EXCERPTA E TITO LIVIO

TiTDs Livras, lib. primo ^ eap. 23 et seqq,

Bellum ntrinque somma ope parabatur, civili simillimum bello, prope inter parentes natosque, Trojanam utramque proleni, cum LaTîniam ab Troja, ab Lavinio Alba, ab Albanorum stirpe regum oriundi Romani essent. Eventus tamen belli minus miserabilem dimicationem fecit, quod née acie eertatam est, et tectis modo dinitis alteriusurbis, duo populi inunum confusi sunt Albani priores ingeoti exercitu in agrum romanum impetum fecere : castra ab urbe haad plus quinque millia passunm locant, fossa drcumdant. Fossa Cluilia ab nomine ducis per aliqoot secula appellata est, donec cum re nomen quoque vetustate abolevit. In bis castris Cluilius Albanus rex moritur. Dictatorem Albani Metium Suffetium créant. Intérim TdIIds feroi prœcipue morte régis magnumque deorum numen ab ipso capite orsom, in omne nomen Albanum expetiturum pœnas ob bellum impium dictitans, nocte prsteritis bostium castris, infesto exeroîta in agrum Albanum pergit. Ea res ab stativis excivit Metium ; is ducit exercitum quam proxime ad bostem potest, inde legatum prœ* missom nunciare TuUo jubet, priusquam dimicent, opus esse colloquio : si secum oongressus sit, satis scire ea se allaturum, quae nihilominus ad rem Romanam, quam ad Albauam pertineant. Haud aspematus Tullus, tametsi vana afferentur, suos in aciem ducit; exeunt contra et Albani. Postquam instructi utrinque stabant, cum pauds procerum in médium, duces procedunt tbi infit Albanus : « Injurias, et non redditas res ex foedere quae repetits sunt, et, ego « regem nostrum Cluilium causam bujusee esse belli audisse videor, • née te dubito. Tulle, eadem prae te ferre. Sed si vera potius quam « dictu spedosa dicenda sunt, cupido imperii duos cognatos vicinos- « que populos ad arma stimulât; neque recte an perperam interpretor, « fuerit ista ejus deliberatio qui bellum suscepit : me Albani gerendo « bello ducem creavere. Ulud te. Tulle, monitum velim : Etrusca res « quanta circa nos teque maxime sit, quo propior es Yolscis, hoc magis « seis : multum illi terra, plurimum mari pollent. Memor esto, jam « cum signnm pugns dabis, bas duas ades spectaculo fore, ut fessos « eonfectosqne, simul victorem ac victum aggrediantur. Itaque, si nos « dii amant, quoniam non contenti libertate certa, in dubiam imperiii

« servitîique aleam imus, ineamus aliquam viam , qua utri utris im- « perent, sine magna clade, sine.multo sanguine utriusque populi « decerni possit. » Hand displicet res Tullo , quamquam tum indole animi, tum spe victoriœ feroctor erat. Quaereutibus atrinque ratio initur, cui et fortuna ipsa prœbuit materiam.

Forte in duobus tum exercitibus erant tergemini fratres,nec «tate, nec viribus dispares. Horatios Curiatiosque fuisse satis constat, nec FEBME BES ÀNTiQUA ALiÀ EST NOBiLioB; tameu in ro tam Clara nominum error manet, utrius populi Horatii , utrius Curiatii fuerint. Auctores utroque trahunt : plures tamen invenio, qui Romanos Horatios vocent : hos ut sequar, inclinât animus. Cum tergeminis agunt reges, ut pro sua quisque patria dimicet ferro, ibi imperium fore, unde Victoria fuerit. Nihil recusatur, tempus et locus convenit. Priusquam dimicarent, foedus ictum inter Romanos et Albanos est bis legibus : Ut cujus populi cives eo certamine vicissent, is alteri populo cum bona pace imperitaret....

Fœdere icto, tergemini (sicut oonvenerat) arma capiunt. Cum sui utrosque abhortarentur, deos patrios, patriam ac parentes, quicquid eivium domi, quicquid in exercitu sit, illorum tune arma, illorum intueri manus, féroces et suopte ingenio, et pleni adhortantium vocibus, in médium inter duas acies procedunt. Gonsederant utrinque pro castris duo exercitus, periculi magis prssentis, quam curœ expertes : quippe imperium agebatur, in tam paucorum virtute atque fortuna positum. Itaque erecti suspensique in minime gratum spectaculum antmo intenduntur . Datur signum : infestisque armis, velut acies, terni juvenes magnorum exercituum animos gerentes concurrunt. Nec bis, nec illis periculum suum sed publicum imperium , servitiumque observatur animo, fîituraque ea deinde patriae fortuna , quam ipsi fecissent. Ut primo statim concursu iucrepuere arma, micantesque fulsere gladii , horror ingens spectantes perstringit, et neutre incHnata spe, torpebat vox spiritusque. Consertis deinde manibus,cum jam non motus tantum corporum, agitatioque anceps telorum armorumque, sed vulnera quoque et sanguis spectaculo essent, duo Romani , super alium alius, vulneratis tribus Albanis, expirantes corruerunt. Ad quorum casum cum clamasset gaudio Albanus exercitus, Romanas legiones jam spes tota, nondum tamen cura deseruerat, exanimes vice unius, quem très Curiatii circumsteterant. Forte is integer fuit, ut universis solus nequaquam par, sic adversus singulos ferox. Ergo ut segregaret pugnam eorum,capescit fîigam, ita ratus secuturos, ut quemque vulnere afifectum corpus sineret. Jam aliquantum spatii ex eo loco, ubi pugnatum est, aufugerat, cum respiciens videt magnis intervallis, sequentes, unum haud procul ab sese abesse, in eum magno impetu rediit. Et dum Albanus exercitus inclamat Curiatiis, uti opem ferant fratri, jam Horatius cxso hoste, victor secundam pugnam petebat. Tune clamore (qualis ex insperato faventium solet) Romani adjuvant militem suum : et ille defîingi prselio

festiiiat. Prius itaque quam alter, qui nec procul aberat, consequi poss^, et alterum Curiatium oonficit. Jamque sequato Marte sînguli sapererant, sed Dec spe, nec viribus pares : alterum intactum ferro corpus^ et gemuiata Victoria ferocem in certamen tertium dabant, alter fessum Tulnere, fessum cursu trahens corpus, victusque fratrum ante se strage, victori objicitur hosti. Nec illud prœlium fuit. Romanus exsoltans, « Duos, inquit, fratrum manibus dedi, tertium causse belli « hojusoe, ut Romanus Albano imperet, dabo. » Maie sustinenti arma gladium snpeme jugulo deGgit, jacentem spoliât. Romani ovantes ae gratulantes Horatium aceipiunt : eo majore cum gaudio, quo propius metum res fîierat. Ad sepulturam inde suorum nequaquam paribus animis vertuntur : quippe imperio alteri auctî, alteri ditiouis alienae lacti. Sepulcra extant, quo quisque loco cecidit : duo Romana une looo propius Albam, tria Albana , Romam versus; sed distantia locîs, et ut pugnatum est.

Priusquam inde digrederentur, roganti BTetio ex fœdere icto, quid imperaret, imperat Tullus, uti juventutem in armis haboat, usurum se eorum opéra, si bellum cum Vejentibus foret. Ita exercitus inde domos abducti. Princeps Horatius ibat tergemina spolia prae se gerens, cui soror virgo, quse desponsata uni ex Curiatiis fuerat, obvia m ante portam Capenam fuit ; cognitoque super humeros fratris paludamento sponsi, quod ipsa confecerat, sol vit crines, et flebiliter nomine spousum jnortuum appellat. Movet feroci juveni animum comploratio sororis in Victoria sua, tantoque gaudio publico. Stricto itaque giadio, simul verbis increpans, transGgit puellam. « Abi bine cum immaturo «amore ad sponsum, inquit, obi ita fratrum mortuorum, vivique, c oblita patri». Sic eat, quaecumque Romana lugebit hostem. » Atrox visum id facinus patribus, plebique, sed recens meritum facto obstabat : tamen raptus in jus ad regem. Rex, ne ipse tam tristis iugratique ad vulgus judicii , aut secundum judicium supplicii auctor esset, concilie populi advocato. « Duumviros, inquit, qui Horatio perduellionem judi- « cent secundum legem, facio. Lex honendi carminis erat ^ ànum- « viri perduellionem judiccut. Si a duumviris provocarit, provocatione « certato, si Vincent, caput ol)nubito, infelici arbori reste suspendito, , • verberato, vel intra pomœrium, vel extra pomœrium. » llac lege duumviri creati , qui se absolvere non rebantur ea lege ne innoxium quidem posse. Cum condemnassent, tum alter ex bis, « P. Uorati, « tibi perduellionem judico , inquit : I, lictor, colliga, mauus. » Accerserat )ictor, injiciebatque laqueum : tum Horatius, auctore Tuilo, clémente legis interprète : Provoco , inquit. Ita de provocatione certatuni ad populum est. Moti homines sunt in eo judicio, maxime P. Horatio pâtre proclamante se filiam jure caesam judicare : ni ita esset, patrio jure in filium animadversurum fuisse. Orabat deinde; ne se, quem paalo ante cum egregia stirpe conspexissent, orbum liberis facerent. Inter haec senex juvenem amplexus, spolia Curiationun fixa eo loco.

quinanc Pila Horatia appellatnr, ostentans : « Hunccine, aiebat, qnem « modo decoratum, ovantemque Victoria, incedentem vidistis, Quirites, a eum sub furca vinctam inter verbera et cniciatus videre potestis ? « quod vix Albanonim oculi tam déforme speetaculum ferre possent. « I, lictor, colliga manus, qus paulo ante armât», imperium populo « Romano peperenmt. I, caput obnube liberatoris urbis hujus : arbori « infelici suspende : verbera, vei intra pomoerium, modo inter illa « pila et spolia hostium : vel extra pomœrium, modo inter sepulcra > Curiatiorum. Qno enim ducere hune juvenem potestis, ubi non sua « décora eum a tanta fceditate supplicii vindicent ? • Non tulit populus nec patris lacrymas, nec ipsius parem in omni periculo animum : àbsolveruntque admiratione roagis virtutis , quam jure causas. Itaque ut cœdes manifesta aliquo tamen piaculo luéretur, imperatum patri , ut filium expiaret pecunia pubiica. Is quibusdam piacuiaribus sacrificiis factis, quae deinde genti Horatiae tradita sunt, transmisso pei viam tigillo, capite adoperto, velut sub jugum misit juvenem. Id hodie publiée quoque semper refectum manet : sororium tigillum vocant. Horatiae sepulcrum, quo loco corruerat icta, constructum est saxo quadrato.

H-.v.ilo5 |.inxil

m'HAtï.

•ul\u- [Ml Vumr .. 1'.: