VIII, IX, X, XI
S5-S7 Mai 1231. hta est ultima cotnpositio que fuit fada inter (lomimnn Siinoucm cotniiem Leycestrie et baroiies Vasconic apud Ci/ltiiras i'aaateiisis diocesis ; sequenles ctiinn liltere pertinent ad idem negotium, sictit patet ex ipsarum ténor e.
[VIII] Lm Coulures sur Garonne. 25mai1251 . Cum humana memoria labilis sit et caduca nec rerum turbe sufliciat, immo quantum ex una parte recipit tantum ex altéra plerumque amittit, expeditut que pro comnnini utilitate gerunturad per-
lioiiiicin rei niemoriam s c ri j) turc firmitiidiiie roliorentur. Idcii'co nos Siinoii de .\r()iitcforti conios Kovcostrie illustris régis Aiiglie vices gerentes iii V'ascdiiia, et Gasto vicecoiries Bcarnie, et Amaiieus de Lcbreto et Willelinus Ariiaidus de Tantelon per présentes litteras notiim facimus universis (|uod, cum inimicus humani generis inter nos graves discordias seminasset, tandem, aniicis intervenientibiis, hinc inde lU'o liono paeis et concordie inter nos talitcr extitit ordinatuni, videlicet quod dominus .Nicholaus de Molis et Droco de Barentin ex parte domini régis Anglie in Wasconia pro reformando pacis fédère inter nos specialitor destinati promittent et jurabunt quod bona fide ab utraque partiuni et a ((uocun- (jue iitriusque partis huic paci adherere volente, récipient rationaliilem et conipetentem seeuritateni de stando juri et pai-endo judicio quod curret contra alterutrain partiuni vel pro alterutra vel eonira aliqucm de partibus vel proaliquo. Jurabunt nichiloniinusdicti Nicholaus et Droco quod decuriaBurdegale eligcnt quatuor judices pi'o posse suo meliores, de curiu Vasatensi alios ijuatuor, de curia Aquensi alios quatuor, reliquos vero quatuor de curia Sancti Severi in Wasconia. Qui sexdecim judices ab istis sic electi, vel abaliis si isti duo vacare non possent vel nollent, de voluntate nostra nominandis, juraliunt tactis sacrosanctis evvangeliis quod onuiibus causis, ([ucrclis et questionibus inter coniiteni et nos (}. viceconiiteni Bearnie, Amaueum de Lebreto, Willelniuni Arnalduni de Tantelon coligatosque nobiscuni ac sequaces nostros racione convencionis istius a tempore quo nos conies cepiinus tenere terrani AVasconie loco douiini régis Anglie usque ad dieni qua ista compositio facta fuit, exortis, fidelitcr judicabunt una cum dominis N[icholao] et D[rogone] supradictis, si eorum copia possit haberi, et, si forte haberi non possit, una cum illis qui de voluntate nostra loco illorum ponentur. A nobis nicbilominus est concessum quod infra tempus a nobis statuendum dicti judices de liiis omnibus incipient cognoscere et bona fide procèdent continuando in causis et negociis hujusmodi expediendis, solum necessariis dilacionibus utrique partium reservatis, donec omnia de quibus agitur fuerint per scntentiam vel amicabilem compositionem terminata; et infra tenijius siniiliter a nobis limitandum de biis omnibus judicabunt, eo salvo quod, si infra illud tempus non fuerint omnia terminata, nicbilominus quoad illa (lue remanebunt jurisdiccio sua duret, juraniento ab cisdem judicibus prestito de hiis omnibus observandis. Promittent nicbilominus judices et jurabunt quod favore vel odio, prece vel precio. timoré sou alla quacunque racione, non omittent vel dilVerent quod eis justum visuni fuetit judicare. Judicium quidem rcddent secuiiduin
Ch. BÉMO^T. Simon de Montfort. 18
consiietudiuos approhatas (•ujns([ui> curio in causis ci iiff^'ociis per illaiu ciiriaiii principalitcr jndicaiidis, vel sccunduiu statuta civitatum aut villarum aiitiqiui ot in reddondis jiidiciis approbata. Item jurabunt partes quod judices vel aliqueni ex jiulicibus per se vel per alium modo aliquo non corrompent, proviso quod, cum per omnes dictos judices vel eoruni majorem et saniorem i)arteni sententia erit lata, per se vel per alios quos ad hoc noverint idoneos eani statim deniandabunt execncioni vel infra tenipus secundum eorum arbitrium moderandum, si ncgocii qualitas vol alia racionabilis nécessitas id cxposcat ; ita tanien ([uod decurso illius temporis spatio, si adliuc pars condempnaUi parère reousaverit vel non poterit judicatis, dicti N[icholaus] et D[roco] vel qui loco eorum erunt securitatem quam a parte condempnata rcceperint parti victrici sine ditficultatis obstaculo assignabunt; hoc adjecto quod, postquam pars condempnata judicatis paruerit, altéra pars rem quam pro execucione sententie detinebat sine more dispendio ei restituât, salva sibi expensarum racione et cujuscunque alterius interesse. Insuper est condictum quod, si contingat unum vel plures de dictis judicibus mori vel alio inpedimcnto canonico detineri, per dictos N[icholaum]etD[rogonem] vel alios qui loco illorum erunt, aliquis vel aliqui in locum deficiencium sul)rogentur, qui peromnia eandem potestatem cum superstitibus nanciscantur, prius tamen juramento secundum formam predictam ab eis prestito corporali. Plane ulterius est adjectum (|uod nos comes, requisiti de castro de Saut, domino Gastoni vel cuicunque alii querelanti secundum consuetudinem curie nostre facienius quicquid dictaverit ordo juris. Si qui vero hanc pacem amplecti volentes absentes vel infirmi procuratores suos rite miserint, per ipsos ad judiciuni admittantur. Fuit preterea ordinatum quod dicti domini N[icholaus] etD[rogo] vel illi qui luco illorum erunt de hominibus Burdegale et de illis de Régula qui occasione discordie orte apud Burdegalam terram domini régis Anglie non audent intrare, de intrando et morando in ea, exceptis civitate de Burdegala et villa de Régula, pendentibus iliis negociis possint disponere proutipsis visum fueritexpedirc. Istud insuper fuit actum quod dictoruui judicum judicio relinquatur an capti vel detenti per doininum comitem secundum formam hujusmodi hac ordinacione comprehendantur. Suut autem hec de consensu nostro et voluntate mutua ordinata, ita quod per hanc ordinacionem domino régi Anglie nec alicui de Wasconia in aliis causis ab hiis presentibus aut futuris prejudicium generetur. In cujus rei testimonium nos sigilla nostra una cum sigillis venerabilium patrum Willelmi Agenensis et Rayraundi Vasatensis episcoporum presentibus duxiums appo-
nenda. Acta et recitata apud Culturas' Vasatensis diocesis aiino Doiiiini m°. cc°. 1. primo, die asceiisionis.
[IX] Meilhan, 27 mai /i?J/. Omnibus présentes litteras inspecturis Nicholaus de Molis etDroco de Barentino salutem in Domino. Noverit universitas vestra quod nos, juxta formam et ordinacionem pro bono pacis habitam inter nobiles YÎros dorainum Siiuonem de Monteforti comitom Leycestrie ex una parte, douiimiiu Gastonem vicecoruitcia Hcarnie et dominura Amanevum de Lebreto ac Willelmum Arnaldum de Tantclon coUigatosque secum ac sequaces suos ex altéra, securitates racionabiles et compétentes petivimus a domino Anuineo qui ad peticionem iiostrani fecit universitatem militum et burgensium de Millau sub liac forma jurare coram nobis, scilicet quod ipsi bona iide curabunt et laborabunt quod burgenses juvabuntdominum regem et dictum comitem vel quemcunque alium locum ipsius régis in Wasconia tenentem fidelitcr contra ipsum Amanevum, et ])i'oniisit coram nobis quod homines de Castro Gelos tam milites (|uam burgenses sub forma predicta jurare faciet, necnon milites omnes et singulos Vasatensis diocesis qui de districtu suo sunt et ad hoc juramentum prestandum liabere poterit, jurare faciet eo modo quo dealiis est exprcssum. Insupfr obbligavit se et promisit quod castrum novum" Ijurdegalcnsis diocesis in archidiaconatu Seniensi nobis vel mandate nostro tradet tenendum quousque omnia et singula compleverit in dicta ordinacione contenta et ad ipsum pertinencia. Ita tamen quod dictum castrum tenebimus nec circa statum ipsius mcliorando scu deteriorando ali(|uid inunutabinuis nec de jurisdictione ejus vel redditibus aliquid usurpabimus nos vel nostri ; sed solam ejusdcm castri detencionem retinebinms, ita quod per nos vel nostros subditis ipsius domini Amanei vel per ipsos subditos nobis vel nostris aliqua injuria inferatur. Jurabunt nichilominus homines loci illius secundum formam superius nominatam, proviso quod, cum domiiuis Amanevus compleverit quod sibi incumbit vel incumbet secundum dictam ordinacionem , dicti milites et homines a juramentis propriis sint penitus absoluti, et dictum castrum ad ipsum vol ejus heredes plene et libère revertatur ; et, quantum ad ipsum dominum Amanevum, nos Nicholaus et Droco predicti hiis securitatibus contenti sumus, hiis taiitum opère consummatis,
1. Los Couturps-sur-Garoiino. Lot-et-Garonne, arrondissement de Marmando.
2. L'astclnau. Landes, canton de Pissos, commune de Saugnac-Muret, Archidiaconé de Gérons.
nec ainplius ab ipso exigemus; et, datis securitatiljus istls Arnaldus Garcias de Sescars et Vitalis de Martoret, burgenses de Meisi, ab obbligaciono quam fecerunt pro domino Amanevo sint penitus absoluti. Item promittinuis qiiod dictum castnim domino comiti vel alicui de suis non tradenius nec tradi perniittenius, nec reddcmus domino Amaneo vel tnrrim intrare permittcmus nisi sccundum l'ormam in dicta ordinacione contentam. In cujus rei testimonium nos Droco de Barentin sigillum nostnim una cum sigillis vencrabilis patris V'asatensis episcopi, veuerabilium Airorum Willelmi prioris Mansi et magistri Riistani canonici Sancti Martini Turonensis et M'illelmi Raymundi Columbi civis Burdegal. qui locum dicti domini Nicholai de Molis die date [tenebat] presentibus litteris duximus apponenda. Datum apud Miihan die sabbati post ascensionem Domini anno domini m°. cc°. 1. j. [Copie dans Clairembaull, 1188, fol. 7 .)
[X] Les Coutures sur Garoune, 25 mai 1 23 1 . Ra.ynnmàus Dei gracia Vasatensis episcopus universis Xpi tidelibus salutem in Domino. — Noverit universitas vestra quod nobiles viri Simon de Monteforti comes Levcestrie, Gasto \icecomes Beaniie, Amanevus de Lebreto et Wiilelmus Arnaldus de ïantelon pro se colligatisque secum ac sequacibus suis in nostra presentia promiserunt quod si in iittera ordinacionis pacis liabita inter ipsos obscurum aliquid dubiumve emergat, venerabilis patris in Xpo Dei gracia Agenensis episcopi interpretationi et expositioni penitus relinquatur, et interpretatio ejusdem a partibus inviolabiliter observetur. In cujus rei testimonium nos una cum sigillis partium sigillum nostrum presentibus duximus apponendum. Actum anno Domini m°. cc°. 1. j°, die ascensionis Domini apud Culturas.
[XI] Les Coutures sur Garonne, 23 mai 1251. Wiilelmus et Kej-mundus Dei gracia Agennensis et Vasatensis episcopi omnibus présentes litteras inspecturis salutem in Domino. — Notum facimus universis quod tractatu pacis liabito et tinaliter celebrato coram nobis inter nobilem virum Simonem de Monteforti comitem Lejcestrie ex una parte et dominum Gastonem vicecomitem Bearnie, dominum Amaneum de Lebreto et dominum Willelmum Arn. de Tantelon coUigatosque secum atque sequaces suos ex altéra, tandem dicti dominus Gasto et dominas Amaneus etdominus Wiilelmus Arn. de Tantelon juramento proprio firmaverunt quod onmia et singula in ordinacione pacis inter ipsos et dominum comitem contenta plene et intègre observabunt. Ex parte vero domini comitis Wiilelmus Pigorcl, P. Branche, Almavinus de Bares
milites, et Willelmus Rajmundus Columbi civis Burdeg. in animamdicti coniitis juraverunt hecomnia dominum comitem fîdeliter iinpieturum. Preterea undique est concessum quod nos episcopus Agenensis in partem vel quemcunquc de parte ab hac ordinacione recedentem, sentcntiam excoramunicacionis ac interdicti in personam et terrani auctoritate apostoiica in hujus pacis negocio nobis concessam sine reclamaciono et dilacione, omni cessante appellacione, quandocunque valeanius promulgare. Insuper est provisum quod illi quatuor qui pro domino Gastone, domino Amaneo et domino AViiielmo Arnaldo de Tanteion juraverunt, scilicet Arnaldus Garcie de Sescars, Arnaudus Seguini d'Estan, Garcias Arnaldi de Geryeres milites, et Vitalis de Mai'toret burgensis de Mevsi obbligaverunt se propriis juramcntis quod intrabunt prisonem domini comitis nec exibunt, nisi soluta legali redemptione, si hec omnia vel aliquid ex ipsis perdictos nobiles non serventur. Et ad hoc iidem dicti quatuor qui pro domino comité juraverunt, ad mandatum domini comitis se juramentis propriis abstrinxerunt (sic), ita tamen quod prestita securitatc a partibus juxta dictum dominorum Nicholai de Molis et Droconis de Barentyn et illorum qui loco eorum erunt, tam isti quatuor quam alii qui pro dictis nobilibus juraverunt, ab obbligacione ista sint peaitus absoluti. Nec non nobiles viri domini Nicholaus et Droco in nostra presencia dictam pacis ordinacionem observare et persequi bona fide quantum in ipsis est per juramentum proprium promiserunt. Preterea fuit dictum coram nobis quod sexdecim judices {sic), de quibus in ordinacione hujus pacis cavetur, et dominorum Nicholai et Droconis cognicioni relinquatur utrum capti vel deptemti [sic) per dictum comitem secundum formam littere super ordinacione pacis confecte in hac compositione contineantur. Fuit nichilominus etiam adjectum quod si domini Nicholaus et Drogo hiis exequendis interesse non possent vel noUent, in locum eorum dominus cornes unum nominaret et dominus Gasto alium, qui duo, si opus fuerit, tercium evocarent; et si forte in tercio convenire non possent, nos, Agenensis episcopus, illum possemus nominare. et partes ipsum teneutursine subtcrfugio acceptare. In cujus rei testimonium nos ad instantiam partium una cum sigillis suis sigilla nostra presentibus duximus apponenda. Acta et recitata apud Culturas Vasatensis dioccsis, anno Domini m" ce". P. primo, die ascencionis Domini. presentibus venerabilibus viris Petro abbati Fontis \\'illelmi, Theobaldo priore de Régula, et Willelmo de Pinibus priore de Manso, magistro Rustano canonico Sancti Martini Turonensis.
Arc/iives nationales, J. 1030, n" 10.
xn.
Woodstock, 6 août t35'3. Ordrrs <lr llniri III, roi d'Angleterrr, aii.r c/ievti/ici'^ t/id doivent /'trcconi/inrj/irr dmis son expédition en (iasco/j/ie.
DE GALKIS PREPARANDIS.
— Mandatum estWillelmoBeaufizcustodigalearum suarum quod duas galeas régis que sunt iu custodia sua preparet et niuiiiat remis, aiitcmpnis et omnibus aliis armamentis convenientiljus, ita quod illas habeat promptas apud Portesmuth, in octaba Sancti Michaelis ad transfretacionem suam (5 octobre).
— Mandatum est B. de Crioll custodi Quinque Portuum quod scire faciat Barones régis de Quinque Portubus quod, secundum servicium quod quilibet portus régis débet ad transfretacionem régis, habeat Ix naves promptas ad transfretandum apud Portesmuth, in octaba Sancti Michaelis ; et régi intérim preparari faciat pontes et cleias.
— Rex comiti Warr. salutem.
Quia status terre nostre Wasconie sic fluctuât et turbatur quod nisi ei velociori succurratur auxiiio poterit nobis et heredibus nostris irrecuperabile dispendium evenire, passagium nostrum in terram illara pro reformacione ejusdem jam duximus statuendum ; quapropter, in fide qua nobis tenemini, mandamus rogantes quatenus, attendentes quod nos oportet et condecet circa juris nostri conservacionem manus adjutrices apponere, sitis ad nos apud Westminst. in quindena Sancti Michaelis cum equis et armis, parati nobiscum ad partes illas transfretare (13 octobre).
Eodem modo mandatum est Rogero le Bigod comiti Norforlk. et rnariscallo Anglie.
Et R. de Clare, comiti Gloucestrie et Hertfordie.
Et Willelmo de Valencia.
Et W. Gernun.
Et Galfrido de Bellocampo, se altero militum.
Et Petro de Sabaudia.
Et Radulpho filio Nicholai se tercio.
Et Stéphane Lungespee se tercio militum.
Et Philippe Basset se tercio.
Et Jacobo de Audithel se quarto.
Et Willelmo de Say se tercio.
Et Johanni de Grey, se tercio.
Et Willelmo de Grey.
Et AVaniorio ilf Muin-iianesy so quiiUo.
Et Guydoni de Rocheford se tcrcio.
Et Elle de Rabayn se tercio.
Et Willolmo de Cliabbeneys se altero.
Et "W'illeliiio Lefort se tcrcio.
Et Ilugoni de Vivon. se altero.
Et Galfrido de GeniuU.
Et Johanni de Lossinton se terciu.
Et Robei'to Walerand se altero.
Et Roberto le Noreys.
Et Stéphane) Bauzan.
Et Nicholao de Sancto Mauricio.
Et Rogcro de Lokinton.
Et Johanne de Gères.
Et IJenrico Pictavensi.
Et Willelmo de Chaerui}-.
Et Drogoiii do Rarentin.
Et Reginaldo de Druiuare.
Et Willelmo de Triibleville.
Et Matheo Bezill.
Et Stephano de Salmer.
Public Record office. Close roll, anno 36, m 7 dorso. Ex rotulo ' .
xni à XXIX.
Suite de seize pièces relatives au procès porté et plaidé devant le Parlement anglais au sujet de l'administration de Simon de Montfort en Gascogne .
xni.
Qtierimonie Gaillardi de Solio.
Cum terra Wasconie ante adventum domini Simonis de Monteforti comitis Leycestrie esset in statu prospère et tranquillo, et pax esset optiiua in civitatibus et inter barones adinvicem, et super omnia civitas Burdegalensis' inter alias civitates successuus tocius opulencie rerum et eciam personaruni cresceret increnicntis, et dictus cornes missus ad
1. Cette liste est suivie île deux autres, l'une contenant 96 noms, et l'autre 237.
2. 30 iuillct 12'i8, le roi ratifie la paix conclue entre Gaillard Colon et Rostein Delsolcr [Pat., annu 32, m. 'i).
partes illas a floniino rege Anglie receptus fuisset ab omnibus in ^^'asconia et prcsertini in civitato Burdcgal. cuin honore niaximo et gaudio a domino Rt)stan(l() de Solario et auiicis suis, post paucos dies domino comité incipiente fovere partem Columborum majori familiaritate, et recipieiite consiiiarios et secretarios suos de parte ilia, dictum fuit dicto liostando a baronibvis et magnatil)us Wasconie aliqiiibus et amicis suis quod caveret sibi et amicis suis, quia tlictus cornes coufe- (leraverat se cum inimicis suis in gravamon dicti Rostandi et suorum amicorum, et quod super hoc liabei'et bonum consilium cum amicis suis; dictus vero Rostandus, nolcns credere verbum, istis respondit pro se solum, quod tantum servierat domino régi lideliter a pueritia sua semper et domino régi JoluuHii j)atri ejus, necaliquo commisorat contra ipsos, quod serviciis suis exigentibus bene confidebat de domino rege atque suis, nec unquam sibi caveret ab eis, presertira non caveret sibi a domino Simone qni sororius erat domini régis, et reputabat ipsum probum hominem et fîdelem, nec posset unquam credere quod tantus homo et tam legalis gravaret ipsum in aliquo neque suos, maxime cum ipso et sui, ut dictum est, semper serviissent fideliter domino régi et suis^ nec eos aliquo tempore offondissent.
Tandem cum super hiis tractatum habuisset aliijuem cum ipso comité, respondit ei comes quod promittebat ei quod esset sibi et amicis suis legalis dominus et bonus aniicus, et eum et suos amicos ab omni violencia custodiret. Processu auteni temporis accidit quadam die, in vigilia Apostolorum Pétri etPauli erunttres anni', quod dicto Rostando existente infirmo in domo sua Burdegalc nec avertente sibi ab aliquo, venerunt quidam ad eum et ad majoreni communie civitatis, referentes quod comes, facta conspiracione cum inimicis suis contra eum et amicos suos, recipiebat arma et inimici una cum eo contra se et suos. Quod cum nollent credere, major predictus, audito quod in civitate armabant se homines, vocatis juratis suis et trescentis (sic) qui sunt deputati ad custodiendam civitatem de rixis et sedicionibus cum majore secundum statuta et consuetudines seu foros civitatis, venit cum multis de ipsis ad mercatum ubi dicebatur quod pars Colomborum congregabat se cum armis, ut eos ex officiosuo compesceret et sedaret. Et cum venissent ad mercatum, iili de parte Colund)orum, qui erant armati in domibus, exiverunt armati contra majorera et juratos, insultum cum armis faciendo, et très de sociis majoris occiderunt, videlicet Arn.
