TRANSACTION ENTRE L’HOTEL-DIEU D AMIENS ET LA COMMUNE
L’Hôlel-Dieu ou haipitnlerie d’Amiens, existant dès le xii* siècle, était situé, à cette époque, sur les bords de la petite rivière d’Avre ou de Hocquel. En i a 33 , le maire et les échevins avisèrent aux moyens de transférer cet établissement dans un lieu plus convenable; mais la translation n’eut lieu qu’en ia38. Le chapitre donna, pour la construction du nouveau bâtiment, cinq cents livres payables en cinq ans, et le reste de la dépense fut soldé par la commune1. Malgré- la paî t que prit la bourgeoisie à la translation et à la reconstruction de l’hospice d’Amiens, cet établissement, au xm* siècle, était encore soumis, pour l’administration temporelle et le régime intérieur, à l’autorité ecclésiastique *. Les actes relatifs aux intérêts de cette maison sont passés au nom du maitre de l’hospice, des frères et des sœurs, sous le sceau de l’official et avec l’approbation de Févéque. On n’y trouve aucune
tiooR«, ion* ta dite do juin i»S3, un réglement donné à t’HAlei-Dieu par l’éréqw OeoAw tTEu ; une copie de ce règlement *e trouve il* tu U coi- 1 action de D. Grenier, 14* pequet, n* t.
1 De Court, Mèmoirti pour tenir à ChUt. d'Amiens, t. fl, p. *3o; Bibl. Roy., colL de D. Grenier, c*' paquet, *• a.
* L'inventaire des titre» de l'évêché, conservé *ox archivât départementale* de U Somme , meo-
AMIENS
uienlion d'administrateurs laïques; et ce fait est d'autant plus remarquable, qu’on a vu plus haut la maladrerie d'Amiens placée sous l’entière dépendance de l’échevinage.
Marie de Béthisy, veuve d'un bourgeois d’Amiens, et Isabelle, sa sœur, avaient légué à l'Hôtcl-Dieu des cens d’une valeur de 4 5 livres et 19 deniers, assis sur certaines propriétés situées dans la ville. Ce legs, qui faisait ainsi tomber en main-morte des maisons jusque-là soumises aux tailles et aux. autres charges municipales, ne pouvait être accepté sans l’autorisation du maire et des échevins. Les administrateurs de l'hospice auraient pu, il €?st vrai, ainsi que le dit la charte, vendre les cens légués, et en acheter d’autres hors des limites de la banlieue; mais ils craignaient de perdre sur celte vente, et de plus le remploi semblait difficile. Par l'entremise de l’évêque, ils transigèrent avec l’échcvinage, et lui cédèrent 1 4 livres 19 sous 9 deniers de cens, à prélever sur le legs de Marie et d’Isabelle de Béthisy. Moyennant cette concession, l’échevinage leur accorda l’amortissement des autres cens compris dans ce legs.
1377. Universis présentés hueras inspecturis , official Ambianensis salutem in
"**T* Domino. Cum Maria dicta de Bethisiaco , uxor cpiondam Nicolai Bernier, de- • functa, et postmnduni Isahrlla dicta de Bethisiaco defuncta, soror dicte Marie, que eidem Marie heres successit in factione et ordinatione testnmentoriini suorum , oh remedium animarum suarum, in purnm et perpetuam elemosinam dicantur legasse liospitalarie Sancti Johannis Ambianensis hereditarie, tara in censibus quani in Jocationibus domorum, usque ad numerum et valorem quadraginta quinque librarum et decem et novem denariorum per annum, hoc salvo quod de quihusdam censibus antcdictis solvuntur quihusdam personis quindecim solidi et undecim denarii Parisienses per annum censuales capiendi supra loca et tenemenu sita Ambiani , inferius annotata : videlicet supra quamdnm pechiam terre vacuam sitani in Stapulo, quatuor libras tredecim solidos et sex denarios et très capoties et dimidium, quos villa Ambianeiisis debebat; supra partem cujusdam doiuus site in Stapulo predicto libernrutn Nicholai quondam, dicti Batbuee, très solidos, tex denarios Parisienses et très capones et dimidium; et in eodem Stapulo, supra quasdam duas partes domus predicte site in Stapulo, quatuor libras très solidos et quatuor denarios Parisienses de locationibus ipsaruni parcium; supra domum Johannis Aloete, que fuit Meneri ad dentes, sitam
au Machaire, duo» solidos et duos capones; supra domum Voilardi Kenuiet sitam in vico de Me*, quatuor solidos et duos capones; supra domum Bartholomei Kenuiet sitam juxta domum Ade de Revoie, duos solidos et duos capones; supra domum liherorum Egidii Lecomte sitam in vico Berfredi , quatuor denarios et caponem et dimidiuin; supra domum Firmini de Sachy sitam in vico Potorum, quatuor denarios et caponem et dimidium; supra domum Pétri de Thilloy, que fuit Firmini Goimon , sitam in valle Sancti Firmini, très solidos, sex denarios et très capones; supra domum Mnthei de Conty sitam in Coquerello, ab opposito doraus Ade de Rainschevaux , duodecim denarios et unurn caponem ; supra domum , funium et tenementum I liguera nni de Croy, boidengarii , sitos in vico de Hotoia , decem solidos et octo capones; supra domum lapideam Johannis de Conty sitam in Coquerelo, duos solidos et duos capones ; supra domum Johannis Biaupignie sitam in Parvo Cnio, quatuor solidos et sex denarios; supra domum Pétri de Gardo sitam in vico per quem itur «le foro .Ambianis apud portant Longue Mncerie, in qua Adam, dictus lladecoc, mauet ad presens, très solidos et quatuor capones; supra domum Johannis Patris, ubi manet, in vico Berfredi, duos solidos et duos capones; supra domum Kadulphi de Baienses sitam in plateia, extra portant Sancti Firmini in Valle, decem et octo denarios, caponem et «limidium; supra domum Johannis, dicli Clokete, sitam in vico Cambii, duos solidos et duos capones; supra domum Kadulphi Vacarii sitam extra portant Sancti Finnini , quatuor solidos et quatuor capones ; supra duas doinos liberorum Thome Boulengarii sitas extra portant Sancti Firmini, ab opposito fui ni Jehan ad fon«*s, duos solidos et «luos capones; supra census, quos Firntinus Soniaus habet et pcrcipit supra domum que fuit Ricouardi Prepositi, sitam in vico des Freesliers, très solidos et quatuor capones; supra census Jacobi de Sancto Fusciano, quos habet supra quutulam domum sitam in vico Sancti Martini, versus domum que fuit Nicholai Mouset, duodecim denarios et unurn caponent; supra domum Johannis Grimaut sitam supra aquaut de Merderon, juxta vicum des Meignens, très solidos, sex denarios et très capones; supra quandnm domum, que quondam fuit Johannis de Coquerel, sitam in valle Sancti Firmini , juxta domum que fuit Radulphi Le Bourdeur, très solidos et quatuor capones; supra census, quos Maria Kavias percipit supra domum Pétri de Haia sitam ad Pontem de Glenquaitt, sex solidos et duos capones; supra domos Johannis ad Canes, que fuerunt Roherti Anglici, sitas rétro ecclesiam Sancti Lupi, sex solidos et duos capones; supra domum Johannis Popin, que dicitur domus de Rainschevaus, sitam in calceia ad Bladum, duodecim solidos et duodecim capones; supra domum Droconis Malerbe sitam supra aquain de Merderon ad
a 34 AMIENS
pedem pontis Sancti Germani, quadraginta quatuor denarios: cujusniodi censuum superius expressorum , quolibet eapone computato pro sex denariîs Parisiensibus, summa est quiudecim librarum Parisicnsium tredecim denariis minus.
Item, supra census quos Ada, uxor Jacobi de Coqucrel, liabet et percipit supra caméras que fuerunl Pétri de Monte Desiderii, sitas in tico Triparum , quatuor iibras , duos solidos et sex denarios; supra domum Pétri dicti de Custodia, sitam in vico jxir quem itur de foro Ambianis ad porta m Longe Macerie, quinquaginta solidos et très capones; supra domum Henrici Anglici, tabernarii, sitam in vico subtus Sanction Germanum, quadraginta solidos et sex denarios; supra domum Giberti Aurifabri sitam in Coquerello, vinginti solidos et duos capones; supra airias dicti Dudon sitas rétro Sanctum Luppum , juxta tenernentum quod fuit magistri Thome Greffin, decem et novem solidos et decem denarios ; supra domum Martini Telarii sitam in vico de Hotoia , tringinta sex solidos et duos capones ; supra tenementa Roberti Lecontrail et Willelmi Deforges sita in vico Dlankesmains , sexdecim solidos; supra tenementum démentis Molendinarii , quod fuit quondam Johannis Monaci, in eodem vico situm, decem solidos; supra domum uxoris Firmini dicti Maugier, que fuit Roberti Helie, situm in vico de Coullevolant, duos solidos et très capones; supra pratum Godefridi dicti Franscici , quod quondam fuit Berte as Pois, sitam in Durelino, quatuor sobdos; supra domum Martini Bekin, que fuit Ade de Ruis, sitam in vico de Cantarana, duos solidos et unum caponem; supra domum Alani Larchonneur, que fuit Warin de Fourdinoy, sitam in vico rétro ecdesiam Sancti Luppi, duodecim denarios et unum caponem; supra domum Jobnnnis Ravias, que fuit Macairii de Magno Ponte, sitam in vico de Coullevolant, très solidos et très capones; supra domum Ricardi Lapide, camificis, sitam ad Maisellos, ubi venduntur carnes, in foro Ambianis, quatuor Iibras, duos solidos, unum denarium et duos capones; supra domum Alardi de Wailly, que fuit NicholaiBernier, sitam in vico des Meigniens, sexaginta qmndecim solidos Parisienses; supra domum, que quondam fuit Egidii Gauge, sium ad pontem Heugier, vinginti sex solidos et vinginti sex capones; supra domum Johannis dicti Porcherii, sium rétro Sanctum Luppum, vinginti unum solidos; supra domum Pétri de Furno, que fuit Martini de Cantons, sium in vico des Üares, très solidos, sex denarios, très capones et dimidium ; supra domum Stephani Brisebare sitam in vico de Couron, juxta domum hospitalariam, Ambianis, quatuor solidos, quatuor denarios et unum caponem; supra domos que fuerunt Wermondi de Lully, sius ante eeclesiam Sancti Susplicii, sexdecim denarios et duos capones ; supra tenementum Guerardi Brisbare situm in vico Blankesmains, sexdecim solidos ; supra tenementum Aigueline de Aubigniaco situm in vico praheto des Blankesmains,
XIII* SIÈCLE. a35
quod fuit Girartli ail Canes, sexdecim solidos; supra donium Flourie dicte de Foute, que quondam fuit Johannis Monetarii , sitam in vico de Hotoia , quatuor solidos et quatuor capones; supra douium Sjmonis Fructuarii, que quondam fuit Johannis de Supra Aquam, sitam super aquani de Mcrderon, très deuarios; supra tenementum Johannis de liellaquercu, quod fuit Danielis ïelarii, situni in vico Blankesmains, octo solidos; supra domuin Roberti Aurifavri quondatu , in vico sitam de Coullerolant , decem et octo denarios et duos capones; supra domum, que quondam fuit Emmeiitie Blevetine, sitam in vico de Cantarann, quinque solidos; supra Icnementum Andree de Fois situm in vico Blankesmams, sex solidos et sex denarios; supra dotnutn Pétri de Guise sitam in vico rétro ecclesiam Sancti Lupi, quadraginta quinque denarios; supra domuin Jolianue lleaupignie sitam in vico Markeande, duos solidos et duos capones: et hujusnindi census et locationes superiiis expressi , essent conmiunitati civitatis Ambianensis tailliabiles, quotiens in civitate Ambianensi predicta taillia colligebatur, et prêter assensum majorés et scabinorum predicle civitatis non possent hospitalarie predicle perpetuo remanere; et magister et fratres etsorores linspitalarie ejusdem vidèrent sibi et hospitalarie anledicte dampnosuui esse, si census et locationes antedicti venderentur seu alienarentur; et etiam quod de pecunia ex venditione hujusnindi redacta, alii redditus ad emendum perpetuo dicte hospitalarie remanendi facilius nullatenus invenirentur; et quod de pecunia venditionis predicle non halierent ultra numerum et valorem vinginti quatuor lihrarum Parisiensiuui per aimura , predicle hospitalarie perpetuo remanentium, et necesse haberent emere redditus de |iecuiiia predicta extra civitatein et banleucaui Amhianensem. Noveritis quod tandem , auctoritate , assensu et voluntatr reverendi patris domini Bemardi, Dei gratia Ambianensis episcopi, intervenientis inter magistrum, fratres et sorores hospitalarie predicle, ex parte una, et majorem et scabinos Ambianem.es, ex altéra, mediaute bonorum ronsilio, super premissis compnsituni et ordinatum est, prout ipse partes coram nobis reeognoverunt in hune modum.
Videlicet ipiod predicti major, scabini et communitas civitatis Ambianensis census et locationes domorum in principio litterarum hujusmodi expressarum , qui expressi et summati sunt ad suintuam quindecun lihrarum Farisiensium tredccim denariis minus, hereditane possidebunt et hahebunt, ad opus communitatis antedicte, in recompensutioneui taillianuu, assisiarum et subventionum, in quibus census et locationes predicti commuuitati ville étant obligati, et per hcc omnes alii census superius expressi post sununam prcdictam predictis magistro, Ira tribus et sororibus et hospitalarie predicle mortilicati perpetuo remanebunt. Et promiserunt dicti magister, fratres et sorores , ex una
AMIENS
parte, et dicti major et scabini pro se et nomine communitatis preclictc, ex altéra, quod contra compositionem et ordinationem prcdictas per se vel per al mm nullatenus venient in futurmn, nec altrra purs nlteratn partent, super premissis seu super aliquo premissorum , molestabit nec molestari procurabit; renunciantcs dicti niagister , fratres et sorores specialiter et expresse , auctoritate predictî rcvcrendi patris Bemardi , Dei grntia Ambianensis episcopi , interveniente , quantum ad prcmissa omnia et singula , omni auxilio juris canonici et civilis , omni restitutioni , omni lesioni et specialiter ad hoc quod in posterum ex parte eorum non possit dici vel proponi ipsos et hospita* lariam antedictam super compositione et ordinaiione predictis in aliquo lesos vel deceptos fuisse, et omnibus oliis exceptionibus , rationibus tain juris qtiam facti , que sibi et dicte hospitalarie possent prodesse, et majori, scabinis et communitati antcdictisobesse, seu per quas compositio et ordinatio impediri possint antedicte. In quarum rerutn testimonium, robur et munimen présentes litteras in modutu chyrographi factas confici fecimus et sigillo curie Ambianensis roborari. Actum anno Domini millesimo cc° septuagesiino sexto, mense marcio.
Arch. de l'hôtel de tille d' Amiens, reg. aux chartes colé a, fol. 18 r* et s*. — Reg. aux chartes roté x , fol. i3g r* à 141 r-. — Daire, Hui. d'Jmitnt, I. n, Piôc. juil., p. 383, a publié de» fragment» de celle pièce.
CONFIRMATION PAR L’ÉVÊQUE D AMIENS DUNE AUTRE TRANSACTION ENTRE LA COMMUNE ET L HOTEL-DIEU.
Une seconde transaction tout à fait analogue à celle qui précède intervint , au mois de mars 1176, entre la commune et les administrateurs de l'Hôlel-Dieu, au sujet d'un nouveau legs fait à cette maison. Le texte de cette convention n’est pas parvenu jusqu'à nous, et elle n’est connue que par la confirmation suivante. Bernard d’Abbeville, évêque d'Amiens, y déclare que les administrateurs de l’HOtel-Dieu ont acheté de la commune, moyennant l\ sous Parisis et 5 chapons de cens, l'amortissement de 60 sous l’arisis de cens que Milon dit Rahuisson, bourgeois d’Amiens, leur avait légués sur certains immeubles situés dans la ville et la liaulieue. L'évêque ratifie cet achat, auquel il donne son approbation entière.
Bernardin, Dei gracia Ambianensis episcopna , universis présentes litteras inspecturis salulem in Domino sempiternam. Cuin major et scabini civitatis Ambia-
XIII* SIÈCLE. a37
nensis dicantur concessive hospitalarie Ambianensi, pro sexaginta solidis Parisiensibus, censuales eidem hospitalarie a Milone quondam dicto Rabuisson legatos, capiendos supra locaet tenementa quedamsila Ambiam et infra banleu* ram ejusdcm civitatis, in litterô majoris et scabinomm predictorum super dicta concussion»* confectis expressa , [ut] predicte hospitalarie remaneant perpetuo mortificati; et magister, fratreset sorores dicte hospitalarie, in récompensa tioneiu tailliarum in quibus dicti census communitati Ambianensi erant obligati, dederint et concesserint hereditarie predicte communitati quatuor solidos Parisienses et quinque capones censuales, capiendos videlicet : supra doinura Germuni dicti le Chainturier , sitam in vico de Vergiaus, juxta domum que fuit Leonurdi Rabuisson, scx denarios et unum caponem; et supra domum liberorum lohannis de Falquembergua, sitam supra aquam de Merderon, ante Pontem Sancti Germani , très solidos et sex denarios et quatuor capones , de quibus annuatim redduntur novem denarii et untu capo ceusualis, ut dicitur; noveritis quod nos donationem, concessionem et recompensa tionem hujusmodi vol uni ils, laudamus, approbamus et, quantum in nobis est, confirmamus, et in liujus rei testimonium présentés litteras confici fecimus, et sigillo nostro sigillari. Datum et actum anno Domini m* cc° septuagesimo sexto, mense marcio.
Arch. «b l'btocl de ville d'Amiens, ref. «ux chtrte* eoté i, fol. i;ï° rt i8r.
TROISIEME ARRÊT DU PARLEMENT AU SUJET DU DROIT DE JUSTICE DANS LA RUE DU CLOITRE.
Le roi Philippe-le-Hardi notifie, par les lettres suivantes, un arrêt du parlement, qui termine, après dix-neuf ans d’instance, les débats du chapitre et de l’échevinage. Le parlement déboule la commune de ses prétentions, et adjuge au chapitre, daus le terrain ci-devant litigieux, la connaissance des rixes et autres cas semblables.
Philippin , Dei gracia Francorum rex, universis présentés litteras inspecturis n;;. salutcm. Notum facimus quod, cum decanus et capitulum Ambianense proponerent in curia nostra contra majorent, acabinos et communiam Ambianensetu , quod via, que est inter eccletiam Ambianensetn et domos canonicorum, que vadit recte ad portant que rocatur porta de Larquet, pertinebat ad dictam ecclesiam Ambianensem et erat dicte ecclesie , et justitia siiniliter ipsius vie ; et quod erant in possessione justitie dicte vie, et quod super ipsos capta fucrat saisi rta
238 AMIENS
jUÂticie dicte vie et posita in manu nostra , propter contentionero quam major et ücabini Ambianenses faciebant super hoc decano et capitulo supra (lieds; et, e contrario , major et scabini Ambianenses proponerent quod justicia dicte vie ad ipsos pertinebat , et quod erant et fueranl in sai&ina justicie dicte vie a longe tempore ; auditis bine inde propositionibus , visis etiam probalionibus bine inde produc tis et diligenter intellectis, adjudicata fuit, per curie no&tre judicium, dictis decano et capitulo justilia mesleiarum et casuum consimilium in via supradicta. In cujus rei testimonium , presentibus litteris nostrum fecimus apponi sigillum. Actum Pari&ius , anno Domini millesimo ducentesimo septuagesimo septimo , mense augusti.
Arch. départent. d« la Somme ; orig. en parchemin, scdlê sur lacs de soie rouge el verte ; charte* du rbap. de N.-D. d'Amiens, armoire a , liasse 2 , pièce n° ». — Ait b. de l'hôtel de ville d'Amiens, reg. sua chartes coté c, fol. 3s V*.
Lxxvir.