UBER PRIMUS
Scribere fert animus geslorum pauca Puellæ ,
Sed veneranda viris ; quam totum fama per orbem Nuper eundo tulit , et quam nimis An glus amaram Sensit, et interea dulcissima Francia dulcem.
Virgo Dei genitrix , lux prævia , dirige dextram Ingeniumque meum.
Bellorum fessa procellis Innumerisque malis , et tristibus horrida curis Gallia , sperabat nulla de parte salutem :
Præcipue patrias laie quum cerneret urbes
Civibus orbari ; pavidos trepidare barones lo
Inque fugam verti; privari rura colonis.
Karolus ille pius , rex septimus , exit avito De solio; tenuit regnum furialisErynnis.
Ferrea gens equitum , neglecta relligione ,
Diripuit legis famulos humilesque ministres Cbristicolæ fidei ^ populorum trusit acervos Usque sub occasum vitæ præsentis et auræ ^
Templa Dei violanda dédit. Non ignis in aris Thuriferis micuit ; tacuerunt organa laudis ;
Horror ubique fuit , inlus paver, et foris ensis w
Crudus, et hostiles furioso milite turmæ,
Et dolor, et luctus , et plurima mortis imago.
Anglis Henricus quondam regnator iniquus ,
Imperii famulis (1) augendi presses acerbis ,
Tarn varias pestes intégras , marte rebelli ,
Armatas acies et tela minantia Gallis Intulit in regnum pernobile liligerorum.
Viderat inter eos plusqiiam civilia bella ,
(1) Corrigez
Ordine confuso populi , dominosque potentes In sua coDversos crudeli viscera dextra.
Nobilitas cum plebe ruit, discordia gentem Traxit Karoleam quo nanquam venerat ante.
Stat cruor in lemplis; yiolantur jura palema,
Proh dolor! et frater fratris caditense cruento.
O genus egreginm , bona Francia , nescia fraudis !
O sanguis generose, tuum, precor, exue ferrum Et flue per iacrymas , et pacis fœdera tecum Percute. Perpetue Gallos servire vetustis Hostibus , heu ! pudeat et amicos ferre moleste. Anglus rex igitur tute populavit et urbes.
Et campos , pretio , prece , vi. Quid piura ? Nefando Gallia curvavit partim sua colla tyranno.
Pectora quot juvenum fortissima quoique virorum , Dum patrios fines tentant defendere, pulchre Occubuere neci! Sicut, pastore remoto,
Si lupus ingruerit, prætendunt cornua frustra Ancipites vitiili : rapit et necat ille cruento Ore decus stabuli. Sed quis per singula cmos Funera flere queat? Primo fortuna labori Saxonum favit; tandem rapiuntur ab illis Et regionis opes, et pubes mascula regni.
Gallorum damnis fuit Anglia subdola pinguis. Longævi flevere patres , flevere puellæ.
Et viduæ matres, et flevit sexus uterque.
Omnes ignoscunt ^ nemo succurrit amicus ,
Sed petit auxilium ; pedibus simul ægra senectus Atque juventutis flos vividus , omnis , in unum Turba ruit numerum; trepidus timor agmina frangit. Si quis amore soli natalis forte remansit ,
Iii tcctis patriis , cruciatibus atque flagellis Cæditur et vitam muUo cum sanguine fundil.
Srilicel ille Deus qui forti cuncla gubernat
DES POÈTES DU XV« SIÈCLE
Dextra , qui subito fortissima sœpe revolvens Eligit infirmos, populi clamoribus aures Præbuit , et vanam necnon sine viribos iram Esse ducum docuit. Mirabilis ecce Puella ,
Orta parentela perpaupere ruricolarum ,
Regni liligeri , patriœ Barrensis in oris Emicat, ut, virgo, référât nova gaudia mundo.
Gujus origo datis , si famæ credere dignum est , t Claruit indiciis. Superorum pendulus orbis Insonuit tonitru , fremuit mare , terra tremiscit ,
Æthera flammavit ^ mundus sua signa paravit Lætitiæ, noTus ardor agit formidine mixta Mirantes populos, et carmina dulcia cantant.
Et dant composites motus , signando salutem Venturam generi Franco virtute superna.
Annis nata novem simplex virguncula , patris ,
More loci , teneras pecudes suscepit alendas.
Ilia , gregis custos , patriis erravit in agris so
Pastorum ritu ; fugiens consortia quæque Humani generis , semper loca sola petebat.
Non lupus insidias pecori , non latro paravit.
Dum custodit oves , oculis manibusque levatis ,
Sæpius in cœlum prece sic orabat agresti :
« O cives superi , pacem deposcite nobis « A Christo domino, necnon et gaudia cœli. »
Respicit Omnipotens dignissima vota precantis, Tempore nec longe lapso ^ jam dicta Puella Audivit vocem sapero de cardine missam ^
Regni stelliferi : « Salve , veneranda Johanni »
( Virginis id nomen fuerat) , a magnalia crede « Omnia posse Deum cœlum terramque regentem.
<c Hic te prævidit pro libertate colenda (( Paceque. Francorum regnum solabere mœstum ,
« Et regera , patria pulsum de sede , reduces.
« Illius antiquo populum relevabis ab hoste fl Oppressum, multis prias urbibas, ordine recto ,
(( Regis in obsequium conductis alque receptis. aKaroIus ut superct, tu fundamenta locabis. » loo
Palluit , bis dictis , virgo formidine tacta ,
Atque puellares subitus tremor occupât artus.
Sicut erat simplex , et rustica verba referre Nesciit aut non ausa fuit \ sed corde sub uno Vocis olympisonæ serrans oracula , pressit,
Secum multa putans et molli mente revolrens.
Fœmina mox fragilis cœlestia jussa relegit
Atque gregem sequitur; sed visio, quinque per annos,
Vocibus illatis, jam noctu jamque diebus
Sollicitât pavidæ purgatas virginis aures : no
« Regis siderei cœlestia jussa , Johanna ,
a Perfice : linque gregem , regem pete flore nitentem (1).
a Te Deus elegit pro libertate colenda
U Paceque \ Francorum regnum solabere mœstum
« Et regem patria pulsum de sede reduces.
fl Illius antiquo populum relevabis ab hoste
« Oppressum , multis prias urbibus, ordine recto,
« Regis in obsequium conversis atque receptis. «Karolus ut superet, tu fundamenta locabis.
Negligit ilia iterum monitus. Quis crederet ullam 120 Talia sub cœlo miracula posse puellam ?
Venit lege Dei fixas certissimus ordo Temporis optati , quo Gallia cerneret Anglos Rétro retractari, Christi currentibus annis Mille quadringentis bis dénis atque novenis.
Ecce repentino sonitu delapsa per auras
Vox venit æthereas, quæ clarum movit Olympum
Implevitque pias pavitantis virginis aures :
( I ) G^est à dire le roi de la fleur de lys, comme od disait alors.
DES POÈTES DU XV SIÈCLE. 29
« Virgo, rumpe moras, fugitivum corripe tempus.
« Eia âge, liuque greges, regem pete flore nitentem. iso « Anglos versifidos compescito, redde salutem aFrancorum generi, cœlestia jussa capesse. »
Sic vox, et voci virguncula talia reddit :
« O ütinam mandata Dei complere valerem ,
« A quo præsentem video desccndere vocem ,
« Gui me committo, cui sum parère parata !
« Sed quæ sum , vel quid valeo? Mea gratia quanta?
« Nulla salus regni mihi cognita, nescio regem.
(( Anglos versifidos qua vi compescere virgo « Aut sciât, aut possit? aut si modo talia narrem, ho a Ncc mihi credetur narranti talia. » Rursum Vox ait : a Q flammis cgbIo remeanda puella ,
« Exaudi monitus. Nocuit differre paratis.
<c Artus fœmineos circumtege veste virili. a Te duce, gaudebit rex Karolus^ ille coronam , a Te duce, suscipiet, muîtas superabit et urbes. c( Caetera quæ taceo, tibi gratia Pneumatis almi O Suggeret et miranda dabis majora futuris « Temporibus, quando vita potiere secunda.
U Ergo âge; præceptis accingere. Respice castrum iso <c Nomine vulgatum Valliscolor ; inde coloni : a Hoc pete præpositumque loci ; te namque juvabit « Auxiliumque viæ primus feret ille benigne. d Vox finem dederat verbis cum luce co^'usca ,
Quæ radiis sparsit campos et nubila flammis.
Virgo luce nova perterrita , sola remansit ;
Hinc natale solum properans iit, arva relinquens ,
Pauperis et tuguri congestum cespite culmen
Patris adit , factoque vale lacrymosa recessit
Et petiit castrum Valliscolor. Obvius illi loo
Præpositus venit, divino munere ; qui sic
Alloquitur teneram non longa voce Puellam :
« O quœ cAusa viæ ? Quo pergere tendis ? a Errantes seqneris pecndes in vallibus istis,
« An tua te fortnna trahit rationis egentem ? »
Gui sua sic breviter retulit responsa Johanna : c( O vir, Francorum regno regique fidelis, a Jam liqui pecndes, majora negotia tractans.
(( Audi fœminulam , sed non rationis egentem. a Me duce , pugnabit rex Karolus ; ille coronam , ito <K Me duce , suscipiet , muitas superabit et urbes. a Te peto, tu monstrabis iter memetque jurabis,
(c Auxiliumque viæ primus dabis. Annue vçtis.
<c Non injussa peto : Deus est mihi prævius auctor. »
Gui prœfectus ait : a Tecto succedere nostro (( Non pudeat , virgo -, dapibus jejunia solves a Esuriemque cibo. Sunt nobis mitia poma ,
<K Lactucæ virides et pressi copia lactis ;
« Inque diem medium vertit sol aureus orbem.
c( Hinc itèr ad regem facili ratione docebo iso
<( Teque meis rébus cunctis opibusque juvabo. »
Jussa Dei summi devota mente secutus,
Expletis epulis, ambo sermone modesto Grates retribuunt. Gapitaneus inde benignus,
Inspiciens tacite pignus mirabiie, jussit Artus fœmineos vesdri veste virili Edocuitque viam, super armis muita locutus.
Addit equos'additque viros. Gomitantur euntem Quattuor electi juvenes. Sublime feruntur Et Ghainonensem veniont properantius arcem. 190
Hic rex consiiium regni de rebus agebat Gum primis populi, cupiens succurrere longis Gladibus, et plebis lacrymis imponere finem.
Nec modus ullus erat, tanta vertigine rerum ,
Ferre salutis opem , nisi gratia summa Deique Præsens auxilium , solita bonitate, juvaret. ,
Ergo domus generis Francorum , maxima quondam Et celebrata, ducum tantorum tamque potentum Quæque suo totum spargebat lumine mundum Arte , vigore , fide , pretio virtutis , honore : 200
Pauper, amara, timens, humilis, confusa resedit,
In tenebris patiens infesti tnrbinis umbram.
Ut, quando pluvias et nubes improbus auster
Ventosis glomerat per cœlum flatibus, atra
Nox ruit, involvens pelagusque, solumque, polumque.
Jam roseos solis vu 1 tus radiosque micantes
Occulit, et casca pariter nigredine mergit
Jam flammas comités, jam sidéra turbat Olympi \
Per medios imbres, vibrato fulmine, currunt Fulgnra ^ fit tonitrus ^ mortalia corda tremiscunt 210 Atque, pavore jacens, hominum latet inclyta virtus.
Interea vario populos sermone replebat Maxima fama volans : Teneram venisse Puellam,
Insueto cultu vestitam veste virili ,
Et promittentem , si dictis creditur ejus ,
Hostes antiques depellere ^ reddere régi Liligeram , multa cum libertate , coronam .
Scilicet innumeris repletur curia verbis.
Pectora multorum pulsavit fama virorum
Turbine præcipiti spes et timor omnia versant. 220
Hinc nimium propere festinant credere multi ^
Tardius hinc reliqui ; pervertit passio mentes : Dæmonem pars esse putant , pars altéra ludunt ;
Posse Deum majora tamen pars optima credunt.
Ut solet, in partes plebs scinditur ipsa. Vagantes Dum pendent animi, dum res ignota , vir unus.
Inter doctores sacros non ultimus, acri Talia voce refert : « O rex ! o gallica proies ,
(( Ne quid peccetur, nunc spiritus iste probetur U An sit de superis, sicut pia pagina promit. » 230
Assensere viri dictis \ venere magistri Imperio regis ^ venit tentandaPuella.
Rustica conditio, sed mos fuit arduus, aegri Impatiens vitii , simplex , sincerus , bonestus ;
Christicolæ fidei laudabilis ipsa secutrix
Quam dapibus plus parca mero ^ parcissima verbo ^
Confessons opem multo fervore requirens,
Audit missarum solemnia relligione Prœcipua, regnumque Dei scit quærere primum.
Circum bella quidem prudentia virginis bujus 40
Multum versatur ^ regni regisque salutem ,
Scit juvenes armis componere ^ bella parare ;
Guerranim leges et pacis fœdera ferre ;
Infestas acies depellere ^ scàndere mbros Et miseris veniakn conferre petentibus ultro.
His visis, senior vates, qui nomine Petrus Dictus erat , dulci normanna gente creatus ,
In medium taies producit pectore voces(l) : a Hic sexus fragilis annos si forte viriles <i Yividus attigerit , quot vulnera subdolus bostis 3so U Accipiet quantasque vomet miser Anglicus undas (( Sanguinis ! At si te cœlorum gloria nobis U Invideat , virgo , probibens curare labores « Francisci generis, quia moles corporis olim « Impedit , et cœlos jubeat penetrare per ignem : n Purior astra petes , carnali pulvere pulso ,
(( Sub pedibusque videns nubes et sidéra. Fractis
(1) Girconstaoce qui n’est relatée par aucun autre document. Je ne trouve dans le Recueil des Astrologiens célèbres de Simon de Phares , qu’un personnage auquel ce passage puisse s’appliquer. Voici l’article : « Messire Pierre de « Saint-Vallerien , chanoine de Paris, expert en médecine et en astrologie, predist sur la révolution de l’an mil ccccxxxv le grant jver ; et fut envoyé « en Escoce avecques autres , pour adroener madame Marguerite d’Escoce « en France , que esposa Loys, daulphin de France. » ( Manuscrit B. R. , 7487 français. )
DES POETES DU XV* SIÈCLE
U Et licet iratis aderis vénéra bilis Ânglis ;
K Sed tibi , conjunctæ superis , pia vota feremus ,
U Quæ , fautore Deo , faciès miracula mundo aao
« Plorima , si mea mens verum præscire meretur. »
Rex igitur certus divino numine duci Virginia officium, jussit revocare Puellam.
Adventu cujas stipatur milite multo
Curia : Gt strepitus, gaudent sperare salutem
Pro se quisque viri. Sic, primum Pallade visa,
Virgine belligera, circum Tritona sonorum Africa gens fremuit. Sed rege silentia dan te Majestate manus, taciti simul ora tenebant Francigenæ intenti. Tum rex plus ipse Paellam no Aüoquitur paucis sermonibus arma volentem : a Difficilis fuerat res nobis credere , virgo ,
U Omnia principio de te quæ fama ferebat ;
« Attamen ecce Gdes nostris in mentibus ampla , a Postposito dubio, jam de te claruit. Ergo a Verba Dei summi , tanta novitate colenda ,
« Officiumque tuum et quæ jussa capessere nobis « Præcipis, in suma(l) : faciles tibi pandimus aures. » Dixerat, et virgo vultum versata verenter,
Talia voce refert : « O rex, o Karole, regum «bo
n Lumen honoriferum , Gdei defensor et almæ « Elcclesiæ, soboles generosior armipotensque, a Est opus in primis animum roburque virile « Mentis habere tibi , quia grandis cura regentem'
(( Te sequitur, cujus humeros res publica regni «Tanta premit, quos et domus inclinata lacessit a Gallica. Rectorique Deo jam supplice voto,
« Rex, régi servire velis, dominus dominant},
« Qui dédit ut posais tandem Saxonidas Anglos,
(1) Faote de copie. H faut uo verbe à rimpcratif , comme instaura,
« Hostes antiquos , ferro depellere regnis 390
a Karoleis \ et te sacrato chrismate tingi (c Atque coronari, regum de more priomm.
« Scilicet ut videas Christi virtute repulsos ,
« Non virtute tua, francisci nominis illos (( Hostes antiquos, teque in tua régna repostum (c Sive coronatum , venit dux fœmina facti.
« Karolus ut superet, ego fundamenta locabo. a Ârmari prior ipsa volo rutilantibus armis, a Yexillumque feram , cœlestis imagine regis (( Signatum ; circum florebunt lilia regni. 300
a Me propiore gradu bellatrix turma sequelur. a Insuper omnipotens Dominus, qui tempus ab ævo a Ire jubet, qui nos homines et cuncta creavit, a Respicit errorum vepres crebrescere multos, aCum pietate fidem contemnere, linquere rectum a Eximiœ virtutis iter, mala surgere vulgo. a Ut vitiis igitur multis a stirpe revulsis, a Semina virtutum spatiosius undique crescant, a Te Deus assumpsit, quasi per sua rura colonum. a Sis pius, O bone rex, ut Magnus Karolus ille, sio a Cujus ab exemplo nomen trahis ordine longo; a Nec sine mente Dei, quod curris septimus, imo a Munere septeno plenus, jam , Karolus alter, a Altéra bella gérés Christi pro nomine sacfo, a Elcclesiœ pacem libertatemque daturus.
a O tune sidereis sacratos omnibus armis a Artus Claude libens , et fort! desuper ense a Cinge fémur, scutumque tuum cape, strenue, collo ; a Atque potens animi, virtutis amator et «qui, a Esto bonis facilis, pravis metuendus et hostis \ m
a Esto carens maculis, terris speclandus et astris ] a Esto Deique meique memor, rerumque piarum : a Qui Deus in cœli thesauris ditibus, apto
DES POETES DU XV SIÈCLE
« Tempore quæ facial, miracula multa recondit.
« Eslo suis jussis semper parère paratus. »
Finierat virgo ; cui rex ait : « Annuo volis ; ti Imo Dei jussis cuncti paremus ovantes,
« Qui pluit auxilium subitum sperantibus in se,
« Qui solus populos, reges et régna gubernans,
<c Fœmineis manibus mandavit sæpe salutem 330
« Humano generi. Quid narrem fortia Judith a Peclora? Quid laudes reginæ nobilis Eslher ? cc Fœmina sola fuit dulcissima virgo Maria « Quæ lacrymis pleno renovavit gaudia mundo. »
Dixit, et obscura radiabant sidéra nocte,
Talibus impletis; et facto fine recedunt.
FiniT PRIMÜS LIBER.
INCIPIT SECUNDÜS.
Hactenus advefitus tibi virginis officiumque Et causa patuere viæ^ jam facta sequuntur.
Urbs est Francorum , dixerunt Aurelianis ,
Dives opum satis et mûris tutissima celsis.
Hanc circnm pulchræ turres cinxere corona Septem portarum , quam magno gurgite juxia , Montibus Alvernis veniens, Ligeris Suit, atque Fluctibus æquoreas rapidis defertur in undas. Francia se fluvio discordi parle secabat : Terminus bine Francis , illinc et terminus Anglis. Possedit partem rex Gallicus exteriorem 5 Occupât Anglus eam , quæ pinguior, interiorem Urbibus et populis; sed manserat Aurelianis Francorum sub rege tamen. Venere superbo Âgmine Saxoides ] hujus circumdare muros Obsidione parant , cupientes perdere totam Aul régi servare suo. Præsumere semper
Novit iniquus homo, nunquam contentas adeptis,
Et majora petens , alios sibi pandit liiatus.
Sœva lues animi, regni damnosa cupido! 20
Jam furiis agitata cohors, jam bellicus Ânglus Sollicitât facinus; plaçait tamen, ante furorem Indomitum, tentare viros sermone modesto.
Henrius (1) interea, Saxonum ductor, ab extra Alloquitur clauses : « Quœ sit fortuna videtis, a O cives, armis quanta experientia nostris.
« Rex noster victor, rester devictus ubique ] a In manibus nostris, et mors , et vita salusque. œ Consulite in medium, si salvi vivere vultis.
(( Rcddite nunc claves, victi melioribus armis. » 30
Talia jactanti respondit clausa juventus Unius ore viri : aConcordi fœdere juncti, cNon eget admonitu : quæ sit fortuna videmus,
« Ac regem sequimur Francum. Si bella paratis a Impia , nos certe nunquam moriemur inulti. a Insuper et tempus veniet quum victus abibit, «Turpiter ejectus nostris de finibus, Anglus.
« Gallica terra nequit crudeles ferre tyrannos.
« Sed procul ite citi nostris a mœnibus-, ut (2) quid « Perdere verba juvat? » Dixit : jam verbera fundæ 40 Crebra volant, jam tela simul volucresque sagittæ, Armorum rabies et cædis sæva cupido Crevit , et humanos fundit Bellona cruores.
Non aliter superi conamina dira gigantum Fulmine turbabant , Cæi sævique Typheei,
Et juratorum cœlos discindere fratrum.
Itur in omne nefas; sed noctis desuper umbra Involvens populos, partes utrasque repressit.
( 1 ) Q«el eti le général anglais dont le nom se cache sons ce mot corroropa ? (î) Corrigea aai.
DES POÈTES DU XV« SIÈCLE
Haud procul a ceisi», sub noctem, mœnibus Angli Disponunt portis septenis ordine castra 50
Septem claudentes ingenti robore valli,
Hinc campos late properant præcingere fossa.
Fervet opus , surgit vix expugnabilis agger : Aurelianenses orto jam lumine solis Anglica castra vident circum , subitosque labores Præteritæ noctis *, Saxones currere campos Insidiis plenos , miseros trepidare colonos Præcipitesque trabi captivis finibus urbem Semita non patuit quœrentibus ; omne cruentus Occupât hostis iler. Cives virlute potiti «0
Consilioque dato, cilius succumbere morti Unanimes cupiunt , Anglos quam ferre tyrannos.
Ergo parant armis muros defendere, castra Hostibus expulsis evertere, funus obire,
Arma superbificis armis opponere , seque Et sualiiigero régi committere sacro.
Tempore jam longo mûris obscssa juventus ,
Pondéra bellorum toleraverat omnia , quando Insidiosa famés , consumptis omnibus escis ,
Irruit , et misero populos terrore replevit. 70
Nec spes subsidii fuit esurientibus usquam Rebus in humanis; sed grandi voce boantes,
Omnes flebilibus lacrymis rogitando petebant Auxilium cœleste Dei. Quam vis via grandis Intercessit eos et regia tecta , remoti •
Auribus insonuit regis cruciatio tanta.
Horruit ille metu , populorum fractus amore ; ^
Inde dolore furens , oculos flectebat in omnes Annigeros , inopes et juncto turbine paucos.
Ingeminat gemitus \ at vocem virgo levavit : so
Me labor iste petit, rex Karole nobilisj ibo,
«Ibo-, feram fruges jejunis civibus, atque
(( Anglica diripiam tentoria , castraque celsa ccFuoditus evertam. Crudeiis corruet hostis cc Et vincemus eos : animosæ crédité vati. a Est equus hic tecum velocior unus in istis , a Quem qUondam fratri dédit ille valens vir f< Petrus, qui dominus de Bella Yalle (1) ] fidelis (( Dilectusque tuus, et pro te vulnera passus « Plurima militia, toto jam cognitus orbe.
4( Hune peto cornipedem -, super hune delata, sedebo.
(C Da mihi , rex, pariter conteclos omnibus armis a Mille viros , tantum pugnaces , atque ducentos.
« Armabor simul et socios armata præibo ,
(( Yexillumque feram cœlestis imagine regis (( Signatum : circumflorebunt lilia regni.
<c Me propiore gradu bellatrix turma sequetur. a Quisque super scutum signum crucis, et super arma (( Nomen, Christe, tuum feret. Ibimus ordine tali. » Dixerat , et dictis rex paruit. Exiit ergo , loo
Agmine composite, portans vexilla Puella.
Urget equum stimulis pungentibus, armigerique Et miles sequitur praeeuntem quisque Johannam.
Unus iners juvenis, generoso sanguine natus,
Nomine Furtivolus (2), veneris modéra tor iniquus, Altus equo residens turpique libidine fervens ,
Garrulus et vanus fuit. Obvius ille Puéllam
(1) Ce Pierre de Beauvau» gouverneur d’Anjou et du Maine , sénéchal d’Anjou et de Provence , était le plus grand personnage de U cour de Louis 111 , roi de Sicile. Le fait à l’occasion duquel il est nommé ici , ne se trouve nulle part ailleurs. Quant au frère de Charles VU , auquel il avait fait don d’un cheval , on peut hésiter entre le dauphin Louis mort en 1416 , ou le dauphin lean mort en 1417 ; de sorte que ce cheval était bien vieux.
(2) Ce nom a l’air de n’étre qu’un sobriquet. Le personnage n’est nommé par aucun autre auteur ; mais î’ anecdote est tout au long dans la déposition de Jean Pasquerel , 1. 111 , p 102.
DES POÈTES Dü XV* SIÈCLE.
Ut vidit teneram , collo tenus arma gerentem ,
Vestibus insolitis ferrique rigore nitentem,
Fronte patente gravem vultusque décoré venustam , uo Quadrupedemque citum freno meliore regentem Atque manu propria (idei vexilla tenentem :
Mentis inops, taies effudit pectore voces : a O mihi cum nuda nudo pugnare liceret, cc Marte puellari superato , victor abirem ! »
Dixerat ille miser, factoque tremore , repente G)rruit et subita trepidavit morte peremptus.
Ergo, vagi juvenes, vestros compescite renes ;
Ora manusque leves metuentes , tristia quando Talibus exemplis agitantur verba malorum. 120
Æyi præteriti mirari desine , lector,
Actus fœmineos et prælia gesta potenti Marte puellarum , quibus ethnica sæpe poetæ Carmina dictarunt. Jam dici cesset Amazon Penthesilea potens -, jam mira Semiramis olim Plebescit fugiens ; jam virginis acta Camillæ ,
Virgili, voce tua tam clara putata , latescunt.
Parva queror certe magnorum facta virorum :
Mollia nec tantis venient celebranda loquelis.
Æacides magnus formidatusque tonanti, 130
Et Pyrrhus , pariter animosus imagine patris ,
Et pins Ænæas, etiam facundus Ulixes,
Pressi cum sociis muliebri laude subibunt.
Non licet Herculeos deinceps cantare labores ,
Quamvis parvus adbuc geminos contriverit angues , Hydræ præludens ] quamvis et divitis horti Custodem vigilem morti demiserit atræ,
Errantemque metum populis , per Cressa , juvencum , Pascua , mactarit ferro ; rapidumque leonem Fulmineumque suem^ quamvis prostrarit arenis ho
Antæum libycis , et quamvis colla trifaucis
Traxerit ille canis, horrendis vincta catenis.
Nam labor unius per galiica rura Puellæ Istis major erit majoraque monstra domabit.
Hanc decantemus; illi nova carmina demus.
O decus! O specalum campestribus ! o dea ruris!
O variis redimita rosis et murice rubro ,
Purpureis pulcbre per candida lilia mixtis !
O violis redolens! o civibus area salutis,
Consilium tribuens, mœstis solatia fundens ! iso
O timor Angligenis ! o fulmen missile pravfs !
O dux belligeræ gentis , sed gloria grandis Régi liligero ! Miror quis , quomodo , quando ,
Te tam pulchrarum pretiavit munere laudum.
Non caro , non sanguis^ nec a vus numerator avorum , Taie decus tibi contulit ; hoc non limite longo Ânnorum sériés , non experientia rerum ,
Non regum, non gentis opes, non turba sophorum*, Sed Deus æternus et virtus omnibus sequa ;
Quæ magnos, humiles, médiocres diligit omnes. lao Namque Puella , potens , generosœ mentis honorem Promeruit , subtus fenilia prædiolumque Pauperis agricolœ, tantæ genitoris alumna»^
Quæ , pecudum custos , vacuis errabat in agris ,
Donec post decimam sibi quinta resurgeret æstas. Credimus hoc vel somnia fingimus ? Âtqui Yera relata fero. Tune flores pauperis horti Lanigerumque pecus linquens , armenta virorum Armigerum domuit, magni capitanea major Agminis, et régi famulantia tela ministrans.
O felix mulier, cujus memorabile nomen ,
Prælia dum fuerint, toto venerabitur ævo!
Ipsa vias superans, montes et flumina tranans^ Hostibus oppositis et pauco milite cincta ,
Subsidium vitæ conducens, virgo virilis
DES POÈTES Dli XV« SIÈCLE.
Impulsu celeri , multum mirantibus Anglis Et licet invitis , obsessam transit in urbem Impie vitque cibis et frugibus esurientes.
Pane novo lœti juTenes, davota fréquentant^
Carmina lœtitiæ populorum millia currunt. iso
Credere yix potuit miserorum türba famescens Virginis auxilium , vitalia dona ferentis ;
Utque fides patuit , piilso velamine faUo , ^
Discubait populus. Jam sexus uterque silentes Eripiunt epulas mepsis et vina lagenis.
Ex dapibus vigor et divino munere Bacchi Exiit , ac animis audacia major adhæsit ,
Quando suis saturi reparantur viribus artus.
Ergo melos juvenes repleti, dulce canentes,
Laudibus et psalmis noct^m quatiere sequentem. im Altéra lucifero solis de cardine sucgens Creverat orta dies, Anglos visura mentes.
Tum socios clara solatur voce Johanna :
<( O animæ fortes , o pubes gallica felix, a O genus elqptum , vestris superantibus armis ,
« Rex hodie cœli magnos pra^bit honores.
<t Angligenis fortuna dédit nunc usque favorem a Turbine praecipiti; solitis sed motibus acta , a niis terga dabit queis vultum prœbuit ante, a Nunc venit a Domtno cœli victorft nobis wo
n Tutior, et sæcli per tempora longe resuUans. et Ergo quisque suo stet fixas in ordine miles, a Armiger atque pedes, et spe præsumere pugnam. a Præloquarboc vobis : ego jam pro pluribusunum a Perpetiar vulnus , modicum mihi forte nocivum. » Dixerat , et vario cuncti sermone fremebant.
Insonuit clamorque virum clailgorque tubarum ;
Miles in arma furens stat, pugnæquisque paratus. Consimili comités hortamine , maxime Cæsar, ,
Mœnibus angusds clausos ad bella citasti, no
Præmia promittens olim victoribus ampla ,
Pompeium contra per Thessala rura Tolantem.
Angli tum sursum discarçere tumque deorsum ,
Castra parant armis et se defendere, campos Et terræ spatium pro \e præsnmere ; tandem Virgo Puella mens, per tela, per agmina, sævos Hostes alloquitnr : a Jam condHione sub bastæ , a Hæc loca , Saxones, Francomm reddite régi, a Crédité consiiio ; Titam servare potestis. y>
Yix ea fata fait, dum neiro puisa sagitta ^
Evolat et dextmm penetravit virginis armum.
Ilia ruisset equo ; sed velox armiger unus Virgineos artus et membra reflexa recepit,
Vique trahens fermm , siccavit vulnus et asgram Vestigium , roseo per candida membra craore Effiiso ] manibus blandis et bombyce molli Tersit, et bine, olei calido medicamine falci Desuper injecto, posait quoque velleris atri Cum sub quo (l) modicum , plagamque {epente ligavit Dulciter, et rursus repqfenti reddidit arma. 230^
Acrior ad pugnam post vulnera virgo recurrit Hortaturque suos repetita voce sodales :
« Scandite jam muros, juvenes, depellite victos « Hostes damnifeVos, quia gratia summa juvat nos ! »
Non secus ac jnssit faciunt ^ jam fortia puisant Mœnia tormentis et iniquo verbere fundæ.
Hinc fera tela pluunt, atque illinc grandine plura Aurea scuta virum et galeæ pulsantur inanes.
Corpora strata jacent ] Anglorum castra cruore Purpureo fluitant ^ miseri moriuntur inulti Aut timidi fugiunt, vel capti vincula poscunt.
(1) Faute du manuscrit. Lisez succo (P)
DES POÈTES DU XV- SIÈCLE
Gain projiciunt ignem per robora valli.
nie trabes urit et grandia saxa resolvit ;
Procubuit, majorqae cadeus apparuit agger. Quattuor in numéro tentoria capta fuere Et destructa simul , primo sub turbine pugnæ ]
Sed tria manserunt per noctem castra propinquam , Quorum custodes, nimia formidine fracti , Inspectis sociis victis virtute Puellæ,
Difibigiunt tacite per arnica silentia noctis Et, solum pedibus sperantes, castra relinquunt.
Yix erat humanis concessum viribus illam Pellere, sed potius cœlestibus, obsidionem,
Ad quam præcipuis Yirtuti|)us Anglia flores Magnanimosque duces et bellis armipotentes Miserat, et juvenes doctos pugnare sagittis. Laudibus et psalmis itenim sonat Aurelianis Lætior, et supero reddit solemnia Régi ,
Auxilio cujus Victoria venerat urbi.
Gallica tum virtus juvenum, miranda relatu, Yulneris immunis, telis illæsa, repertam Dividit inter se prsedam , mandante Puella ^ Yictoresque viri divino munere læti ,
Multiplices vinctos referebant funibus Anglos , Atque triumphali célébrantes laude Pueilam , Liligero régi victricia tela tulerunt.
EXPLICIT. DEO CHATIAS.
