‹ Ser I. Méditations sur la religion chrétienneChapitre 64 sur 64 · JÉSUS-CHRIST LUI-MÊME · texte numérisé non relu

JÉSUS-CHRIST LUI-MÊME

J'ai recherché dans les Evangiles les traits épars de Jésus-Christ. Je les ai recueillis dans ses actes, dans ses préceptes, dans ses paroles, dans les divers rapports de sa vie. Je n'ai rien ajouté, rien magnifié : bien au contraire; la vie de Jésus est infiniment plus grande et plus sublima que je ne l'ai faite; ses paroles sont infiniment plus vraies et plus puissantes, ses préceptes infiniment plus profonds et plus beaux que je ne l'ai dit. Et je n'ai rien dit du sceau mis par sa Passion à sa

mission et à son œuvre; je n'ai pas montré Jésus- Christ dans Gethsémané et sur la croix !

Dieu, selon la Bible, est unique et toujours le même. Ainsi est Jésus-Christ selon l'Evangile. La plus parfaite, la plus constante unité règne en lui, dans sa vie comme dans son. âme, dans ses paroles comme dans ses actes. 11 agit progressivement et à mesure que les circonstances au milieu desquelles il vit provoquent son action, mais sans que ses progrès entraînent jamais, en lui, aucun changement de caractère et de dessein. Tel il apparaît, à douze ans, dans le Temple, déjà plein du sentiment de sa nature divine, quand il répond à sa mère qui le cherchait avec inquiétude : « Ne saviez -vous pas qu'il me faut être occupé aux alTaires de mon Père? » tel il demeure et se manifeste dans tout le cours de sa mission active, en Galilée et à Jérusalem, avec ses apôtres et avec le peuple, chez les Pharisiens ou chez les Péagers, que. ce soient les hommes, ou les femmes, ou les

JÉSUS-CIliiIST SELON L'ÉVANGILE. 323

enfants qui l'approchent, devant Gaïphe et Pi laie comme sous ies yeux de la multitude qui se presse autour de lui pour l'écouter. Partout et en toute circonstance, ie même esprit l'anime, il répand la même lumière, il proclame la même loi. Accompli et immuable, toujours à la fois fils de Dieu et fils de l'homme, il poursuit et consomme, à travers toutes les épreuves et toutes les douleurs de la vie humaine, son œuvre divine pour le salut du genre humain.

Cela dit, comment en dire davantage? Comment parler avec détail de Jésus-Christ lui-même quand on croit en lui, quand on voit en lui Dieu fait homme, agissant comme Dieu seul peut agir, et souffrant tout ce que l'homme peut souffrir, pour racheter les hommes du péché, et les sauve; en les ramenant à .Dieu? Comment sonder d. près les mystères d'une telle personne et d'ui tel dessein? Que s'est-il passé dans cette âme divine pondant celle vie humaine? Qui ëxpîï-

quera ces crises de tristesse de Jésus-Christ au sein de la plus parfaite foi en Dieu son père et en lui-même, et ces mouvements d'effroi à l'approche du sacrifice sans la moindre hésitation dans le sacrifice, sans le moindre doute sur son efficacité? Ce fait sublime, cet intime et continuel mélange du divin et de l'humain ne trouve point d'expression égale ni vraie dans les langues humaines, et plus on le contemple, plus il est difficile d'en parler.

Ceux qui ne croient pas en Jésus-Christ, qui n'admettent pas le caractère surnaturel de sa personne, de sa vie et de son œuvre, sont affranchis de cette difficulté ; quand ils ont, dès le premier abord, supprimé Dieu et le miracle, l'histoire de Jésus-Christ n'est plus, pour eux, qu'une histoire ordinaire qu'ils racontent et expliquent comme celle de toute autre vie humaine. Mais ils tombent alors dans une bien autre difficulté et viennent échouer sur un bien autre écueil. On peut con-

tester la nature et la puissance surnaturelles de Jésus-Christ ; on ne peut pas contester la perfection, la sublimité de ses actions et de ses préceptes, de sa vie et de sa loi morale. Et en effet, nonseulement on ne les conteste pas, mais on les admire, on les célèbre avec effusion et complaisance; on semble vouloir restituer à Jésus-Christ simple homme la supériorité qu'on lui enlève en refusant de voir Dieu en lui. Mais alors que d'incohérences, que de contradictions, quelle fausseté, quelle impossibilité morale dans son histoire telle qu'on la raconte! Quelle série d'hypothèses inconciliables avec les faits qu'on admet! Cet homme parfait et sublime est tour à tour un rêveur ou un charlatan , dupe lui-même et trompeur aux autres, dupe de son exaltation mystique quand il croit à ses propres miracles, trompeur volontaire quand il arrange les apparences pour y faire croire. L'histoire de Jésus-Christ n'est plus qu'un tissu de chimères et de mensonges. Et pourtant le

héros de cette histoire reste parfait, sublime, incomparable, Je plus grand génie et le plus grand cœur entre les hommes, le type de la vertu et de la beauté morale, le chef suprême et légitime de l'humanité. Et ses disciples, justement admirables à leur tour, ont tout bravé, tout souffert pour lui rester fidèles et accomplir son œuvre. Et l'œuvre en effet a été accomplie; le monde païen est devenu chrétien, et le monde entier n'a rien de mieux à faire que d'en faire autant.

Quel problème contradictoire et insoluble on élève ainsi, à la place de celui qu'on s'efforce de supprimer !

L'histoire repose sur deux bases, les documents positifs sur les faits et les personnes, les vraisemblances morales sur l'enchaînement des faits et l'action des personnes. Ges deux bases manquent également à l'histoire de Jésus-Christ telle qu'on la raconte, ou plutôt qu'on la construit aujourd'hui : elle est en contradiction évidente et

choquante, d'une part avec les témoignages des hommes qui ont vu Jésus-Christ ou qui ont vécu près de ceux qui l'avaient vu; d'autre part avec les lois naturelles qui président aux actions des hommes et au cours des événements. Ce n'est pas là de la critique historique; c'est un système philosophique et un récit romanesque mis à la place des documents matériels et des vraisemblances morales; c'est un Jésus-Christ faux et impossible, fait de main d'homme, qui prétend à détrôner le Jésus-Christ réel et vivant, fils de Dieu.

Il faut choisir entre le système et le mystère, entre le roman des hommes et le plan de Dieu. Même quand il se révèle, Dieu ne se révèle à nous qu'à travers des voiles; mais ses voiles ne sont pas des mensonges. L'histoire évangélique de Jésus-Christ nous montre Dieu agissant par des voies qui ne sont pas ses voies de tous les jours ; elle a cela de commun avec bien d'autres faits dans l'histoire de l'univers, entre autres avec

le grand fait de la création actuelle, quand l'homme, en paraissant sur la terre, a reçu la première révélation divine. Le surnaturel n'a pas commencé avec Jésus-Christ ; et quand on nie. à ce titre, l'histoire de Jésus-Christ, il faut nier aussi bien autre chose. Pour échapper à cette mortelle nécessité, de savants hommes ont tenté naguère de réduire infiniment, dans l'histoire de Jésus-Christ, la part du surnaturel, et d'expliquer, par des moyens naturels, la plupart des actes et des faits de sa vie. Tentative puérile, qui a échoué dans les détails et qui laisse subsister le fond du problème. On ne réussira pas mieux dans la tentative nouvelle qu'on poursuit aujourd'hui, et qui consiste à mettre l'idéal à la place du surnaturel, et à élever le sentiment religieux sur les ruines de la foi chrétienne. C'est faire trop et trop peu. L'âme humaine ne se contente pas de ce qu'on lui laisse ainsi, ni l'orgueil humain de ce qu'on lui refuse. Quand on est si hardi que de

prétendre, au nom de la science de l'homme dans le monde fini, déterminer les limites de la puissance de Dieu, il faut être plus hardi encore, et détrôner Dieu lui-même.

NOTES

Conformément à ce que j'ai dit dans la seconde de ces Méditations 9 intitulée les Dogmes chrétiens (page 66) . je donne dans ces notes le texte latin de la Vulgate pour tous les passages des Livres saints que j'ai cités, dans le cours de cet ouvrage, d'après la traduction française d"Osterwald. Il y a souvent, entre ces deux versions, de notables différences, non-seulement d'expression, mais aussi de sens. Je me fais un devoir de mettre sous les yeux des lecteurs le texte de la

NOTES

version de saint Jérôme, telle qu'après la résolution du Concile de Trente elle a été adoptée et publiée, en 1590 et 1592, par les papes Sixte V et Clément VIII.

(Page 6G. )

(A) Et ego cum venissem ad vos, fratres, veni non m sublimitate sermonis aut sapientiae, annuntians vobis testimonium Christi; — non enim judicavi me scire aliquid inter vos, nisi Jesum Christum, ol hune crucifixum.

— Et ego in infirmitate, et timoré, et tremore multo fui

apud vos. — Piaceo mihi jn infirmitàtibus meis, in

contumeliis, in necessitatibus, in persécution ibus, in angustiis pro Christô. Cum enim infirmor, tune putens sûm. (ire EpUre de saint Paul aux Corinthiens, chap. h, v. i-3;

— 11e EpUre, eh. xu, v. 10.)

(PageGS.)

(B) Venit autem Jésus in partes Cœsarese Philippi, et interrogabdi discipuios slius, dicens : « Quem dicunt ho- mines es^e ûliuni hominis? » — El iîli dixerunt : a Alii Johanneni Bapiistam, alii autem Eliam, alii vero Jeremiam, aut unum ex propheiis. » — Dicit îlïis Jésus : « Vos aulëai, (|uëiu me essu diciiis? » — Kespondens Si-

NOTES

mon Petrus dixit : « Tu es Christus, Mus Dei vivi. h — Respondens autem Jésus, dixit ei : « Beatus es, Simon Bar Jona; quia caro et sanguis non reveJavit tibi, sed Pater meus qui est in cœlib. » (Evang. selon saint Matthieu, ch. xn, v. 13-17.)

(Page G8.)

(C) Dixit ei Jésus : « Si cognovissetis me, et Patrem mcum inique cognovissetis ; et amodo cognoscetis eum, et vidistis eum. » — Dicitei Philippus : « Domine, ostende nobis Patrem, et suûicil nobis. » — Dicitei Jésus : « Tanto tempore vobiscum sum, et non cognovistis me! Philippe, qui videt me videt et Patrem. » (Êvang. selon saint Jean, ch. xiv, v. 7-9.)

(Page 70.)

(D) In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum... Et Verbum caro factum est, et habitavit in nobis, et vidimus gloriam ejus, gloriam quasi unigeniti a Pâtre, plénum gratiœ et veritatis... Deum nemo vidit unquam; unigenitus lilius, qui est in sinu Patris, ipse enarravit. ( Êvang. selon saint Jean, ch. i, v. 1, U, 18.)

(Page 70.)

(E) Ipsi vos mini testimonium perhibetis quod dixe-

NOTES

rim : Non ego snm Christus, sed quia mrssus sura ante illum... Qui de sursum venit, super omnes est. Qui est de terra de terra est, et déterra loquitur. Qui de cœlo venit super omnes est... Quem enim misit Deus verba Dei loquitur, non enim ad mensuram dat Deus spiritum... Pater diligit Filinm et omnia dédit in manus ejus. (Évang. selon saint Jean, ch. m, v. 28, 31, ok, 35.)

(Page 71.)

(F) Hoc enim sentitc in vobis quod in Christo Jesu ; — qui, cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo; — sed semetipsum exinanivit, formam servi accipiens, in similitudinem hominum factus, — et habitu inventus est homo: — humiliavit semetipsum, factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis. (EpUre de saint Paul aux Philippiens , ch. ii, v. 5-8.)

(G) Qui est imago Dei invisibilis, primogenitus omnis creaturae. — Quoniam in ipso condita sunt universa, in cœlis et in terra, visibilia et invisibilia, sive Throni, sive Dominationes, sive Principatus, sive Potestales; omnia per ipsum et in ipso creata sunt. — Et ipse est ante om-

NOTES

nos, et omnia in ipso constant. (Épître de saint Paul aux Colossiens, ch. i, v. 15-17.)

(Page 73.)

(H) Non enim doctas fabulas secuti notam fecimus vobis Domini nostri Jesu Christi virtutem et praesentiam, sed speculatores facti illius magnitudinis; — accipiens enim a Deo Pâtre honorem et gloriam , voce delapsa ad eu m hujusce modi magnifica gloria : « Hic est filius meus dilectus, in quo mihi complacui; ipsum audite. » (IIe Êpîlre cath. de saint Pierre, ch. i, v. 16-17. )

(Page 74.)

(I) Omnis qui negat Filium, nec Patrem habet; qui confitetur Filium, et Patrem habet. (Ire Épître cath. de saint Jean, ch. n, v. 23.)

(Page 74.)

(J) In hoc cognoscitur spiritus Dei ; omnis spiritus qui confitetur Jesum Christum in carne venisse, ex Deo est; — et omnis spiritus qui solvit Jesum, ex Deo non est. (/re Épître cath. de saint Jean, ch. iv, v. 2-3.)

(Page 75.)

(K) Omnia mihi tradita sunt a Pâtre meo. Et nemo

NOTES

novit Filium nisi Pater; neque Patrem quis novit nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare. (Évang. selon saint Matthieu, ch. xi, v. 27.)

(Page 75.)

(L) Ego et Pater unum sumus. (Évang. selon saint Jean, ch. x, v. 30.)

(Page 77.)

(M) Hase locutus est Jésus, et sublevatis oculis in cœlum, dixit : (( Pater, venit hora ; clarifica Filium tuum, ut Filius tuus clarificet te; — sicut dedisti ei potestatem oinnis carnis, ut omne, quod dedisti ei, det eis vitam aeternam. — Haac est autem vita aeterna, ut cognoscant te solum Deum vivum et quem misisti Jesum Christum. — Ego te clarificavi super terram; opus consummavi quod dedisti mini ut faciam. — Et nunc clarifica me, tu Pater, opud temetipsum , claritate quam habui, priusquam mundus esset, apud te. — Manifestavi nomen tuum hominibus quos dedisti mihi de mundo. Tui erant, et mihi eos dedisti, et sermonem tuum servaverunt. — Nunc cognoverunt quia omnia quae dedisti mihi abs te sunt. — Quia verba quae dedisti mihi dedi eis, et ipsi acceperunt, et cognoverunt verequiaa te exivi, et crediderunt quia tu me misisti. — Ego pro eis rogo; non pro mundo rogo, sed

NOTES

pro eis quos dedisti mihi, quia tui sunt, — et mea omnîa tua sunt, et tua mea sunt, et clarificatus sum in eis. — Et jam non sum in mundo, et hi in mundo sunt, et ego ad te venio. Pater sancte, serva eos in nomine tuo quos dedisti mihi, ut sint unum, sicut et nos. » (Êvang. selon saint Jean, ch. xvu, v. 1-11.)

(Page 145.)

(N) Tulit ergo Dominus hominem, et posuit eum in paradiso voluptatis, utoperaretur et custodiret illum ; — praecepitque ei dicens : « Exomni ligno paradisi comede;

— de ligno autem scientiae boni et mali ne comedas; in quocumque enim die comederis ex eo, morte morieris. »

— Dixit quoque Dominus Deus : « Non est bonum esse hominem solum; faciamus ei adjutorium simile sibi. » — Formatis igitur, Dominus Deus, de humo cunctis animantibus terrae et universis volatilibus cœli, adduxit ea ad Adam ut videret quid vocaret ea ; omne enim quod vocavit Adam animas viventis, ipsum est nomen ejus. — Appellavitque Adam nominibus suis cuncta animantia et universa volatilia cœli, et omnes bestias terrae; Adae vero non inveniebatur adjutor similis ejus. — Immisit erga Deus soporem in Adam ; cumque obdormisset, tulit unam de coslis ejus, et replevit carnem pro ea. — Et aedificavit Dominus Deus costam quam tulerat de Adam in mulie-

NOTES

rem, et adduxit earn ad Adam. — Dixitque Adam : « Hoc nunc os exossibus meis, et caro de carne mea. — Quamobrem relinquet homo patrem suum et matrem , et adhœrebit uxori suae, et erunt dao in carne una. » ( Genèse, ch. ii, v. 15-2Zi.)

(Page 156.)

(0) Omnis scriptura divinitus inspirata, utilis est ad docendum, ad arguendum, ad corripiendum, aderudiendum in justitia. — Ut perfectus sit homo Dei, ad omne opus bonum instructus. (IIe Èpître de saint Paul à 77mothèe, ch. ni, v. 16-17.)

(Page 102.)

(P) Homo quidam erat dives, qui induebatur purpura et byssa, et epulabatur quotidie splendide. — Et erat quidam mendicus nomine Lazarus, qui jacebat ad januam ejus, ulceribusplenus, — cupiens saturari de micis quaecadebant de mensa divitis, etnemo ilii dabat; sed et canes veniebant, et lingebant ulcéra ejus. — Factum est autem ut moreretur mendicus, et portaretur ab arigelis in sinum AbrahaB. Mortuus est autem et dives, et sepultus est in inferno. — Elevans autem oculos suos, cum esset in tormentis, vidit Abraham a longe, et Lazarum in sinu ejus. — Et ipse damans dixit : « Pater Abraham, mi-

NOTES

serere rnei, et mitte Lazarum, ut intingat extremum digiti sui in aquam ut refrigeret linguam meam, quia crucior in hac flarama. » — Et dixit illi Abraham : « Fili, recordare quia recepisti bona in vita tua , et Lazarus similiter mala : nunc autem hic consolatur, tu vero cruciaris. — Et in his omnibus, inter nos et vos chaos magnum ûrmatum est; ut hi, qui volunt hinc transire ad vos, non possint, neque inde hue transmeare. a — Et ait : « Rogo ergo te, pater, ut mittas eum in domum patrismei.

— Habeo enim quinque fratres, ut testetur illis, ne et ipsi veniant in hune locum tormentorum. » — Et ait illi Abraham: aHabent Moysen et prophetas; audiant illos. »

— At ille dixit : a Non, pater Abraham, sed si quis ex mortuis ierit ad eos, pœnitentiam agent. » — Ait autem illi : « Si Moysen et prophetas non audiunt, neque si quis ex mortuis resurrexit, credent. a (Évang. selon saint Luc, ch. xvi, v. 19-31.)

(Q) Locutusque est Dominus ad Moysen, dicens : « Ego Dominus — qui apparui Abraham, Isaac et Jacob, in Deo omnipotente : et nomen meum Adonai non indicavi eis. » [Exode, ch. vi, v. 2-3.)

(Page 178.)

(R) Et ad populum sic locutus est : « Haec dicit Dominus

NOTES

Deus Israël : Trans fluvium habitavernnt patres vestri ab initio, Thare pater Abraham et Nachor, servieruntque diis alienis. » (Josuè, ch. xxiv, v. 2.)

(Page 179.)

(S) Dixit autem Dominus ad Abram : « Egredere de terra tua, et de cognatione tua, et de domo patris tui, et veni in terram qnam monstrabo tibi. — Faciamque te in gentem magnam, et benedicam tibi, et magnificabo nomen tuum, erisque benedictus. — Benedicam benedicentibns tibi, et maledicam maledicentibus tibi, atque in te benedicentur universae cognationes terrae. » — Egressus est itaque Abram sicut praeceperat ei Dominus, et ivit cum eo Lot : septuaginta quinque annorum erat Abram cum egrederetur de Haran. — Tulitque Sarai uxorem suam, et Lot filium fratris sui, universamque substantiam quam posséderont, et animas qnas fecerant in Haran : et egressi sunt ut irent in terra Chanaan. (Genèse, ch. xu, v. 1-5.)

(Page 184.)

(T) Cumque surrexisset ab officio funeris, locutus est (Abraham) ad filios Heth, dicens : — « Advena sum et peregrinus apnd vos ; date mini jus sepulchri vobiscum, ut sepeliam mortuum meum. » — Responderunt filii Heth, di-

centes : — « Audi nos, Domine, princeps Dei es apudnos : in electis sepulchris nostris sepeli mortuum tuum ; nullusque te prohibere poterit quîn in monumento ejus sepelias mortuum tuum. » — Snrrexit Abraham, et adoravit populum terne, filios videlicet Heth; — dixitque ad eos : « Si placet animas vestrae ut sepeliam mortuum meum, audite me, et intercedite pro me apud Ephron fiîium Seor ; — ut det mihi speluncam duplicém, quam habet in extrema parte agri sui : pecunia digna tradat eu m mihi coram vobis in possessionem sepulchri. » — Habitabat autem Ephron in medio filiorum Heth. Responditque Ephron ad Abraham cunctis audientibus qui ingrediebantur portam eivitatis illius, dicens: — « Nequaquam ita fiet, Domine mi , sed tu magis ausculta quod loquor: agrum trado tibi, et speluncam quae in eo est, praesentibus filiis populi mei; sepeli mortuum tuum. » — Adoravit Abraham coram populo terrae; — et locutus est ad Ephron circumstante plèbe : « Quaeso, ut audias me ; dabo pecuniam pro agro ; suscipe eam, et sic sepeliam mortuum meum in agro. » — Responditque Ephron : « Domine mi, audi me; terra, quam postulas, quadringentos siclos argenti valet; istud est pretium inter me et te; sed quantum est hoc? Sepeli mortuum tuum. » — Quodcum audisset Abraham, appendit pecuniam, quam Ephron postulaverat, audientibus filiis Heth, quadringentos siclos argenti probatse monetae publîcae. — Conûrmatusque est ager quondam Ephronis, in

NOTES

quo erat spelunca duplex, respiciens Mambre, tam ipse quam spelunca, et omnes arbores ejus in cunctis terminis ejus per circuitum, — Abrahae in possessionem, videntibus fiiiis Heth, et cunctis qui intrabant portam civitatis illius. — Atque ita sepelivit Abraham Saram uxorem suam in spelunca agri duplici, quae respiciebat Mambre, haec est Hebron in terra Chauaan. — Et confirmatus est ager, et antrum quod erat in eo, Abrahae in possessionem monumenti a fiiiis Heth. {Genèse, ch. xxm, v. 3-20.)

(Page 185.)

(L) His itaque transactis, factus est sermo Domini ad Abram per visionem dicens : « Noli timere, Abram : ego protector tuus sum, et merces tua magna nimis. » — Dixitque Abram : « Domine Deus, quid dabis mihi? ego vadam absque liberis; et filius procuratoris domus meae iste Damascus Eliezer. » — Addiditque Abram : k Mihi autem non dedisti semen, et ecce vernaculus meus haeres meus erit. » — Statimque sermo Domini factus est ad eum, dicens : «Non erit hic haeres tuus ; sed qui egredietur de utero tuo, ipsum habebis haeredem. » — Eduxitque eum foras, et ait illi : « Suscipe cœlum, et numera stellas, si potes. » Et dixit ei : « Sic< erit semen tuum. » — Credidit Abram Deo, et reputatum est illi ad justitiam. {Genèse, ch. x, v. 1-6.)

NOTES

(Page 192.)

(V) Dixitque Moyses ad Deum : « Quis sum ego ut vadam ad Pharaonem, et educam filios Israël de Egypto?... Ecce ego vadam ad filios Israël et dicam eis : Deus patrum vestrorum misit me ad vos. Si dixerint mihi : Quod est nomen ej us ? quid dicam eis? » — Dixit Deus ad Moysen : « Ego sum qui sum. Ait : Sic dices filiis Israël : Qui est misit me ad vos. » (Exode, ch. m, v. 11, 13-14.)

(Page 194.)

(X) Ait Moyses : « Obsecro, Domine, non sum eloquens ab heri et niidius tertius ; et ex quo locutus es ad servum tuum, impeditioris et tardions linguœ sum. » (Exocle, ch. iv, v. 10.)

(Page 196.)

(\) Clamavit autem Moyses ad Dominum, dicens : « Quid faciam populo huic? adhuc paululum, et lapidabit me. » — Qui ait : « Ostende mihi gloriam tuam. » — Respondit : « Ego ostendam omne bonum tibi, et vocabor in nomine Domini coram te; et miserebor cui voluero, et clemens ero in quem mihi placuerit. » — Pairsumque ait : « Non poteris videre faciem meam; non enim videbit me homo, et vivet. » (Exode, ch. xvn, v. h; ch. xxxin, v. 18-20.)

NOTES

(Page 203.)

(Z) Venit Moyses; et convocatis majoribus natu populî , exposuit omnes sermones quos mandaverat Domi- Dus. — Responditque omnis populus simul : c< Cuncta qua? locutus est Dominas, faciemus. » {Exode, ch.- xix, v. 7-8.)

(Page 204.)

(ÀA) Assumensque volumen fœderis, legit audiente populo, qui dixerunt : « Omnia quas locutus est Dominus, faciemus, eterimus obedientes. » {Exode, ch. xxiv, v. 7.)

(Page 210.)

(BB) « Ascende cacumen Phasgae, et oculos tuos circumfer ad occidentem, et ad aquilonem, austrumque et orientem, et aspice. Nec enim transibis Jordanem istum. — Praecipe Josue, et corrobora eum atque conforta; quia ipse praecedet populum istum ; et dividet eis terram quam visurus es. » {Deutèronome, ch. m, v. 27-28.)

(CC) Feceruntque malum in conspectu Domini, et obliti sunt Dei sui, servientes Baalim et Astaroth. {Juges, ch. ni, v. 7.)

(Page 213.)

(DD) Dimisitque eos, ut in ipsis experiretur Israe-

NOTES

lera, utrum audiret mandata Domini quag praeceperat patribus eoram per manum Moysi, an non. [Juges, ch. m,

(Page 214.)

(EE) Et ait Samuel adpopukim : « Dominus, qui fecit Moysen et Aaron, et eduxit patres nostros de terra yEgypti. — Quomodo Jacob ingressus est in /Egyptum, et clamaverunt patres vestri ad Dominum ; et misit Dominus Moysen et Aaron, et eduxit patres vestros deiEgypto; et collocavit eos in loco hoc. » (Samuel, liv. I, ch. xn, v. 6 et 8.)

(Page 214.)

(FF; « Et observa custodias Domini Dei tui, ut ambules in viis ejus, ut custodias ceremonias ejus, et prascepta ejus, et judicia, et testimonia, sicut scriptum est in lege Moysi; ut intelligas universa quae facis, et quocumque te verteris. » (Rois, liv. I, ch. n, v. 3.)

(Page 214.)

(GG) Stetit ergo , et benedixit omni ecclesise voce magna, dicens : — « Benedictus Dominus, qui dédit requiem populo suo Israël, juxta omnia quae locutus est; non cecidit ne unus quidem sermo ex omnibus bonis quaelocutus est per Moysen servum suum. » (Rois, liv, i, ch. vin, v. 55-56.)

NOTES

(Page 216.)

(HH) Et factum est cum senuisset Samuel, posuît filios siios judices in Israël. — Et non ambulaverunt filii illius in via ejus, sed declinaverunt post avaritiam acceperuntque mimera et perverterunt judicium. — Et congregati universi majores natu Israël, venerunt ad Samuelem in Ramatha; — et dixerunt ei : « Ecce tu senuisti, et filii tui non ambulant in viis tais; constitue nobis regem ut judicet nos sicut et habent universae nationes. » (Samuel, liv. I, ch. vin, v. 1, 3-5.)

(Page 217.)

(II) « Si autem intraveris in terram quam Dominus Deus tuus dat tibi et haereditaveris eam, et habitaveris in ea, et dixeris : Gonstituam super me principem, sicut et caeterae gentes quae circa me sunt; — constituendo constitues super te principem quem elegerit Dominus Deus tuus ipsum ; ex fratribus tuis constitues super te principem : non poteris constituere super te hominem alienum, quia non est f rater tuus. » (Deutèronome , ch. xvn, v. 14- 15.)

(Page 218.)

(JJ) Et dixit Dominus ad Samuel : « Audi vocem populi, juxta quaecumque loquantur tibi, quoniam non te spreve-

NOTES

runt, sed me spreverunt, ut non regnem super eos —

Et nunc audi vocem eorum, tantummodo contestans contestaberis eis, et annuntiabis eis justificationem régis qui

regnabit super eos » — Et noluit populus audire

Samuel et dixerunt ei : « Nequaquam, sed rex erit super nos ; — et erimus etiam nos sicut omnes gentes ; et judicabit nos rex noster, et egredietur ante nos, et bellabit bellum nostrum. » — Et audivit Samuel omnia verba populi, et locutus est ea in auribus Domini. Dixit autem Dominus ad Samuelem : « Audi vocem eorum et regnare fac super eis regem. » (Samuel, liv. 1, ch. vin, v. 6-22.)

(Page 221.)

(KK) Et dédit Dominus prudentiam ipsi Salomon et sapientiam multam valde et latitudinem cordis, velut arena quas juxta mare. — Et habitabat Judas et Israël confidentes unusquisque sub vile sua et sub ficu sua, comedentes et bibentes, a Dan et usque Bersabee, cunctis diebus Salomonis. (Rois, liv. I, ch. iv, v. 29, 25.)

(Page 231.)

(LL) u Prophetam suscitabo eis ex fratribus eorum, sicut te, et dabo verba in ore ejus, et loquetur eis secun-

dum quod mandabo ei — Verumtamen propheta qui

impie egerit, loquendo in nomine meo verbum quod non

NOTES

praxepiloqui, et qui Iocutus fuerit in nomine deorum aliorum, morietur propheta ille. » (Deutèronome, ch. xvm, v. 18 et 20.)

(MM) Et venit Dominus, et stetit, et vocabit eum, sicut semel et semel. Et dixit Samuel : « Loquere, quoniam audit servus tuus. » (Samuel, 1. I, ch. ni, v. 10.)

( Page 234. )

(NN) Et dixit Amasias ad Amos : « Qui vides, egredere, recède tu in terrain Juda, et ibi vive, et ibi prophetabis. — In Bethel autem non adjicies ultra prophetare, quia sanctificatio régis est, et domus regni est. » — Et respondit Amos et dixit ad Amasiam : « Non eram propheta ego, neque films prophetae, sed pastor eram et vellicans sycamina. — Et tulit me Dominus ex ovibus, et dixit Dominus ad me : Vade, et prophetiza super populum meum Israël. » (Amos, ch. vu, v. 12-15.)

(Page 23G.)

(00) « Et neomenias vestras et solemnitates vestras odit anima mea. Facti estis mihi in satietatem, nequaquam ultra dimittam peccata vestra. — Cum extenderitis manus, avertam oculos meos a vobis, et si multiplicetis orationem, non exaudiam vos; manus enim vestrae sanguine

plenae sunt. — Lavamini, mundi estote, auferte mala ex animabus vestris ab oculis meis, quiescite a malitiis vestris. — Discite facere bonum, quaerite judicium, libérale oppressum, judicate pupillo et justificate viduam. >.v (haie, 1. I, v. 14-17.)

( Pa|e 237. )

(PP) In quo apprehendam Dominum, suscipiam Deum meum excelsum? Si apprehendam eum in holocaustis, in vitulis anniculis? — Si suscipiet Dominus in millibus arietum, vel in decem millibus hircorum pinguium? Si dabo primogenita mea pro impietate, fructum ventris mei pro peccato animae meae? — Si annuntiatum est tibi, liomo, quid bonum? Aut quid Dominus quaerat a te, nisi ut facias judicium et diligas misericordiam, et paratus sis auibulare cum Domino Deo tuo? (Michèe, ch. vr, v. 6-8.)

(00) Et dixit Dominus Deus serpenti ; « Quia fecisti hoc, maledictus tu ab omnibus pecoribus, et ab omnibus bestiis quae super terram sunt : super pectus tuum et ventrem ambulabis : et terram edes omues dies vitae tuse. — Et inimicitias ponam inter te et mulierem, et inter semen tuum et semen ejus. Ipse servabit caput tuum : et tu servabis ejus calcaneum. » [Genèse, ch. m, v. 14-15.)

NOTES

(Page 242.)

(RR) Et dixit : « Benedictus Dominus Deus Sem ; et erit

Chanaan puer famulus ejus — Et benedicam benedi-

centes te, et maledicam maledicentes te, et benedicentur

in te omnes tribus terrae — Non deficiet princeps ex

Juda, et dux de femoribus tuis, donec veniant quae re-

posita sunt ei : et ipse est expectatio gentium — Et

tu, Bethléem domus Ephrata, minima es ut sis in millibus Juda, ex te mihi egredietur ut sit in principem Israël , et egressus ejus ab initio ex diebus saeculi. » (Genèse, ch. ix, v. 26 ; — ch. xii, v. 3 : — ch. xlix, y. 10.— Michèe, ch. v, v. 2.)

( Page 243. )

(SS) Adstiterunt reges terrae, et principes convenerunt

inunumadversusDominum,et adversusChristumejus

— Ego autem constitutus sum rex ab eo super Sion mo-ntem sanctum ejus, — praedicans praeceptuin Domini. Dominus dixit ad me : Filius meus es tu, ego hodie genui

te — Deus, Deus meus, respice in me, quare me de-

reliquisti ? Longe a salute mea verba delictorum meo-

rum — Omnes qui conspiciebant me subsannaverunt

me, locuti sunt labiis, et moverunt caput. — Speravit in Dominum, eruat eum : salvum faciat eum, quoniam vult eum — Diviseront sibi vestimenta mea, et super vestem

NOTES

ineam miserunt sortem — Qui timetis Dominum, lau-

date eu m, universuni semen Jacob, magnificate eum

— Reminiscentur et convertentur ad Dominum universi lines terras, et adorabunt in conspectu ejus universas fa-

miliae gentium — Et dederunt in escam meam fel, et

in siti mea potaverunt me aceto. (Psaumes, n, v. 2 ; — xxt, v. 2, 8, 9, 19, 2/j, 28 ; — lvïïi, v. 22.)

(Page 248.)

(TT) Propterea dabit Dominus ipse vobis signum. Ecce virgo in utero concipiet, et pariet filium, et vocabis nomen ejus Emmanuel

Et egredietur virga de radiée Jesse, et flos de radice ejus ascendet. — Et requiescet super eum spiritus Domini, spiritus sapientiae et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiae et pietatis. — Et replebit eum spiritus timoris Domini, et non secundum visionem oculorum judicabit, neque secundum auditum aurium arguet. — Sed judicabit in justitia pauperes, et arguet in sequitate pro mansuetis terras, et percutiet terram virga oris sui, et spiritu labiorum suorum interOciet impium.

Quia parvulus natus est nobis, et filius datus est nobis, cujus principatus factus est super humerum ejus, et vocatur nomen ejus, magni consilii angélus. Adducam enim pacem super principes et sanitatem ei

NOTES

Audite insulae et attendite populi de longe : Do-minus ab utero voca vit me; de ventre matris meae recordatus est nominis mei. — Et posuit os meum quasi gladium acutum; in umbra manus sua protexit me, et posuit me sicut sagittam electam : in pharetra sua abscondit me.

— Et dixit mihi : Servus meus es tu Israël, quia in te gloriabor. — Et ego dixi : In vacuum laboravi sine causa, et vane fortitudinem meam consumpsi : ergo judicium meum cum Domino et opus meum cum Deo meo.

— Et nunc dicit Dominus, formans me ex utero servum sibi, ut reducam Jacob ad eum, et Israël non congregabitur : et glorificatus sum in oculis Domini, et Deus meus factus est fortitudo mea. — Et dixit : Parum est ut sis mihi servus ad suscitandas tribus Jacob , et faeces Israël convertendas. Ecce dedi te inlucem gentium, ut sis salus mea usque ad extremum terra?

Quis credidit auditui nostro? et brachium Domini cui revelatum est?

Et ascendet sicut vîrgultum coram eo, et sicut radix de terra sitienti : non est species ei, neque décor; et vidimus eum, et non erat aspectus, et desideravimus eum.

Despectum, et novissimum virorum, virum dolorum etscienteminfirmitatem, et quasi absconditus vuitus ejus et despectus, unde nec reputavimus eum.

Vere languores nostros ipse tulit, et dolores nostros

NOTES

ipse porta vit; et nos putavimus eum quasi leprosum et percussum a Deo et humiliatum.

Jpse autem vulneratus est propter iniquitates nostras, attritus est propter scelera nostra ; disciplina pacis nostrae super eum, et livore ejus sanati sumus.

Oranes nos quasi oves erravimus, unusquisque in viam declinavit : et posuit Dominus in eo iniquitatem omnium riostrum.

Oblatus est quia ipse voluit, et non aperuit os suum : sicut ovis ad occisionem ducetur, et quasi agnus coram tondente se obmutescet, et non aperuit os suum.

De angustia et de judicio sublatus est : generationem ejusquis enarrabit? quia abscissus est de terra viventium : propter scelus populi mei percussi eum.

Et dabit impios pro sepultura, et divitem pro morte sua; eo quod iniquitatem non fecerit, neque dolus fuerit in ore ejus.

Et Dominus voluit conterere eum in infirmitate : si posuerit pro peccato animam suam, videbit semen Iongaevum, et voluntas Domini in manu ejus dirigetur.

Pro eo quod laboravit anima ejus, videbit et saturabitur; in scientia sua justificabit ipse justus servus meus m ultos, et iniquitates eorum ipse portabit.

ideo dispertiam ei plurimos, et fortium dividet spolia, pro eo quod tradidit in mortem animam suam , et cum sceleratis reputatus est ; et ipse peccata multorum tulit

NOTES

et pro transgressoribus rogavit. {haïe, ch. vu, v. 14; — ch. xi, v. 1-4; — ch. ix, v. 1-5 ; — ch. xlix, v. 1-6; —

Ch. LUI.)

(Page 246.)

(TT) Exulta satis, filia Sion, jubila, filia Jérusalem; ecce rex tuus veniet tibi justus et Salvator : ipse pauper et ascendens super asinam, et super pullum fîlium asinas. (Zacharie, ch. ix, v. 9.)

( Page 254. )

(UU) Et ecce homoeratin Jérusalem, cui nomen Simeon, et homo iste justus et timoratus, expectans consolationem Israël, et Spiritus sanctus erat in eo. — Et responsum acceperat a Spiritu sancto, non visurum se mortem nisi prius viderit Christum Domini. — Et venit in spiritu in templum. Et cum inducerent puerum Jesum parentes e j u s , ut facerent secundum consuetudinem legis pro eo : — et ipse accepit eum in ulnas suas et benedixit De miL et dixit : — « Nunc dimittis servum tuum, Domine, secundum verbum tuum, in pace; — quia viderunt oculi mei salutarë tuum : — quod parasti ante faciem omnium populorum, — lumen ad revelationem gentium, et gloriam plebis tuas Israël. » (Évang. selon saint Luc, ch. n.

NOTES. 3oT ,'Page 254.)

(VV Et erat Anna prophetissa, filia Phanuel de trio a Asser : haec processerat in diebus multis, et vixerat cum viro suc- annis septem a virginitaîe sua. — Et hase vidua usque ad annos octoginta quatuor : quas non discedebat de templo, jejuniis et obsecrationibus serviens nocte ac die. — Et hase ipsa hora superveniens confitebatur Domino, et loquebatur de illo omnibus qui expectabant redemptionem Israël. (Êvang. selon saint Luc , ch. u , v. 36-38.)

(Page 255.)

(XX) In diebus autem illis venit Joannes Baptista prasdicans in deserto Judaeae, — et dicens : « Pœnitentiam agite : appropinquavit enim regnum cœlorum. — Hic est enim, qui dictus est per Isaiam prophetam diceniem : Vox clamantis in deserto ; parate viam Domini : rectas faci te semitas ejus. » — Ipse autem Johannes habebat vestim en tu m de pilis camelorum, et zonam pelliceam circa lumbos suos ; esca autem ejus erant locustae et mel silvestre. (Évang. selon saint Matthieu, ch. m, v. 1-A ; — selon saint Marc, ch. i, v. 2-11; — selon saint Luc, ch. m, v. 1-18; — selon saint Jean, ch. i, v. 26-33.)

NOTES

(Page 259.)

(YY) Et erat pater ejus et mater mirantes super his quae dicebantur de illo. — Puer autem cre?cebat et confortabatur, plenus sapientiae : et gratia Dei erat in illo. — Et ibant parentes ejus par omnes annos in Jérusalem , in die solemni Paschae. — Et cum factus esset annorum duodecim, ascendentibus illis Jerosolymam secundum consuetudinem diei festi, — consummatisque diebns, cum redirent, remansit puer Jésus in Jérusalem, et non cognoverunt parentes ejus. — Existimantes autem illum esse in comitatu, veneruntiter diei, et requirebant eum inter cognatos et notos. — Et non invenientes , regressi sunt in Jérusalem, requirentes eum. — Et factum est, post triduum invenerunt illum in templo sedentem in medio doctorum , audientem illos , et interrogantem eos. — Stupebant autem omnes , qui eum audiebant, super prudentia et responsis ejus. — Et videntes admirati sunt. Et dixit mater ejus ad illum : « Eili, quid fecisti nobis sic? ecce pater tuus et ego dolentes quaerebamus te. » — Et ait ad illos : « Quid est quod me quaerebatis ? nesciebatis quia in his quse Patris mei sunt oportet me esse ? » Et ipsi non intellexerunt verbum quod locutus est ad eos. — Et descendit cum eis, et venit Nazareth, et erat subditus illis. Et mater ejus conservabat omnia verba haec in corde suo. — Et Jésus proficiebat sapientia, et aetate,

NOTES

et gratia apud Deum et hommes. (Éoang. scion saint Luc, ch. ii, v. 33, 40-52.)

(Page 263. )

(ZZ) a Non vos me elegistis, sedego elegi vos, et posui •vos ut eatis, et fructura afferatis, et fructus vester maneat, ut quodcumque petieritis Patrem in nomme meo, det vobis.

« Jam non dicam vos servôs, quia servus nescit quid faciat dominus ejus. Vos autem dixi amicos, quia omnia quaecumque audivi a Pâtre meo, nota feci vobis. » (Évang. selon saint Jean, ch. xv, v. 15-16.)

(Page 264.)

(ÀAA) Et accedentes discipuli dixerunt ei : « Quare in parabolis loqueris eis? » — Qui respondens ait illis: « Quia vobis datum est nosse mysteria regni cœlorum : illis autem non est datum. » (Èvang. selon saint Matthieu, ch. xm, v. 10-11 ; — selon saint Marc, ch. iv, v. 10-11.)

(Page 265.)

(BBB) Et accédant ad eum Jacobus et Joannes filii Zebedaei, dicentes : «Magister, volumus ut quodcumque petierimus facias nobis. » — At ille dixit eis : « Quid vultis

NOTES

ut faciam vobis? » — Et dixerunt : « Da nobis ut unus ad dexteram tuam , et alius ad sinistram tuam , sedeamus in gloriatua.» — Jésus autem ait eis : « Nescitis quid petatis : potestis bibere calicem quem ego bibo, aut baptismo quo ego baptizor baptîzari? » — At illi dixerunt eî : «Possumus. » Jésus autem ait eis : « Calicera quidem, quem ego bibo, bibetîs, et baptismo, quo ego baptizor, baptizabimini : — sedere autem ad dexteram meam, vel ad sinistram, non est meum dare vobis, sed quibusparatum est. » (Êvang. selon saint Marc, ch. x, v. 35-ZjO; — selon saint Matthieu, ch. xx, v. 20-26.)

(Page 2G6.)

(CCG) Hos duodecim misit Jésus, praecipiens eis, dicens : « In viam gentium ne abieritis, et in civitates Samaritanorum ne intraveritis. — Sed potins ite ad oves quae perierunt domus Israël. — Euntes autem praedicate, dicentes : Quia appropinquavit regnum cœlorum. — Infirmos curate, mortuos suscitate, leprosos mundate, dœmones ejicite ; gratis accepistis, gratis date. — Nolite possidere aurum, neque argentum , neque pecuniam in zonis vestris ; — non peram in via, neque duas tunicas, neque calceamenta, neque virgam : dignus enim est operarius cibo suo. — Ecce ego mitto vos sicut oves in medio luporum. — Estote ergo prudentes sicut serpen-

NOTES

tes, et simplices sicut columba?.. » (Èvang. selon saint Matthieu, ch. x, v. 5-10, 16; — selon saint Luc, ch. x, v. 1-12.)

(Page 267.)

(DDD) « Quod dico vObis in tenebris, dicite in lumine : et quod in aure auditis, praedicate super tecta. — Et nolite timere eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere : sed potins timete eum qui potest et animam et corpus perdere in gehennam. » (Èvang. selon saint Matthieu, ch. x, v. 27-28.)

(Page 208.)

(EEE) « Cavete autem ab hominibus. Tradent enim vos in conciliis, et in synagogis suis flagellabunt vos. — Et ad praesides et ad reges ducemini propter me, in te-

stimonium illis et gentibus — Tradet autem frater

fratrem in mortem, et pater filium, et insurgent filii in parentes, et morte eos afïïcient : — et eritis odio omnibus propter nomen meura. Qui autem perseveraverit usque in finem , hic salvus erit. » (Evang. selon saint Matthieu, ch. x, v. 17-18, 21-22 ; — selon saint Luc, ch. xxi, v. 12-17.)

NOTES

( Page 269. )

(FFF) Tune respondens Tetrus, dixit ei : « Ecce nos reliquimus omnia, et secutî sumus te : quid ergo erit nobis? » — Jésus autem dixit illis : «Amen dico vobis quod vos qui secutî estis me, in regeneratione cum sederit Filins hominis in sede majestatis suas, sedebitis et vos super sedes duodecim, judicantes duodecim tribus Israël. — Et omnis qui reliquerit domum, vel fratres, aut sorores, aut patrem, aut matrem, aut uxorem, aut filios, aut agros, propter nomen meum, centuplum accipiet, et vitam aeternam possidebit. — Multi autem erunt primi novissimi, et novissimi primi. » [Évang. selon saint Matthieu, ch. xix, v. 27-30.)

(Page 270.)

(GGG) Numquam sic locutus est homo siçut hic homo, {Évang. selon saint Jean, ch. vu, v. 46.)

(Page 273.)

(HHH) Respondit ei Jésus et dixit : « Mea doctrina non est mea, sed ejus qui misitme. — Si quis voluerit vol tinta tem ejus facere, cognoscet de doctrina, utrum ex Deo sit, an ego a meipso loquar. — Qui a semetipso loquitur,

NOTES

gloriam propriam quaerit; qui autem quaerit gloriam ejus qui misit eum, hic verax est, et injustitia in illo non est. »

Clamabat ergo Jésus in templo docens et dicens : « Et me scitis, et nnde sim scitis, et a meipso non veni, sed est verus qui misit me, quem vos nescitis. — Ego scio eum, quia ab ipso sum etipse me misit. » (Éuang. selon saint Jean, ch. vu, v. 16-18, 28-29.)

(Pages 275 et 27G. )

(III) Quis ex vobis homo qui habet centum oves , et si perdiderit unam ex illis, nonne dimittit nonaginta novem in deserto, et vadit ad illam quae perierat, donec inveniat eam? — Et cum invenerit eam, imponit in numéros suos gaudens, — et veniens domum convocat amicos et vicinos, dicens illis : Congratulamini mihi, quia inveni ovem meam quae perierat? — Dico vobis quod ita gaudium erit in cœlo super uno peccatore pœnitentiam agente, quam super nonaginta novem justis qui non indigent pœnitentia. (Évang. selon saint Luc, ch. vu, v. h-1 ■) — At Jésus audiens, ait : «Non estopus valentibus medicis, sed maie habentibus. — Euntes autem discite quid est : Misericordiam volo, et non sacrifïçium. Non enim veni vocare justos, sed peccatores. » {Évang. selon saint Matthieu, ch. ix, v. 12-13.)

NOTES

(Page 278.)

(JJj) Qui non est mecum contra me est : et qui non congregat mecum spargit. (Évang. selon saint Matthieu, ch. xn, v. 30.) — Qui enim non est adversum vos, pro vobis est. (Évang. selon saint Marc, ch. ix, v. 39.)

(Page 279.)

(KKK) Dicebat autem et parabolam ad illos, quoniam oportet semper orare et non deficere; — dicens : « Judex quidam erat in quadam civitate, qui Deum non timebat, et hominem non reverebatur. — Vidua autem quaedam erat in civitate il la, et veniebat ad eum, dicens : Vindica me de adversario meo. — Et nolebat per multum tempus. Post haec autem dixit intra se : Etsi Deum non timeo, nec hominem revereor; — tamen quia molesta est mihi hase vidua, vindicabo illam, ne in novissimo veniens sugillet me. » (Évang. selon saint Luc, ch. xvm, v. 1-5.)

(Page 290.)

(LLL) Petrus'autem et Johannes ascendebant in templum, ad horam orationis nonam. — Et quidam vir, qui erat claudus ab utero matris suaa, bajulabatur ; quem ponebant quotidie ad portam templi quae dicitur Spe-

ciosa, ut peteret eleemosynam ab introeuntibus in templum. — Is cum vidisset Petrum et Johannem incipientes introire in templum, rogabat ut eleemosynam acciperet. Intuens autem in eum Petrus cum Johanne, dixit : «Respice in nos. » — At ille intendebat in eos, sperans se aliquid accepturum ab eis. — Petrus autem dixit : « Àrgentum et aurum non est mihi ; quod autem habeo, hoc tibi do : in nomine Jesu Christi Nazareni surge, et ambula. » — Et apprehensa manu ejus dextera allevavit eum; et protinus consolidatae sunt bases ejus et plantas. — Et exsiliens stetit et ambulabat, et intravit cum illis in templum ambulans, et exsiliens, et laudans Deum. — Et vidit omnis populus eum ambulantem et laudantem Deum. — Cognoscebant autem illum, quod ipse erat, qui ad eleemosynam sedebat ad Speciosam portam templi; et impleti sunt stupore et extasi, in eo quod contigerat illi. — Cum teneret autem Petrum et Johannem, cucurrit omnis populus ad eos, ad porticum quod appellatur Salomonis, stupentes. — Videns autem Petrus respondit ad populum : «Viri Israelitas, quid miramini in hoc, aut nos quid intuemini, quia nostra virtute aut potestate fecerim hune ambulare? — Deus Abraham, et Deus Isaac et Deus Jacob, Deus patrum nostrorum, glorificavit filium suum Jesum quem vos quidem tradidistis, et negastis ante faciem Pilati, judicante illo dimitti. — Vos autem sanctum et justum negastis, et petistis virum

NOTES

homicidam donari vobis. — Auctorem vero vitae interfecistis quem Deus suscitavit a mortuis, cujus nos testes sumus. — Et in fide nominis ejus, hune, qaem vos vidistis et nostis, confirmavit nomen ejus, et fides, quae pereum est, dédit integram sanitatem istam in conspectu omnium vestrum. » (Actes des Apôtres, ch. m, v. 1-16.)

(MMM) Factum est autem in crastinum, ut congregarentur principes eorum, et seniores, et scribae in Jérusalem, — et Annas princeps sacerdotum, et Caiphas, et Joannes et Alexander, et quotquot erânt de génère sacerdotali. Et vocantes eos, denunliaverunt ne omnino loquerentur, neque docerent in nomine Jesu. — Petrns vero et Joannes respondentes, dixerunt ad eos : « Si justum est, in conspectu Dei, vos potius audire quam Deum, judicate. — Non enim possumus quae vidimus et audivimus non loqui. » (Actes des Apôtres, ch. iv, v. 5-6, 18-20.)

(-Page 293.)

(NNN) « Vas tibi Chorazin ! vœ tibi Bethsaida! Quia si in Tyro et Sidone factse essent virtutes quœ factœ sunt in vobis, olim in cilicio et cinere pœnitentiam egissent. » (Èoang. selon saint Matthieu, ch. xi, v. 21.)

NOTES

( Pages 296 et 297.)

^OOO) « Nolite putare quoniam veni solvere legem aut prophetas ; non veni solvere, sed adimplere. » (Êvang. selon saint Matthieu, ch. v, v. 17.) — « Nolite putare quia ego accusaturus sum vos apud Patrem ; est qui accusât vos Moyses, in quo vos speratis. — Si enim crederitis Moysi, crederitis forsitan et mini; de me enim ille scripsit. — Si autem illius litteris non creditis, quomodo verbis meis credetis? » {Êvang. selon saint Jean, ch. v, v. 45-47.)

(Page 298.)

(PPP; Tune accesserunt ad eum ab Jerosolymis Scriba? et Pharisaei, dicentes : — « Quare discipuli tui transgrediuntur traditionem seniorum? Non enim lavant manus suascum panem manducant. » — Ipse autem respondens ait illis : a Quare et vos transgredimini mandatum Dei propter traditionem vestram? Nam Deus dixit : — Honora patrem et matrem, et qui maledixerit patri vel matri morte moriatur. — Vos autem dicitis : Quicumque dixerit patri vel matri : Munus quodeumque est ex me tibi proderit, — et non honorificabit patrem suum aut matrem suam. Et irritum fecistis mandatum Dei propter traditionem vestram.

a Vas vobis, Scriba? et Pharisaei hypocritae, qui deeimatis

NOTES

mentham et anethum et cyminum, et reliquistis quae graviora sunt legis, judicium, et misericordiam, et fidem. Haec oportuit facere, et illa non omittere. » (Èvang. selon saint Matthieu, ch. xv, v. 1-6; ch. xxm, v. 23.)

(Page 299.)

(QQO) (( Jérusalem, Jérusalem, quae occidis prophetas et lapidas eos qui ad te missi sunt, quoties volui congregare filios tuos, sicut gallina congregat pullos suos sub alas! et noluisti!» (Évang. selon saint Matthieu, ch. xxm, v. 37.)

(Page 300.)

(RRR) Cum autem introisset Capharnaum, accessit ad eum centurio rogans eum et dicens : « Domine , puer meus jacet in domo paralyticus et maletorquetur. » — Et ait il 1 i Jésus : « Ego veniam et curabo eum. » — Et respondens centurio ait : « Domine, non sum dignus ut intres sub tectum meum ; sed tantum die verbo, et sanabitur puer meus. — Nam et ego homo sum sub potestate constitutifs , habens sub me milites ; et dico huic : Vade, et vadit; et alii : Yeni, et venit; et servo meo : Fac hoc, et facit. )) — Audiens autem Jésus miratus est et sequentibus se dixit : « Amen dico vobis, non inveni tantam fidem

in Israël. — Dico autem vobis quod multi ab Oriente et Occidente venient, et recumbent cum Abraham et Isaac et Jacob, in regno cœlorum. » (Évang. selon saint Matthieu, ch. vin, v. 5-11.)

(Page 302.)

(SSS) Venit ergo in civitatem Samariae, quae dicitur Sichar, juxta prasdium quod dédit Jacob Joseph fïlio sao. — Erat autem ibi fons Jacob. Jésus ergo, fatigatus ex itinere, sedebat sic supra fontem. Hora erat quasi sexta. — Venit mulier de Samaria haurire aquam. Dicit ei Jésus : « Da mihi bibere. » (Discipuli enim ejus abierant iu civitatem ut cibos emerent.) — Dicit ergo ei mulier illa Samaritana : « Quomodo tu, Judaeus cum sis, bibere a me poscis, quae sum mulier Samaritana? Non enim coutuntur Judaù Samaritanis. » — Respondit Jésus et dicit ei : « Si scires donum Dei, et quis est qui dicit tibi : Da mihi bibere, tu forsitan petisses ab eo, et dedisset tibi aquam vivam. » — Dicit ei mulier : « Domine, neque in quo haurias habes et puteus altus est; unde ergo habes aquam vivam? — Numquid tu major es pâtre nostro Jacob qui dédit nobis puteum et ipse ex eo bibit, et filii ejus, et pecora ejus? » — Respondit Jésus et dixit ei : « Omnis qui bibit ex aqua hac sitiet iterum; qui autem biberit ex aqua quam ego dabo ei, non sitiet in œternum. — Sed aqua, quam ego dabo ei, fiet in eo fons aquse salien-

NOTES

tis in vitam aeternam. » — Dicit ad eum millier : « Domine, da mihi hanc aquam, ut non sitiam, neque veniam hue haurire. » — Dicit ei Jésus : « Vade, voca virum tuum , et veni hue. » — Respondit mulier et dixit : « Non habeo virum. » Dicit ei Jésus : « Bene dixisti, quia non habes virum ; — quinque enim viros habuisti, et nunc quem habes non est tuus vir; hoc vere dixisti. »

— Dicit ei mulier : « Domine , video quia propheta es tu. — Patres nostri in monte hoc adoraverunt, et vos dicitis quia Jerosolymis est locus ubi adorare oportet. »

— Dicit ei Jésus : « Mulier, crede mihi, quia venit hora quando neque in monte hoc, neque in Jerosolymis adorabitis Patrem. — Vos adoratis quod nescitis : nos adoramu s quod scimus, quia salus ex Judaeis est. — Sed venit hora, et nunc est, quando veri adoratores adorabunt Patrem in spiritu et veritate. Nam et Pater taies quaerit qui adorent eum. — Spiritus est Deus : et eos qui adorant eum, in spiritu et veritate oportet adorare. » (Évang. selon saint Jean, ch. iv, v. 5-24.)

(Page 303.)

(TTT ) « Emîtes ergo docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti. (Éoang. selon saint Matthieu, ch. xxvm, v. 19 ; selon saint Marc, ch. xvi, v. 15.)

NOTES

(Page 304.)

(UUU) Per quem accepimus gratiam, et apostolatum ad obediend^n fidei in omnibus gentibus pro ndhiinc ejus. (Épître de saint Paul aux Romains, ch. i, v. 5.)

, (Page 304.)

(VVV) An Judseorum Deus tantum? Nonne et gentium ! Imo et gentium. — Non enim est distinctio Judaei et Graeci ; nam idem Dominus omnium, et dives in omnes qui invocant il lu m. (Épître de saint Paul aux Romains, ch. m, v. 29; ch. x, v. 12.)

(Page 300.)

(XXX) Tune abeuntes Pharisaei concilium inierunt ut caperent eum in sermone. — Et mittunt ei discipulos suos cum Herodianis dicentes : « Magister, scimus quia veraxes, et viam Dei in veritate doces, et non est tibi cura de aliquo; non enim respicis personam hominum. — Die ergonobis quid tibi videtur, liceteensum dare Gaesari, an non? » — Cognita autem Jésus nequitia eorum ait : «Quidme tentatis, hypocritœ ! — Ostendite mihi numisma census.» At illi obtuleruntei denarium. — Et ait illis Jésus : . « Cujus est imago bœc et supersci iptio ?» — Dicunt ei :

NOTES

a Caesaris.» Tune ait illis : «Reddite ergo quaesuntCaesaris, Caesari, et quae sunt Dei, Beo. » — Et audientes mirati sunt, et relicto eo abierunt. (Èvang. selon saint Matthieu, ch. xxii, v. 15-22 : selon saint Marc, ch.xn, %12-17 ; selon saint Luc, ch. xx, v. 19-25.)

(Page 313.)

(YYY) « Audistis quia dictum est antiquis : Non mœchaberis. — Ego autem dico vobis quia omnis qui vident mulierem ad concupiscendam eam, jara mœchatus est eam in corde suo. » [Èvang. selon saint Matthieu , ch. v, v. 27-28.)

(Page 314.)

(ZZZ) Et accedentes Pharisaei interrogabant eum : Si licet viro uxorem dimittere ; tentantes eum. — At ille respondens, dixit eis : « Quid vobis praacepit Moyses?» — Qui dixerunt : «Moyses permisit libellumrepudii scribere et dimittere. » — Quibus respondens, Jésus ait : « Ad duritiam cordisvestri scripsit vobis praeceptum istud. — Ab initio autem craeaturae, masculum et feminam fecit eos Deus. — Propter hoc relinquet homo patrem et matrem et adhaerebit ad uxorem suam. — Et erunt duo in carne una. Itaque jam non duo sunt, sed una caro. — Qnod Deus ergo conjunxit, homo non separet.» — Et in domo

NOTES

iterum discipuli ejus de eodem interrogaverunt eum. — Et ait illis : « Quicumque dimiserit uxorem suam, etaliam duxerit, adulterium committet super eam. — Et si uxor dimiserit virum suum et alii nupserit, mœchatur. » (Évang. selon saint Marc, ch. x, v. 2-12 ; selon saint Matthieu, ch. xix, v. 4-9; Épitre de saint Paul aux Romains, ch. vu, v. 2-3; Ire Êpître de saint Paul aux Corinthiens, ch. vi, v. 16-18; ch. vu, v. 1-11.)

(Page 316.)

(AAAA) Et offerebant illi parvulos ut tangeret illos. Discipuli autem comminabantur offerentibus. — Quos cum videret Jésus, indigne tulit, et ait illis : « Sinite parvulos venire ad me, et ne prohibueritis eos : talium enim est regnum Dei. — Amen, dico vobis : Quisquis non receperit regnum Dei velut parvulus, non intrabit in illud. » {Évang. selon saint Marc, ch. x, v. 13-15; selon saint Matthieu, ch. xix, v. 13-15 ; selon saint Luc, ch. xvm, v. 15- 17.)

(Page 316.)

(BBBB) In illa hora accesserunt discipuli ad Jesum, dicentes : «Quis, putas, major est in regno ccelorum ?» — Et advocans Jésus parvulum, statuit eum in medio eorum. — Et dixit : « Amen, dico vobis, nisi conversi fueritis et

efficia.mini sicut parvuli, non intrabitis in regnum cœlorum. — Quicumque ergo humiliaverit se sicut paryulus iste, hic est major in regno cœlorum. » (Évang. selon saint Matthieu, ch. xvni, v. 1-Zj.)

(Page 317.)

(CCCC) In illo tempore respondens Jésus dixit : «Confiteor tibi, Pater, Domine cœli et terra, quia abscondisti hase a sapientibus et prudentibus, et revelasti ea parvulis. » {Évang. selon saint Matthieu, ch. xi, v. 25.)

J'ai dit (page 155) que j'indiquerais quelques exemples des fautes grammaticales qui se rencontrent dans les Livres saints, et auxquelles le caractère de l'inspiration divine ne saurait être attribué. Quant aux livres de l'Ancien Testament, j'ai consulté, à ce sujet, mon savant confrère, M. Munk, et je reproduis textuellement sa réponse :

« Les auteurs bibliques, m'a-t-il écrit, dont le style offre le plus d'incorrections sont Ézéchiel et Jérémie. Ces auteurs, surtout le premier, pèchent souvent contre la grammaire et l'orthographe ; non-seulement ils se laissent influencer par le dialecte araméen, mais ils ont

NOTES

aussi un certain nombre de fautes grammaticales qu'on ne peut ramener à aucun des dialectes sémitiques. Cette remarque a déjà été faite par les grammairiens hébreux du moyen âge, et Isaac Abrabanel (vers la fin du xve siècle), dans la préface à son commentaire d'Ézéchiel, n'hésite pas à déclarer que ce prophète était peu versé dans la grammaire et l'orthographe hébraïques. Cependant ni Jérémie, ni Ézéchiel , dont chacun a une certaine originalité de style qui le distingue de tous les autres écrivains hébreux, ne manquent d'élégance, d'énergie, de hardiesse dans les images, et ils possèdent au plus haut degré l'art d'écrire. Voici quelques exemples des graves fautes grammaticales qu'on trouve dans leurs livres.

Exemples d'incorrections dans Ézéchiel.

Dn*inmffî2 ncm (mischta'haicithem), a et ils se prosternaient» (vra, 16), forme barbare pour DnnïlîffE

[mischta'hawîm) .

(ice-nèsehaar ani), « et je restai » (xi, 8), pour "WNl (wa-'èschaër) ou HiltiOTl (we-nischarti}. (Il y a ici à la fois une faute d'orthographe et de grammaire.)

TWH (ischôth), « des femmes a (xxm. kk), pour (n esche).

NOTES

wvftlj nV'iV (schib'a), « ses sept holocaustes » (xl, 26), pour "J2"C (scheba'). Dans le nombre 7, il y a le masculin pour le féminin.

"]*rvUM (bi-benôlhayikh) , « lorsque tu construisis » (wi, 31), pour "jrïUM {bi-benolhèkh).

{be-schoubèni), « lorsque je revins » (xlvi, 7), pour îjiwa (be-schoubi) .

IHQlp Kma (gabehâ), «sa stature s'est élevée» (xxxi, 5), pour nma (gabehâ). La dernière lettre est aZep/i pour /ié.

Le pluriel chaldéen dans plusieurs mots, par exemple : ■pian (hitiin), « du froment » (iv, 9), pour Q^sn (hittîm); r>w\ (ha-iyyîri), « les îles », ou « pays maritimes » (xxvi, 18), pour D»an (ha-iyyîm), faute d'orthographe et de grammaire.

Exemples d'incorrections dans Jërèmîe.

rrraia (ôbîdâ), « je ferai périr» (xlvi, 8), pour .ypsnn (aabîdâ).

rrz: {nibbètlia), « tu as prophétisé » (xxvi, 9), pour nN3J (nibbètha). La syllabe &é a t/o<i pour afep/i.

I3ntf (athanou), « nous sommes venus » (m, 22), pour tt>n« (alhinou).

NOTES

Tia (ati), utoi » au féminin (terminé par yod muet), pour nN (ait), syriasme très-fréquent dans Jérémie qui forme souvent la 2e personne du prétérit, fém. en >n~ (t suivi de yod), pour ri" (i).

(lô écrit avec waw quiescent), « non », très-souvent pour (/o sans le waw).

nSan (hoglath), « elle a été amenée en exil » (xm, 19), pour nhban (hoglethâ). Ce dernier chaldaïsme se trouve aussi dans 'le Pentateuque (Lèvitique, xxv, 22): nï?3n (we'asath), «elle fera, elle produira)», pour nnuyi (weasetah), et xxvi, 34 : ri2f"ini

(we-hirçath), « elle prendra plaisir », pour nnsnm (we-hircethâ) .

Quant au Nouveau Testament, j'ai demandé un travail de même nature à mon fils Guillaume qui a fait , de la langue grecque en général et de ce qu'elle est devenue dans les écrits évangéliques, une sérieuse étude. J'insère également ici la note qu'il a rédigée à ce sujet :

a En abordant le texte du Nouveau Testament, après avoir appris la langue et la grammaire grecques dans

NOTES

les écrivains classiques, on y reconnaît tout d'abord un grand nombre d'irrégularités. Mais parmi ces irrégularités, il faut distinguer avec soin celles qui sont seulement des façons d'écrire particulières ou singulières, et celles qui constituent de véritables fautes. Les unes peuvent être expliquées et justifiées par divers exemples et divers raisonnements ; les autres demeurent inconciliables avec les lois élémentaires et nécessaires du langage. Ainsi, l'on peut justifier telle ou telle forme étrange de conjugaison ou de déclinaison qui serait comptée comme un barbarisme à un élève de nos collèges, mais qui était en usage dans un des dialectes locaux que les Grecs ont écrits et parlés. Ainsi encore, quoique ce fût la règle, en grec, de mettre le verbe au singulier quand il était régi par un substantif neutre au pluriel, cette règle n'a pas été invariablement observée par les auteurs classiques, même les plus purs, et l'on peut justifier, par les exceptions recueillies çà et là dans leurs écrits, plusieurs passages du Nouveau Testament qu'on aurait, à première vue, accusés de solécisme. Ainsi, enfin, quand on a été d'abord arrêté et déconcerté par d'autres passages où l'écrivain sacré a confondu le sens de deux mots qui se ressemblaient, comme aa?-6çcaai, qui signifie appeler un témoin, et que saint Pierre emploie au lieu de aasT-jssw, qui signifie donner son témoignage (ITe Épîlre de saint Pierre, i, 11); — comme

à'ïuvarsiv, qui signifie être incapable, et que les Évangiles selon saint Matthieu et selon saint Luc emploient dans le sens de être impossible (saint Matthieu, xvn, 20; saint Luc, i, 37); — comme ^eaoupâvr^a, qui signifie le méridien ou le zénith cVun astre, et qui, à trois reprises, dans le Nouveau Testament, signifie au milieu des airs, — ou même quand on rencontre des mots qui sont non-seulement étrangers à l'usage, mais formés en dehors des règles et contraires à l'analogie, comme wetfloç pour wsî- Gave? (ITe Épître aux Corinthiens, n, /j), — on peut encore, à bon droit ou à la rigueur, judicieusement ou subtilement, échapper aux - difficultés que ces passages soulèvent. Mais quand la part est ainsi faite des irrégularités qui peuvent être expliquées dans la langue du Nouveau Testament, il en reste qui sont de véritables fautes. Le même mot ne peut pas être, sous la même plume et à trois pages de distance, masculin et féminin, comme le mot.fptç, arc-en-ciel, dans Y Apocalypse (comparez iv, 3, et x, 1). Quand le substantif est féminin, l'adjectif ne peut pas être masculin, comme rfa xw... tôv f/i-yav (Apocalypse, xiv, 19). Quand le substantif est à l'accusatif, l'adjectif ne peut pas être au nominatif. On voit ]à, chez les écrivains sacrés, la trace de la main de l'homme, les marques de l'imperfection et de l'erreur humaines; et il ne faut pas oublier que ces fautes sont d'autant plus nombreuses et d'autant plus saillantes

NOTES

que les manuscrits consultés sont plus anciens et l'écrivain plus juif. Ainsi, le grec de l'Apocalypse est singulièrement incorrect, de même que le tour de l'imagination y est fortement hébraïque (voyez Apocalypse, i, 16, m, 12, îv, 7, ix, 13 et 14, xiv, 12, xvr, 13, xx, 2, etc.). Dans le texte qu'on appelle le texte reçu et qui a été fixé au xvie siècle, beaucoup de ces fautes ont disparu, parce qu'il a été emprunté à des manuscrits de date récente Mais maintenant que l'érudition est remontée plus haut, on voit comment les copistes, les uns après les autres, mus par un pieux scrupule ou croyant seulement corriger quelques inexactitudes de leurs prédécesseurs, ont peu à peu effacé ce qui leur paraissait trop irrégalier pour avoir été écrit par un évangéliste ou par un apôtre. Aujourd'hui, ces irrégularités reconnues sont un élément indispensable de toute discussion sérieuse sur la nature et la portée de l'inspiration divine dans les Livres saints. »

Page 1