Austerem. A, fol
5. Le désastre de Crécy est attribué, entre autres causes, par le rédacteur des Chroniques de Saint-Denis, à la « déshonnesteté devesteure et de divers habis qui couroient communément par le royaume de France ». Édit. Paulin Paris, t. V, p. 462 {ad an. 1346). — Gaguin fait la même remarque, d'après le rédacteur des Grandes Chroniques ; mais il donne à son observation une portée plus générale et toujours exacte. La nation française, dit-il, « continue vix decennio unius modi indumentum servat, novitatis semper studiosa. Itaque, vel angusta vel laxitate, item brevitate seu longitudine vestimentorum Galli peccant semper » (Compendium, fol. 79 v"j. Sur l'indécence du costume français, cf. Enea Sylvio Piccolomini, Û/J^ra (Baie, isji), p. 476 ; Pontano, O/J^ra, Venise, 1518, in-4, t. II (Antonius, dialogus), fol. 86 r». — L'abbé de Saint- Riquier, Pierre Le Prestre, rapporte que la mode fut encore exagérée en 1467. « En ce tamps aussy les hommes se prindrent a vestir plus court qu'ils n'eurent oncques fait, tellement que l'en veoit la fachon de leurs culz et de leurs génitoires ainsy comme l'en soloit vestir les singes, qui
et pétulantes incessus, quottidianas cum mulierculis palam fabulationes. Adde omnis ludicre artis studia, quibus complures deditissimos esse notum est. Resonantem fistulam pro psalterio tractantes, choreis et secularibus conviviis communicant; epyphyatos sibi equos et comatam juvenum familiam longo ordine componunt, alunt, non esurientes, sed canes, ardeam et perdicem voracibus persequuntur alitibus. Sec cur ego hec morum et vite monstra recenseo ? Fuderet certe hec nisi manifestissima essent epistole assignare'. Que quoniam vulgatissima sunt, ita ut diutissima consuetudine pêne tolerabilia quibusdam videantur, non incommodum est hanc monastice puritatis labem scriptis commendare, ut si forte ad hec velut ad spéculum legendi causa accedet, sue turpitudinis admoneatur, intelligatque quam procul a sanctimonia religiose conversationis deerraverit, dum pro vigilantia inertiam,pro humilitate jactantiam, pro abstinentia crapulam, pro continentia libidinem,
estoit chose très mal honneste et impudique... » Chronique des faits tant de France et d'Angleterre... commenchant à l'an mil iiiic.xliu jusques à l'an mil iiiic.lxxvii. Bibl. nat. fr. 203^4, fol. 184 r°, intéressant ms. du XV' siècle, malheureusement mutilé et lacéré en plusieurs endroits (Cette chronique a été publiée par le marquis de Belleval dans les Mémoires de la Société d'émulation d'Abbeville, 3" série, t. II ( 1878), d'après le ms. original conservé à la Bibl. d'Abbeville, n" 94). Geiler de Kaiserberg s'exprime dans des termes presque identiques à ceux de Gaguin : Sermones de xii fructibus Spiritus Sancti (Strasbourg, isi5> in-fol.), f. 73 v". Il demandait aux magistrats d'intervenir. Navicula sive spéculum fatuorum... (Strasbourg, 1511, in-4). Sig. D. Cf. Jean-François Pic de la Mirandole, EpistoU, lib. II, epist. P, etc. Wimpheling rapporte à ce sujet une anecdote curieuse dans son Adolescentia (Strasbourg, 1500, in-4), ^o'- '4 v"-i J.
I. A l'occasion de Bernard de Clairvaux, Gaguin, dans son Compendium, compare les Ordres religieux du xu'^ siècle avec ceux de son temps et constate le discrédit dans lequel ils étaient tombés, fol. 48 (Le passage figure également dans les éditions de 149s et de 1497).
pro paupertate luxuriantes divitias, et pro modestia petulantiam sectatur. Quorum incommodorum scaturiginem si quis diligenter scrutabitur, opulentiam damnabit que ab exordio adolescentis in omnem decorem religionis sensim inundans ortulos sancte plantationis cenosis alluvionibus obduxit. Hinc pro tenuibus stratis et angustis mansionibus ornatissima cubicula atque editiora tecla, proque oratoriis templa, pro ciliciis bissinas interiores vestes delicatus sibi monachuscomparavit. Hincobesi ventres et rubentes gène, pendentiaque a mento palearia manaverunt; inde ambitio, inde luxus fastusque monachos ad curias principum perduxit, ubi vel sanguinis consideratione, vel peculiariassentatione, vel cujuspiam vanitatis ostentatione commendati, romane amplitudinis majestatem, non humilitatem cenobii sequi atque adiré pucherrimum esse duxerunt. Qua re liberi (ut ipsi censenti, effecti, protenus in deteriorem licentiam se vindicaverunt et, observantia sanctitatis contempta, satis sibi habere existimant si annuis ex monasterio retentis proventibus vicarium rébus melioribus, id est spiritualibus et divinis preficiunt; ipsi vero amicum sibimundum sectantur. Ad hune modum discreta abbatis popina a mensa lut aiunt', monachorum grex retrorsum abiit ' et pastor. Quibus morbis cum medela difr'icile adhiberi posse videatur, tum propter inveteratum et putrescentem jam plagam, tum propter medentium incuriam atque ignaviam spem vix capio instaurationis, nisi vel tribulationis flagello callos obstinationis discutiat Deus^ vel pia sua miseratione resipiscere faciat errantes. Sunt enim peccantium varie