a Deo et spectaliter prœservalum et praeservandum. Dominum ducem Aurelianensem»

nepotem vestrum (i), dixit miraculose liberandum , monitione tamen prius super sua libertate Anglicis delinentibusiacta. Et ut, illustrissime princeps, finem faciam verbis, mirabiliora sunt et fiunt quam vobis possem scribere aut lingua fari.

Ultra scribendo présenter evenit quod prœfata Paella jara perrexit ad partes civitatis Remis in Campania, ubi rex festinanter tendit ad consecrationem et coronationem suam, Deo juvante(2).

Me vobis humiliter recommando. Scriptum die xxi. junii, anno Domini 1429.

Vester humillimusservitor, Paranalio (3), dominus de Bolanvillari, consiliarius et camerarius régis Francorum et domini ducis Bituricensis senescalcus.

Page 1