SENECA
Lil!. 1, De clementia, CM'. l\'.
Divus Augustus mitis fuil princeps, si quis illum a princip;itii îuo œstiinare incipiat : in commun! quidem rcpublica , duodevicesimum pgressus annum , jam pugioiies in sinu amicorum absconderal, jam insidiis M. Antonii consulis latus petierat, jam fuerat collega proscriptionis : sed quum annum quadragesimum transissel , et in Gallia morarelur, delatum est ad eum indicium. L. Cinnam , !^tolidi ingonii virum, insidias ei struere Dictum est et ubi , et quando, et quemadmodum aggredi vellel. Unus ex consciis deferebat; consliluit se ab eo viudicare. Consilium amicorum advocari jussil.
Nox illi inquiéta erat , quum cogitaret adolescentcm nobilem, hoc delracto infegrum, Cn. Pompeii nepotem damnandum. Jam unum liomincm occidere non polerat , quum M. Antonio proscriptionis edictuminter cœnam dictarat. Gemens subinde voce; emittebal varias et intcr se contrarias : « Quid ergo! ego per " cussorem meum securum andjulare patiar, me sollicito? Erg.) « non dabit pœnas , qui tôt civilibus bellis frustra pelitum capui , « toi navalibus, lot pedeslribus prœliis incolunie, postquam terra » mari(iue pax parla est, non occidere constituât, sed immo- « lare? » ( Nam sacrilicantem placuerat adoriri.) Rursus silenlio inlerposito, majore multo voce sibi quam Cinnœ irascebatur '■
' L'aventure de Cinna laisse quelque doute. Il se peut que ce soit une fiction (le SOnèque , ou du moins qu'il ait ajouté beaucoup ù l'histoire , pour mieux faire -.aloir son chapitre De la clcmrnce. C'est une chose bien étonnante que Suétone, qui entre dans tous les détails de la vie d'Auguite, passe sous silence un acte de elénience qui ferait tant d'honneur à cet empereur, et qui serait la plusrnén:orablc dcsesaction^. Sénéque suppose la scène en Gaule. Dion Cassius , qui rapporte celle anecdote longtemps après Scuéquc, au milieu du troisième siècle de noire ère vulgaire, dit que la chose arriva dans Rome. J'avoue que je croirai difficilement qu'Auguste ait nommé sur-le-rhirap premier consul un homme convaincu d'avoir voulu l'assassiner Mais, vraie ou fau.sse , celle clémence d'Auguste est un des plus nobles sujets de tragédie , une des plus belles Instructions pour les princes. C'est une grande leçon de mœurs ; c'est , à mon avis , le chef-d'œuvre de Corneille , malgré quelques dOfjuls- (V.,
172 SKNKCA.
«. Qiiid v!\is", si perire telam multorom inlerest. Qiiis finis erit « sappliciorum?quissangninis? Rgosumnobilibusadolescentulis « expositura caput , in quod mucrones acuant. Non est tant! vita , '^ si , ut ego non peream , tam multa perdenda sunt » Interpeliavil tandem illum Li\ia uxor : « Et adxnittis, inquit, muliebreconsi- « lium. Fac quod medici soient : ubi usitata remédia non proce " dunt, tentant contraria. Severitate iiihil adhuc profecisti : Sal\-i- « dienum Lepidus secutus est, Lepidum Murjena, Muraenam Cœ « io, C»pionem Egnatius, ut alios taceam quos tantum auso? " pudet : nunc tent iquomodo libi cedat clementia. Ignosce L. o Cinnse; deprehensus est; jam nocere tibi non potest, prodesse « famœ tu;e potest. »
Gavisus sibi quod advocatum invenerat, uxori quidem gratin.<. egit : renunliari autem extemplo amicis quos in consilium rog;ivcrat imperavit , et Cinnam '.inum ad se accersit , dimissisque omnibus e cubiculo', quum alterani poni Cinnœ cathedram jussisset . " Hoc, inquit, primum a te peto ne me loquentem interpelles, a ne medio sermone meo proclames; dabitur tibi laquendi libe « rum tempus. Ego te, Cinna , quum in hostium castris inve- « nissem , non laiilum faclum raihi inimicum, sed natum serva- K vi, palrimonium tibi omne concessi ; hodie tam felix es et tam " dives , ut victo viclores invideant : sacerdotium tibi petenli , « prœterilis compluribus quorum parentes mecum militaveranl, '• dedi. Quum sic de te meruerim , occidere me constituisti ! »
Quum ad hanc vocejn exclamasset Cinna, procul banc ab se abesse demcntiam : « Non praeslas, inquit, ûdem, Cinna ; conveneraJ n ne interloquereris. Occidere, inquam, me paras. «Adjecit locum» socios , diem , ordinem insidiarum , cuî commissum esset ferrum. Et quum delixum vidoret , nec ex convcntione jam , se^l ex con scientia tacentem : « Que , inquit, lioc animo facis? Ut ipse si.» '< priûceps? I\Iale , mebercule , cum republica agilur, si tibi ad o iraperandum nibil pri-eter me obstat. Domum luam tueri non « potes ; nuper libertini hominis gratia in privato judicio supe- « ratus es. Adeo nibil facilius putas quam contra Csesarem « advocare. Cedo, si spes tuas solus impedio. Paulusne te et Fa- H bius Maximus et Cossi et Serviiii fereut, tantumque agmen « nobilium, non inanianomina prœferentium, sed eorum qui « imaginibus suis decori sunt? » Re tolam ejus oralionem repetendo magnam parlem voluminis occupem, diulius enim quam duabus horis locutum esse constat , quum hanc pœnam qua solo erat contentus fulurus, extenderct. « Vitam tibi , inquil, Cinna « iterum do, prius hosti , nunc insidiatori ac parricidœ. Ex (' hodierno die inter nos amicitia incipi-at. Contendamus, utrum « ego meliore lide vitam tibi dederim, an tu debeas. » Posl h.pc detulit ultro consulalum, questus quod non auderet pelere. amicissimum, fidelissimumque habuit, liieres solus fuit illi, iinilis amplius insidiis ab uilo petitus est
OU