DE
Sur la pierre qui recouvrait la première :
Quo fonte (Deo dante benignitatem), ortu melliflui Doctoris et Cytharistae Mariae,S. Bernardi, Benedictionum cœlestium effluxit orbem inundans consolatio, eodem merito refluente totius orbis gratitudine, Maximus Iustitiae cultor Lunovicus XIII, Francorum et Navarrae Rex Christianissimus, Pietatis suas erga Deum, et Venerationis in Sanctum, tanto fulgore Regnum ejus decorantem, solemne et aeternum erigere monumentum statuens, aedem sacram D. O. M. in honorem dicti Sancti mansionemque religiosam humillimis ac devons oratoribus Monachis Fuliensibus, Munificentiis Regiis extruxit, fidens (uti supplici voto a Deo expostulat) patrocinio S. Bernardi et precibus electissimo hoc ejusdem S. Nativitatis loco institutis et fundendis, se cum Serenissima et Charissima Conjuge Anna Austriaca et sospitate et proie optanda donandum, atque ita vigorem Liliis Gallicis, odorem et venustatem additurum, ut Liliis cœlestibus tandem immisceri, et sicut Lilium germinare, et florere in aeternum valeat, ante Dominum. (1)
1. Le texte de toutes ces inscriptions lapidaires est emprunté â l'opuscule de Jean de Saint-Malachie. Elles ont déjà été réproduites plusieurs fois, notamment par Chrysostome Henriquez, Menolog., 20 août, et par M. Guignard, Migne, col. 1648 et suiv. — Les pierres arrachées des murs, au moment de la démolition de la basilique, en 1654, furent inévitablement dispersées. Il s'en est retrouvé plusieurs, éparses dans le village, les unes intactes, les autres mutilées. Etaient intactes celles des Princes et des Grands, n° V, — de la province de Bourgogne, n° VII, —des provinces Belges, n° XXV. On a reconnu des fragments des pierres de la province de France, n° X, de la province des Allobroges, n° XIX, et de tous les ordres religieux, n° XXIX. Deux autres fragments se rapportent à des inscriptions que J. de S. Malachie n'a pas publiées.
Sur les autres pierres :
Pu patris Thesselini, beatae Aleth matris, beatorvm QVINqve fratrvm et sororis divi Bernardi, pro tanto huic loco, in quo sancta Mater béate vixit et obdormivit, cieteri primitias spiritus susceperunt, eorumque charissimo Nato et Fratri S. Bernardo meritis toto Orbe conspicuo novissimo tributo honore, Dulcis in Deo jubilus Regiœque pietati devota congratulatio.
Sanctae sedis apostolicae, quam D. Bernardus, potenti zelo, in rébus procellosis pro virtute sibi a Deo data opportune fulcivit, in eundem Divum Bernardum Summa devotio.
Serenissimae reginae marle Medicis, matris Ghristianîssimi régis lvdovici XIII, in S. Bernardum, eo quod, cum ab adventu suo ad Regium thalamum (uti coniux gloriosœ mémorial Henrici MAGNi),sub voto prolis meritis dicti Sancti obtinendce, eidem Parisiis cum Rege ipso solemnem impendisset honorem, consequenter sibi fcecunditas, qua nulla fcelicior desiderari potuit, concessa fuerit, Augusta et munifica devotio.
Serenissimorvm principvm, régis Christianissimi Lvdovici XIII
GERMANI FRATRIS, ET SORORIS CONIVGIS PRINCIPIS HlSPANIARVM, SORORIS QVOQVE PRINCIPIS PeDEMONTIVM, ET SORORIS ALTERIVS
ivnioris in S. Bernardum cuius meritis et precibus suas fuicire cupiunt sublimitates, suoque tempore, Deo volente, sobolem impetrare, Regalis et honorifica devotio.
Principvm et procervm orbis, Gallias maxime Regni, nobiliumque et Aulicorum, pietatis Regiœ sequacium, in S. Bernardum, quem ut vas a Deo clectum, et qui nomen ejus et
verbum salutis fructuosissime coram Regibus, Principibus et Populis portavit, omnes magnificant et honorificant, Serena et sincera devotio.
Almae vrbis Romae Orthodoxae fidei matris in S. Bernardum, in qua tam gloriose mirificavit Dominus Sanctum suum, ut sedatis non semel intestinis eius tumultibus. paceque Ecclesiae per eum reddita, Pater Patrice acclamatus fuerit, Firma et famosa devotio.
Provinciae Bvrgvndiae, in suum totius decoris et sanctitatis solem S. Bernardum, cuius pietatis et doctrinas radiis toto orbe honorifica splendet, Pretiosa teneraque devotio (i).
Almae Divionis, totius provinciae Metropoleos, in S. Bernardum, quem suum continuo aspicit, colit, et invocat tutelarem, Familiaris et medullita devotio.
Provinciae Gampaniae, in sibi a Deo datum et Praecipuo favore commendatum insignem pietatis thesaurum S. Bernardum, Ardens et solemnis devotio.
Provinciae Franciae, Lutetiae maxime Regiae civitatis, in S. Bernardum, quem magnalia Dei loquentem et operibus exhibentem, Spiritu Sancto coopérante, saepius videre meruit, Décora et suavis devotio.
i. Jean de S. Malachie n'a pas reproduit exactement les textes gravés, comme on peut le voir en confrontant celui-ci avec le texte relevé par nous sur la pierre. Voir S. B. et le Château de Fontaines, tome II, p. 5. De même pour le texte n° V, celui que porte la pierre est moins développé : « Principum et procerum orbis, Galliœ maxime Regni nobilium et aulicorum in S. Bernardum, quem ut vas a Deo electum ut nomen ejus portaret coram regibus et principibus et populis, omnes magnificant et honorificant, serena et sincera devotio. » — Sur la pierre des provinces Belges, n° XXV, l'inscription ne diffère que dans la conclusion; on lit seulement : « sancta devotio».
Provinciae Picardiae, in S. Bernardum, quem opère et sermone potentem, multa pietate amplexata et venerata est, Efficax devotio.
Provinciae Normaniae, in S. Bernardum, quem ministrum salutis fidelem, et beneficum insignem , habuit , Eximia devotio.
Provinciae Pictavorvm in S. Bernardum, quem virum totum Apostolicum, miraculis undique coruscantibus, admirata est, Profusa devotio.
Provinciae Aqvitaniae in S. Bernardum, cui, praeter alia bénéficia, Guillelmi Ducis acceptant refert utilissimam et mirandam Orbi conversionem, Sollicita et grata devotio.
Provinciae Britanniae in S. Bernardum, quem de principe tenebrarum in Dei brachio gloriose triumphantem, honore prosequuta est, Exquisita devotio.
Provinciae Tholosanae in S. Bernardum, quem profusis e cœlo signis insignem se gloriatur Religionis reparatorem habuisse, Gratiosa et sedula devotio,